Madagasikara

Avy amin'i Wikipedia
Hanketo: Fikarohana, karohy
((mg))
((mg))
Repoblikan'i Madagasikara ((mg))
Sainan'i Madagasikara Mari-piandrian'i Madagasikara
(Antsipirihany) (Antsipirihany)
Teny filamatra : Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana
MDG orthographic.svg
Teny ofisialy malagasy
frantsay
Renivohitra Antananarivo
18°54′57″S 47°31′18″E / 18.91583°S 47.52167°E / -18.91583; 47.52167
Tanàna lehibe indrindra Antananarivo
Fitondrana sy governemanta
 - Filoha
- Praiminisitra
Repoblika
Hery Rajaonarimampianina
Mahafaly Solonandrasana Olivier
Velarantany
 - Tontaliny
 - Rano (%)
faha 46
587 040 km²
0,95
Isam-ponina
 - Tontaliny (2010)
 - hakitroka
faha 53
22 005 222 mpo.
36.25 mpo./km²

{{{1}}}

Anaran'ny mponina Malagasy
Sandam-bola Ariary (MGA)
Fiozao ny ora UTC +3
Hiram-pirenena Ry Tanindrazanay malala ô
Valan-tsehatra internet
Antso
an-tariby
+261

Madagasikara na Repoblikan'i Madagasikara (anarana ofisialy) dia firenena ao amin'ny Ranomasimbe Indianina. Fitambarana nosy i Madagasikara raha amin'ny lafin'ny firenena no jerena. Madagasikara ihany koa no iantsoina ilay nosy malagasy lehibe miendrika tongotra havia. Nosy fahefatra lehibe indrindra eto an-tany ny nosy Madagasikara. Toerana fonenan'ny 5%-n'ny biby sy zavamaniry misy eto amin'izao tontolo izao; ka mihoatra ny 80%-n'ireo dia Madagasikara irery ihany no manana azy (na ahitana azy eto an-tany). Voasokajy ao anatin'ireo ny Gidro sy ny Rajako isankarazany, ny fosa, ny fianakaviam-borona telo (3) sy zava-maniry toy ny Baobaba izay ahitana sokajy karazany valo (8) izay tsy hita amin'ny toeran-kafa ny enina (6).

I Madagasikara dia nipoitra tamin'nny fiparitahan'ny kaontinanta Gondwana tamin'ny taona tamin'ny taona -35 tapitrisa talohan'i Jesosy Kristy : voalohany i Madagasikara ary i India dia nisaraka tamin'i Afrika ary dimampolo tapitrisa taona taoriana, nisaraka tamin'i India i Madagasikara ary nitokana teo hatramin'izao fotoana izao. Noho izany dia tsy hita na aiza na aiza afatsy any Madagasikara valopolo isan-jaton'izay karazam-biby sy karazan-javatra misy any. Misy faritra ekolojika maromaro ao Madagasikara ary mihakely dia mihakely ireo faritra ekôlôjika noho ny asan'ny olombelon (tavy, fandringanana ny ala, fihazanana ny biby) ; ankehitriny dimy amin'ny sivipolo isan-jaton'ny ala taloha no voaringana.

Araka ny arkeolojia, ny olona voalohany indrindra tonga tao Madagasikara dia tonga teo amin'ny 300-500 taorian'i Jesoa Kristy. Ireo mponina ireo dia mponina aostrônezianina avy any Borneo, ao Indonesia. Tonga fitonjato taona taty aoriana ireo mponina Bantoa niampita ny lakandranon'i Mozambika, ireo arabo avy any avaratra, ireo karana ary ireo sinoa. Tamin'ny taonjato faha fito ambin'ny folo, nanomboka nanjanaka an'i Madagasikara ny frantsay (Fort-Dauphin, Diego-Suarez). Samy manana ny anjarany ao amin'ny fiainana ara-kolontsaina malagasy ankehitriny ireo mponina nipetraka ary mipetraka tao Madagasikara ireo.

Nandritry ny taonjato faha 19, ny nosin'i Madagasikara dia voazakan'ny Fanjakan'i Madagasikara, nihongana tamin'ny fanafihan'ny frantsay tamin'ny 1895. Ny Governemanta malagasy voalohany dia tamin'ny 10 Oktobra 1958 ary tamin'ny 1960, nahazo ny fahaleovantenany Madagasikara tao aorian'ny tolon'ny tia-tanindrazana. Madagasikara no anisan'ny firenena voalohany nahazo fahaleovantena tao amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina ary anisan'ny voalohany indrindra tao amin'ny faritra atsimon' Afrika.

Tantara[hanova | hanova ny fango]

Voalaza ara-tantara fa i Madagasikara dia isan'ny ilabolan-tan'ny Gondwana, ary nitriatra tamin'ny Afrika 160 tapitrisa taona lasa izay. Nanomboka teo amin'io fivakisana io no niforona ny Nosin-tan'i Madagasikara rehefa avy nisaraka tamin'ny India 80 na 100 tapitrisa taona lasa izay. Maro ny mpikaroka sy mpahay tantara no milaza fa teo ho eo amin'ny 200 taona T.J.K. (taorian'i Jesosy Kristy) no tonga teto madagasikara ny olona mpifindra monina voalohany. Araka izany dia voalaza fa avy any Azia Atsinana (indonezia) no fiavian'ireo mpifindra monina ireo. Teo koa ny fahatongavan'ny Arabo avy amin'ny fianakavian'i Mohameda, ny Indianina ary ny Jiosy babo avy tany Babilona. Ary teo koa (angamba) araka ny voalazan'ny mpandinika vitsivitsy ny fifindran'ireo Afrikanina izay mbola Arabo (Mozilmana) razana ihany koa. Ary taty aoriana no nisy olona avy any Tonga no tonga tao amin'ny nosy malagasy.

Mponina voalohany (-500–1500)[hanova | hanova ny fango]

Vahoaka Ntaolo[hanova | hanova ny fango]

Tsy tanteraka ny zavatra fantatra mikasika ny fipetrahan'ny olona tao Madagasikara, fa araka ny karoka ary ny asa nataon'ireo mpahay jenetika, haitsikerafiteny ary tantara, dia aostrôneziana ny tena fiavian'ny Malagasy, izay avy amin'ny tambanosy indoneziana. Mety tonga tao Madagasikara ireo olona ireo tamin'ny alalan'ny lakana (waka) tamin'ny taonjato voalohany taorian'i JK, na telonjato talohan'i JK, araka ny arkeôlôgy, ary talohan'ilay daty farany voalaza araky ny lazain'ny jenetisianina. Ireo olona ireo dia antsoina Ntaolo, izay avy amin'ny fteny Prôtô-Malay-Polinezianina *tau-ulu izay midika "olona voalohany", avy amin'i *tau 'olona" ary *ulu, izay midika "loha", "fiaviana", "fitombohana". Miantso an'ny tenany ho *va-waka" "olon'ny lakana" io mponina tonga tao Madagasikara voalohany io. "*va-waka" izay avy amin'ny teny *va "mponina" ary *waka "lakana"; teny izay niavian'ny teny vahoaka.

Manazava ny endriky iraisan'ny Malagasy ny fiaviana aziatika tatsimo atsinanan'ny razambeny : tso-bolo, tsy mainty hoditra ohatra ny afrikanina "banto". Ny vahoaka ntaolo" dia nampandova ny :

  • Teny malagasy, izay teny iraisana manerana ny nosy; izay mizara fototeny maro amin'ireo teny Barito ary ny teny Dayak izay tenenina ao atsimon'ny Borneo toa ny fiteny ma'anyan izay teny be fitovizana indrindra amin'ny fiteny malagasy.
  • Fomban-drazana iraisana iraisana amin'ny aostrônezianin'i Taiwan, nosin'i Pasifika, Indonezia, Filipina ary Zelandy Vao, toa ny fambolena saonjo, akondro, voaniho, fary; fampiasana zavamaneno toa ny sodina (malay suling) ny valiha, sns.

Vazimba ary Vezo[hanova | hanova ny fango]

Tonga avy amin'ny amorontsiraka atsimo atsinanan'ny nosy ny olona voalohany, na dia mety tonga avy tany Avaratra aza ny olona voalohany. Tam-pahatongavana, manao ny fanaovana tavy no nahafahan'ny mponina voalohany mamboly amin'ny alalan'ny fandringanana ny ala teny amin'ny amorontsiraka.

Tamin'ny taonjato fahafito taorian'i JK, dia nanomboka nanadio ny alan'ny afovoantany ny sasany amin'ireo vahoaka ntaolo ireo. Ireo tany malalaka vokatry ny fandringanana ny ala ireo dia nambolena vary sy saonjo. Ireo vahoaka ntaolo ireo izay nifidy ny nipetraka tanaty ala dia nantsoina vazimba (avy amin'ny teny *va-yimba izay avy amin'ny teny *yimba midika "ala"). I Rafandrana, razamben'ny mpanjaka Merina dia fantatra fa Vazimba. Rafohy ary Rangita izay mpanjaka Merina dia fantatra fa Vazimba ihany koa.

Luis Miguel Sanchez Cerro no anarany ary gasy firazanana izy kanefa nanongam-panjakana ka lasa filoham-pirenena tany Pérou tany Amerika Atsimo tamin’ny 27 aogositra 1930 hatramin’ny 1er martsa 1931. Lany tamin’ny fifidianana filoham-pirenena indray izy ny 8 desambra 1931 rehefa nifanandrina tamin’ny kandidà telo hafa, ka nitondra an’i Pérou hatramin’ny 30 aprily 1933, andro nahafatesany. Marihina moa fa nisy nitifitra izy tamin’io andro io, teo amin’ny faha-43 taonany, ka voatery niova filoham-pirenena i Pérou na dia tsy tapitra aza ny fe-potoana natokana hiasàn-dRasanchez Cerro.

Notsongoin’olom-bolo sy mamy hoditra tamin’ny vahoaka tokoa izy fony fahavelony noho izy malagasy firazanana. Any Però tokoa mantsy dia misy faritany antsoina hoe Piura izay fonenan’ireo Mangaches na malagasy namidy sy nalefa niasa tany Amerika Atsimo. Marihina fa ny anaran’ny tompony (ny olona nividy azy) no iantsoana ireo Mangaches ireo, izany hoe na dia gasy aza ity lehilahy ity dia very ny anarana maha-gasy azy satria ireo ray aman-dreniny dia efa nitondra ny anaran’ny tompony ka nampita izany tamin’ny zanany.

Ao amin’ny faritra avaratr’io Piura io no ahitàna an’ilay tanàna atao hoe La Mangacheria izay nahaterahan’i Sanchez Cerro. Any koa dia misy saha iray antsoina hoe « Hacienda Malakasy » izay fonenan’ireo Malagasy fahagola. Ankehitriny kosa, na dia mbola maro aza ny Mangaches nahatazona ny volo-koditra maha-malagasy azy, dia efa nifangaro tamin’ny mponina any an-toerana ny ankamaroany ka nizara ny kolotsainy tamin’izy ireo. Anisan’ny vokatr’izany kolotsaina mifangaro izany ny mozika Tondero.

Fifandraisana amin'ny Arabo[hanova | hanova ny fango]

Madagasikara dia ivon-toeran'ny varotra miampita ranomasina izay mampifandray ny seranan-tsambo ao amin'ny Ranomasimbe Indiana tany am-piandohan'ny taonjato manaraka ny fitondran'olombelona. Ny tantaran'ny tantara nosoratana eto Madagasikara dia nanomboka tamin'ny Arabo, izay nametraka lahatsoratra ara-barotra teo amin'ny morontsiraka avaratra-andrefana tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-10 ary nampiditra ny silamo, ny soratra arabo (nampiasaina hanoratra ny fiteny malagasy amin'ny endrika manoratra fantatra amin'ny hoe sorabe), ny astrolojia arabo , ary ireo singa ara-kolontsaina hafa. Nanomboka tamin'ny 1500 ny fifandraisana Eoropeana, rehefa nahita ilay nosy Kapitaly Portogaly Diogo Dias ilay nosy. Ireo tranom-barotra frantsay niorina tamin'ny morontsiraka atsinanana tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-17.

Nanomboka tamin'ny 1774 ka hatramin'ny 1824, dia nahazo laza teo amin'ny dahalon-dranmasina sy ny mpivarotra Eoropeana i Madagasikara, indrindra fa ireo mpandray anjara amin'ny varotra andevon'ny morontsiraka Atlantika. Ny nosy kely ao Nosy Boroha, avy any avaratra-nosy avaratra atsinanan'i Madagasikara, dia navoakan'ny mpahay tantara sasany ho toa fitoeran'i Libertalia. Tantsambo Eoropeana maro no nirodana teny amin'ny morontsiraky ny Nosy, anisan'izany i Robert Drury, ny diariny no iray amin'ireo sary vitsivitsy momba ny fiainana any atsimon'i Madagasikara nandritra ny taonjato faha-18. Ny harena nateraky ny varotra sambo dia nampitombo ny fiakaran'ny fanjakana niorina tao amin'ilay nosy, ny sasany tamin'ireo dia nihanatanjaka tamin'ny taonjato faha-17. Anisan'izany ny fikambanana Betsimisaraka any amin'ny morontsiraka atsinanana sy ny lehiben'ny Sakalava an'ny Menabe sy Boina any amin'ny morontsiraka andrefana. Ny fanjakan'i Imerina, izay miorina any afovoan-tany afovoany sy ny renivohiny ao amin'ny lapa mpanjaka any Antananarivo, dia niitatra tamin'ny fitarihan'ny Mpanjaka Andriamanelo.

Fanjakan'i Madagasikara[hanova | hanova ny fango]

Radama I, mpanjakan'i Madagasikara (1810-1828)

Tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-17 dia ny fanjakan'i Imerina dia fanjakana tsy natanjaka raha noharina tamin'ireo fanjakana amoron-dranomasina lehibe kokoa ary mbola lasa kely kokoa ny fahatanjahany tamin'ny taonjato faha-18, nandritra ny fanjakan' Imerina efa-toko. Taorian'ny ady sy ny mosary nandritra ny taonjato maromaro, dia tafaverina indray i Imerina tam in'ny 1793, Mpanjaka Andrianampoinimerina (1787-1810). Avy amin'ny renivohiny voalohany Ambohimanga, ary taty aoriana avy amin'ny Rovan' Antananarivo, io mpanjaka Merina io dia nanitatra haingana ny fitondrany tamin'ireo tanin'andriana mifanolo-bodirindrina. Ny tanjony dia hameky ny nosy iray manontolo. Ny zanany nandimby azy, Mpanjaka Radama I (1810-28), no nahavita izany. Izy no neken'ny governemanta britanika ho Mpanjakan'i Madagasikara. Namarana fifanekena i Radama tamin'ny 1817 niaraka tamin'ny governoran'i Britanika ao Maorisy mba hanafoanana ny fivarotana andevo mendri-kaja ho an'ny miaramila britanika sy ny fanampiana ara-bola. Nanomboka tonga tamin'ny tona 1818 ny misionera anglisy avy ain'ny Lonon Missionary Society; ahita anisan'ireo olona ire i James Cameron, David Jones ary David Griffirths izay nanangana sekoly, nametraka ny fanoratana teny malagasy tamin'ny alalan'ny abidy latina ary nandika ny baiboly, ary koa nampiditra karazana teknolojia vaovao teo amin'ny nosy.

Ny mpandimby an'i Radama, Ranavalona I (1828-61), mpanjaka vavy, dia naneho hevitra momba ny fahamendrehana ara-politika sy ara-kolotsain'i Britaina sy Frantsa miaraka amin'ny didy amam-pitsipika izay nandrara ny fampiharana ny Kristianisma eto Madagasikara ary namporisika ny ankamaroan'ny vahiny handao ny nosy. Ireo mponina any Madagasikara dia afaka niampanga ny heloka isan-karazany toy ny halatra, ny kristianisma ary indrindra ny famosaviana, izay voasazy amin'ny fihinanana tangena. Teo anelanelan'ny taona 1828 sy 1861, dia nahafaty olona 3000 teo ho eo isan-taona ny fandaràn'i tangena. Anisan'ireo nanohy niaina tao Imerina i Jean Laborde, mpandraharaha iray izay namolavola basy sy orinasa hafa tamin'ny anaran'ny fitondram-panjaka, ary Joseph-François Lambert, mpiantoka frantsay sy mpivarotra andevo niaraka tamin'i Printsy Radama II. dia nanao sonia fifanarahana fifanarahana fifaneraserana fantatra amin'ny anarana hoe Charte Lambert. Radama II (1861-63) dia nanandrana ny hamaha ny politikam-piarahamonin'ny mpanjakavavy, saingy roa taona taty aoriana dia noroahin'ny Praiministra Rainivoninahitriniony (1852-1865) sy ny fifanarahana amin'i Andriana sy ny Hova, izay nanandrana namarana ilay fahefana feno an'ny mpanjaka.

Taorian'ny fanandramam-panonganana dia nomen'ireo tandapa fahafahana manjaka i Rasoherina (1863-1868) vadin'i Radama, raha manaiky fizaram-pahefana amin'ny Praiminisitra izy. Izany fifanarahana ara-piarahamonina izany dia ho tanteraka amin'ny alalana fanambadiana manana endrika politika.[1] Nanaiky ny mpanjakavavy Rasoherina ka nanambady an'i Rainivoninahtriniony, ary taorian'ny fanonganana azy dia nanambady ny rahalahiny Rainilaiarivony (1864-1895), izay hanambady an'i Ranavalona II (1868-1883) ary Ranavalona III (1883-1897)[2]. Nandridra ny iraika amby telopolo taona nahapraiminisitra an'i Rainilaiarivony dia maro ireo lalàna noraisina hankaherezana ny fahefan'ny governemanta ary hanavao ny fitondrana ho maoderina kokoa[3]. Natsangana manerana ny nosy ny sekoly ary natao ho voatery ny fanatrehana azy ireo. Nohatsaraina ny fitantanana tafika ary noraisina ho mpanolotsaina ireo mpanorohevitra britanika hankahery ary hampahamatihanina ireo miaramila. [4]. Voarara ny fananana vady maro satria noraisina ho finoana ofisialy ny kristianisma nanomboka tamin'ny taona 1869 miaraka amin'ny finoana nentin-drazan'ny vahoaka tsy mitsaha-mitombo. Novaina hitovitovy endrika amin'ny Lalàna Iraisana britanika ny rafi-dalàna ary ampitovizana endrika amin'ny any Eoropa ny fiainana an-dapa an-drenivohitra.

Fanjanahan-tany (1896-1958)[hanova | hanova ny fango]

Tamin'ny voalohany indrindra noho ny tsifanajana ny Charte Lambert, dia nanafika an'i Madagasikara i Frantsa tamin'ny taona 1883, izay nanjary fantatra tamin'ny anarana hoe ady Hova-Frantsay voalohany. Tany amin'ny faran'ny ady dia namela ny tanànan'i Antsiranana (Diego Suarez) ho an'i Frantsa i Madagasikara ary nandoa 560.000 francs ho an'ireo mpandova an'i Lambert. Tamin'ny taona 1890, ny Anglisy dia nanaiky ny fananganana protectorat frantsay eo amin'ny Nosy, saingy tsy neken'ny governemantan'i Madagasikara ny fahefana Frantsay. Mba hanerena ny fiaiken-ko resy, ny Frantsay dia nanafika ny seranan-tsambon'i Toamasina teo amin'ny morontsiraka atsinanana, ary Mahajanga any amin'ny morontsiraka andrefana, ny Desambra 1894 sy ny Janoary 1895.[5]

Niakatra ho any Antananarivo ny vondro-miaramila frantsay, ary namoy olona maro ho an'ny tazomoka sy aretina hafa. Ny fanamafisana dia tonga avy tany Alzeria sy Afrika atsimon'i Sahara. Rehefa tonga tany amin'ny tanàna ny miaramila frantsay tamin'ny septambra 1895, dia namotika ny lapan'ny mpanjaka tamin'ny alalan'ny tafondro mavesatra, izay nahafaty tandapa maro ka nanery an'i Ranavalona III hampitsahatra ny ady. Nampiditra an'i Madagasikara ho tany frantsay i Frantsa tamin'ny taona 1896 i Frantsa ary, namoana ny fanjakan'Imerina ary nandefa ny fianakavian'ny mpanjaka ho sesitany tany amin'ny Nosy La Réunion sy tany Alzeria. Ny fihetsiketseham-piorana roa taona niorina ho valin'ny fisamboran'ny frantsay ny lapan'ny mpanjaka dia nilatsaka tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897.

Repoblikan'i Madagasikara[hanova | hanova ny fango]

Filoha Philibert Tsiranana

Tamin'ny fiverenan'ny fahaleovantena dia nandalo Repblika efatra i maagasikara miaraka amin'ny fameenana lalàmpanorenana. Ny Repoblika voalohany (1960-1972) dia nentin'ny filoha notendren'ny frantsay Philibert Tsiranana, izay nanamay ny fitohizan'ny firohizaana ara-toe-karena ary ara-politika amin'i Frantsa. Ny frantsay no manana andraikitra lehibe eo amin'ny orinasam-panjakana na amin'ny asa fampiofanana. Ireo boky fianarana ary ny firafi-pianarana dia saika hitovy amin'ny frantsay avokoa.

Nanongana ny fitondrany tamin'ny 1972 ny rotaky ny mpianatra sy mpamboly izay vokatry ny tsifankasitrahana ny fitondran'i Tsiranana izay manohana ary manohy ny fanjanahantany.

Gabriel Ramanantsoa, jeneralin'ny tafika, dia voatendry ho filoha vonjimaika sy praiminisitra tamin'io taona io ihany, saingy nanery azy handao ny taona 1975 ny fankatoavana ankapobeny. Ny kolonely Richard Ratsimandrava, voatendry handimby azy, dia novonoina enina andro tao amin'ny toerany. Ny jeneraly Gilles Andriamahazo no nanapaka taorian'i Ratsimandrava nandritra ny efa-bolana talohan'ny nisoloan'ny miaramila hafa: Amiraly Lefitra Didier Ratsiraka, izay nitondra tao amin'ny Repoblika Faharoa izay manana endrika sosialista-marksista nanomboka tamin'ny taona 1975 ka hatramin'ny taona 1993.

Io vanim-potoana io dia nahitana fifamatorana ara-politika tamin'ny firenena Tatsinanana sy ny fitokanana ara-toekarena. Ireo politika ireo, miaraka amin'ny fanerena ara-toekarena miorina amin'ny krizy solika tamin'ny taona 1973, dia nitarika ny firodanana haingana ny toekarena eto Madagasikara sy ny fihenan'ny fenitry ny fiainana, ary ny firenena dia nanjary bankirompitra tanteraka tamin'ny taona 1979. Ny governemanta Ratsiraka dia nanaiky ny fepetran'ny ny mangarahara, ny fepetra manohitra ny kolikoly ary ny politikan'ny tsena malalaka napetraky ny Tahirim-bola Iraisam-pirenena, Banky Iraisam-pirenena ary ireo mpanolotra bilatera samihafa ho takalon'ny famindram-pahefana ny firenena.[6]

Ny lazan'ny Ratsiraka tamin'ny taona 1980 dia nahitana krizy tamin'ny 1991 raha nitifitra ireo mpanao hetsi-panoherana nandritra ny famoriam-bahoaka ny mpiambina ny filoha. Tao anatin'ny roa volana dia nisy governemanta tetezamita napetraka teo ambany fitarihan'i Albert Zafy (1993-96), izay nandresy tamin'ny fifidianana filoham-pirenena tamin'ny 1992 ary nanokatra ny Repoblika fahatelo (1992-2010). Ny lalàm-panorenana vaovao eto Madagasikara dia nametraka demokrasia maro antoko am-pelatanan'ny Antenimieram-pirenena. Ny lalàm-panorenana vaovao koa dia nanamafy ny fahalalahan'ny zon'olombelona, ​​sosialy sy politika, ary ny varotra malalaka. Na izany aza, dia niharatsy ny fihenan'ny ara-toe-karena tamin'ny andro nahafiloha an'i Zafy, nisondrotra ny kolikoly, ary ny fampidirana ny lalàna mba hanomezana azy fahefana matanjaka kokoa. Nolavina tamin'ny 1996 izy, ary notendrena ho filohan'ny tetezamita i Norbert Ratsirahonana, nandritra ny telo volana talohan'ny fifidianana ho filoham-pirenena manaraka. Ratsiraka dia nofidina indray tamin'ny fahefana teo amin'ny sehatry ny fanavakavahana sy ny fanavaozana ara-toekarena nandritra ny fe-potoana faharoa izay naharitra hatramin'ny 1996 ka hatramin'ny 2001.[6]

Ny fifidianana filoham-pirenena tamin'ny taona 2001 izay nandresen'i Marc Ravalomanana, dia nahatonga ny fifandonana fito volana nanelanelan'ny mpanohana an'i Ravalomanana sy i Ratsiraka. Ny fiantraikany ara-toekarena teo amin'ny krizy ara-politika dia resin'ny politika ara-toekarena sy ara-politikan'i Ravalomanana tsikelikely, izay namporisika ny fampiasam-bola amin'ny fanabeazana sy ny fambolena, nanamora ny fampiasam-bola mivantana avy any ivelany, ary ny fiaraha-miasa ara-barotra teo amin'ny sehatra iraisam-pirenena sy iraisam-pirenena. Ny harin-karena faobe dia nitombo 7 isan-jato isan-taona teo ambanin'ny fitantanany. Nandritra ny antsasaky ny fe-potoam-piasany faharoa, dia nitsikera ireo mpanaramaso ao an-toerana sy iraisam-pirenena i Ravalomanana izay niampanga azy ho nitombo ny herisetra sy ny kolikoly.

Ny mpitarika ny mpanohitra sy ny ben'ny tanànan'i Antananarivo, Andry Rajoelina, dia nitarika hetsika tamin'ny voalohandohan'ny taona 2009 izay nanosika an'i Ravalomanana tsy handresy tamin'ny fomba tsy araka ny lalàm-panorenana izay nomelohina ho fanonganam-panjakana. Tamin'ny volana Martsa 2009, dia notendren'ny Fitsarana Ambony ho Filoha Avon'ny Tetezamita i Andry Rajoelina. Tamin'ny taona 2010, dia nisy lalàm-panorenana vaovao noraisina tamin'ny fitsapa-kevi-bahoaka, nametrahana ny Repoblika faha-efatra, izay nanohana ny rafitra maro antoko izay napetraka tamin'ny lalàm-panorenana teo aloha. Notendrena ho filoha i Hery Rajaonarimampianina tain'ny fandreseny ny fifidianana ho filoham-pirenena 2013, izay heverina ho marina sy mangarahara ny fiarahamonina iraisam-pirenena[7]

Politika[hanova | hanova ny fango]

I Madagasikara dia repoblika ahitana antoko politika miisa 312. Ny filoha no mitondra ny firenena ary ny praiminisitra no mitondra ny governemanta. Ny governemanta no mampihatra ny lalàna.

Neken’ny mpandatsa-bato malagasy ny lalàm-panorenana novaina tamin’ny 1998.

Fahefana mampihatra ny lalàna[hanova | hanova ny fango]

Lany amin’ny alalan’ny latsabato ataon'ny daholobe ny filoham-pirenena ary mijanona ho filoha mandritry ny dimy taona, azo averina indroa. Izy no manonona ny praiminisitra.

Tamin’ny fomba tsy dia natao hoe ara-dalàna, naka ny fahefana i Andry Rajoelina nandritry ny fikorontanana nitranga tamin’i taona 2009 taorian’ny fialàn’i Marc Ravalomanana, ary taorian’ny fakan’i Andry Rajoelina ny fahefana, nanohy ny fanomezan-dalan’i Marc Ravalomanana izy na dia tsy lany tamin’ny latsabato ataon’ny daholobe aza. Ny tena marina, raha tena nisy ny tetezamita, ny miaramila no tokony nitondra azy : izany hoe izy manana ny mari-boninahitra avo indrindra ao amin’ny Tafika. Ary roa volana aorian’ny tetezamita, misy ny fifidianana ny filoham-pirenena. Voarara any Madagasikara ary manerana izao tontolo izao ilay fakan’i Andry Rajoelina fahefana izany hoe manohy ny fanomezan-dalan’ny filoham-pirenena lanin’ny latsabato.

Fiarovana[hanova | hanova ny fango]

Ireo fanjakana naorin’ny foko toa ny Sakalava, ny merina ary ny foko hafa n manorona ny tafika voalohany tao Madagasikara. Nampiasa lefona izy ireo fa taty aoriana dia nampiasa basilava, tafondro ary fitaovam-piadiana mampiasa vanja hafa.[8] Tany am-piandohan’ny taonjato faha-19 dia saika nanjaka eraky ny nosy ny mpanjaka Merin’ny Fanjakan’i Madagasikara, tamin’ny alalan’ny tafika ahitana olona telo alina tsara ofana ary tsara fitaovana.[9] Nahatonga an’ny priminisitra Rainilaiarivony hangataka fanampiana amin’ny britanika momba ny fiofanana ny tafika Merina ny fanafihan’ny frantsay ny tanàna eo amin’ny amorontsiraka. Na dia nisy aza ny fiofanana sy ny fahaizana nentin’ny britanika, nilefitra noho ny fanafihan’ny tranon’ny mpanjaka tao Antananarivo ny tafika malagasy. Lasa zanatany frantsay i Madagasikara nanomboka tamin’ny 1897[10] hatramin’ny taona 1960.

Naverina niaraka tamin’ny fahaleovantenan’i Madagasikara tamin’i Frantsa ny fahaleovan-tenan’ny taika malagasy izay nahitana ny tafika an-dranomasina, ny tafika an-kabakabaka, ary ny tafika an-tany. Nanomboka izany fotoana izany dia tsy niaty tamina firenena hafa intsony i Madagasikara na tao anaty na tany ivelan’ny sisintany, fa efa niditra an-tsehatra ihany izy io indraindra tamin’ny famerenana ny filaminana amin’ny fotoan-pikorontanana ara-politika. Tamin’ny fotoan’ny Repoblika Faharoa dia tsy maintsy miditra ho miaramila ny olom-pirenena na lahy na vavy. Naharitra nandriry ny 15 taona izany lalàna izany (1976-1991). Ny minnisitry ny atitany no mitanana ny tafika ary mijanona ho tsy manohana an’iza na iza foana izy io nandritry ny krizy politika, toa ny nanritra ny fifanandrinan’i Ratsiraka sy Ravalomanana taorian’ny fifidianana tamin’ny 2001. Tapaka tamin’ny 2009 izany fomba izany rehefa nivadika ho hanohana an’i Andry Rajoelina ben’ny tanànan’i Antananarivo ny ampahan’ny tafika an-tany.

Ny minisitry ny Atitany no manana ny andraikitra amin’ny fitantanana ny herin’ny polisy, ny zandarimaria ary ny polisy miafina. Voatantana eo an-toerana ny polisy sy ny zandarimaria. Na dia izany aza, latsaky ny ampahatelon’ny kaominina rehetra no afaka nandray ny asan’ny mpitandro ny filaminana, ary tsy ampy indrindra ireo foibe an-toerana ho an’ireo vatam-piarovana ireo. Ny fitsaram-piarammoniia nentim-paharazana izay antsoina hoe dina dia tarihin’ny olona hajaina ary eflehibe rehefa eny ambanivohitra izay tsy ahitana ny mari-piatrehan’ny fanjakana.

Tamin’ny tantaran’i Madagasikara, dia somary tsara ihany ny fiarovana manerana ny nosy. Ambany ny tahan’ny herisetra sy ny heloka bevava raha oharina amin’ny firenena mitovy mari-pivoarana. Ny halatra sy halatra miaraka amin’ny fivarotan-tenan’ny ankizy no ankamaroan’ny heloka bevava miaraka amin’ny fanambarana ary fivarotana rongony sy zavatra hafa mahadomelona Ny fifintinan’ny teti-bola nanomboka tamin’ny 2009 dia nanana fiantraikany mafy tamin’ny polisim-pirenena izay nahatonga ny heloka bevava hitombo taty aoriana

Fiteny[hanova | hanova ny fango]

Ny teny malagasy[hanova | hanova ny fango]

Ny Teny Malagasy dia misokajy ao anatin'ny fiteny aostronezianina, iray tarika amin'ny fiteny malayo-polinezianina miaraka amin'ny Tagalog (fiteny filipina) ny Malay-indonezianina, ny javaney sns.

Araka ny lalam-panorenana, ny fiteny malagasy dia fiteny ofisialy voalohan'i Madagasikara. Teny iray tsy mivaky sady azon'ny vahoaka malagasy manerana ny Nosy ny fiteny malagasy ofisialy. Araka ny statistika, ny teny malagasy ofisialy ary ny tenim-paritr'i Madagasikara no tena hain'ny mponina malagasy tenenina. Eo amin'ny valopolo isan-jaton'ny (80%) malagasy monina ao Madagasikara no tsy mahay teny afatsy teny malagasy[11]. Ireo olona tsy mahay afatsy teny malagasy ireo amin'ny ankapobeny dia olona miaina any ambanivohitra. Amin'ny resaka haino aman-jery dia io fiteny io no teny voalohany ampiasaina ao Madagasikara. Tsy dia isian'ny teny malagasy loatra ny Aterineto, izay ahitana loharanom-pahalalana kely dia kely raha oharina amin'ireo fiteny eoropeana lehibe (frantsay, anglisy...). Ny antony dia ny tsy fahitana na ny havitsin'ireo mpamatsy tranonkala amin'ny teny malagasy, ary ny havitsian'ny tahan'ny olona manana Aterineto amin'ny isam-ponin'i Madagasikara.

Ny fiteny vahiny[hanova | hanova ny fango]

Ireo firenena ao amin'ny Frankofonia

Nisy fiantraikany tamin'ny teny malagasy ny tenin'ireo vahiny nifandray tamin'ny malagasy hatramin'izay. Nisy fiantraikany ohatra ny teny anglisy (amin'ny fampidirana teny vaovao toa ny sokodrevo, lefitra, raitra...). Ary ny teny frantsay, izay teny ofisialin'ny firenena nanjanaka an'i Madagasikara nandrintry ny enimpolo taona.

Noho izany dia nisy fiantraikany koa ny teny frantsay teo voambolan'ny fandraharahana (sendikà, politika, distrika) ary koa amin'ny lafin'ny haianarantany ao Madagasikara : ka na dia nogasiana aza ny ankamaroan'ny anaran-tany ary ny anaran-tanàna ao Madagasikara, mbola ampiasain'olon-tsasany (indrindra indrindra ireo manam-pahaizana izay nianatra teny amin'ny fianarana miteny frantsay) ny anarana frantsay ny tanàn-dehibe toa i Toamasina (Tamatave), Mahajanga (Majunga), Antsiranana (Diego-Suarez)...

Ny fiteny vahiny ianarana indrindra ao Madagasikara dia ny fiteny frantsay. Io – ary io ihany – no fiteny ampiasaina amin'ny fianarana ambony ary amin'ny fianarana frantsay ao Madagasikara. Izy io ihany koa no teny ampiasain'ireo mpamoaka lalàna. Nanomboka ny taona 1896 izay daty nivadihan'i Madagasikara ho zanatany frantsay, ny fiteny frantsay no fiteny ofisialy ary ampiasaina amin'ny lafin'ny fandraharahana ary saika mitovy lanja amin'ny teny malagasy izy io amin'ny fiainana politika.

Ireo firenena izay mampiasa ny teny anglisy ho teny ofisialy

Manaraka ny fiteny frantsay dia tonga ny fiteny anglisy. Ny antony ianarana ny teny anglisy ao am-pianarana amin'izao fotoana izao dia noho ny fianjadiana eran-tanin'ireo firenena miteny anglisy toa an'i Etazonia ary ny Firenena Mitambatra. Ankoatr'ireo firenena roa ireo dia ahitana ireo firenena avy ao Afrika Atsimo sy Atsinana, (afatsy i Mozambika), ireo firenena any Azia Atsimo ary Azia Atsimo Atsinanana (Indonezia, Tailandy), ary i Aostralia. Heverina koa fa ny teny anglisy no teny fampiasa amin'ny varotra iraisam-pirenena ary amin'ny siansa ary ny raharahan'ny teknolojia vaovao.

Tsy fitenin'ny mpanjanatany ny teny anglisy ka tsy mira amin'ny teny frantsay ny lanjany ary ny fianjadiany. Kanefa noho ny fitiavan'ny filoha taloha Marc Ravalomanana ny anglisy ary noho ny fianjadiana eran-tanin'ny firenena toa i Etazonia, ny fianjadiana ara-paritr'ireo firenen'i Afrika ary ny firenena lehiben'ny Ranomasimbe Indianina ary koa ny fiparitahan'io fiteny io erak'izao tontolo izao, dia nataony ho teny ofisialy ny teny anglisy tamin'ny taona 2007, miaraka amin'ny teny frantsay ary malagasy ary lany tamin'ny fitsapahan-kevi-bahoaka. Tamin'izany taona izany, latsaky ny 5% no lanjan'isan'ireo malagasy afaka mifandray amin'io fiteny io. Tamin'ny nahatongavan'i Andry Rajoelina teo amin'ny fahefàna, dia nesorina tsy ho teny ofisialy intsony ny teny anglisy.

Faritany[hanova | hanova ny fango]

Nizara ho faritany enina (6) i Madagasikara hatramin'izay: Antsiranana, Antananarivo, Fianarantsoa, Mahajanga, Toamasina ary Toliara.

Araka ny fiovana nisy anefa, nanomboka ny taona 2004, dia nozaraina ho faritra 22 i Madagasikara. Ireto avy ireo faritra 22 ireo miaraka amin'ny isan'ny mponina tamin'ny 2004:


Regions of Madagascar
Ireo Faritra 22, miaraka amin'ny isan'ny mponina (tamin'ny 2004)
Lah, Anarana Reniv, Mponina Velarana(km²) Hab, Mponina
1 Diana Diego I 485 800 19 266 25,2
2 Sava Sambava 805 300 25 518 31,6
3 Itasy Miarinarivo 643 000 6 993 91,9
4 Analamanga Antananarivo-Renivohitra 2 811 500 16 911 166 3
5 Vakinankaratra Antsirabe I 1 589 800 16 599 95,8
6 Bongolava Tsiroanomandidy 326 600 16 688 19,6
7 Sofia Antsohihy 940 800 50 100 18,8
8 Boeny Mahajanga I 543 200 31 046 17,5
9 Betsiboka Maevatanana 236 500 30 025 7,9
10 Melaky Maintirano 175 500 38 852 4,5
11 Alaotra-Mangoro Ambatondrazaka 877 700 31 948 27,5
12 Atsinanana Toamasina I 1 117 100 21 934 50,9
13 Analanjirofo Fenerive Est 860 800 21 930 39,3
14 Amoron'i Mania Ambositra 693 200 16 141 42,9
15 Matsiatra Ambony Fianarantsoa I 1 128 900 21 080 53,5
16 Vatovavy-Fitovinany Manakara 1 097 700 19 605 56,0
17 Atsimo-Atsinanana Farafangana 621 200 18 863 32,9
18 Ihorombe Ihosy 189 200 26 391 7,2
19 Menabe Morondava 390 800 46 121 8,5
20 Atsimo-Andrefana Toliara I 1 018 500 66 236 15,4
21 Androy Ambovombe Androy 476 600 19 317 24,7
22 Anosy Taolagnaro 544 200 25 731 21,1

Isan'ny mponina isam-paritra ny taona 2008-211

Région
2008
2009
2010
2011
Alaotra Mangoro
974 391
921 722
947 162
973 216
Amoron'i Mania
770 680
641 661
659 371
677 508
Analamanga
2 704 250
3 005 188
3 088 131
3 173 077
Analanjirofo
955 577
928 921
954 559
980 817
Androy
527 207
658 627
676 805
695 423
Anosy
602 209
602 874
619 513
636 554
Atsimo Andrefana
1 127 184
1 181 648
1 214 262
1 247 663
Atsimo Atsinanana
690 919
806 490
828 749
851 545
Atsinanana
1 239 783 1 140 301 1 171 773 1 204 006
Betsiboka
 261 914 263 405 270 675
278 120
Boeny
 601 890
717 623
737 430 757 714
Bongolava
 361 436
410 439
421 768
 433 369
Diana
537 197
628 194
 645 532
663 289
Matsiatra Ambony
 1 255 261
 1 076 140
1 105 841
1 136 260
Ihorombe
210 550
280 263
287 998
295 920
Itasy
 711 522
657 641
675 792
 694 381
Melaky
 194 471
 259 880
267 053
274 399
Menabe
 432 549
 531 358
 546 024
561 043
SAVA
 890 534
 880 170
 904 463
 929 342
Sofia
 1 042 272
 1 119 083
 1 149 970
 1 181 603
Vakinankaratra
 1 759 321
 1 618 277
 1 662 941
 1 708 685
Vatovavy Fitovinany
1 220 696
1 271 121
1 306 204
1 342 135
Madagascar
 19 071 811
19 601 026
20 142 015
20 696 070

Demografia[hanova | hanova ny fango]

Hakitrok'i Madagasikara

Ny mponina malagasy mipetraka eo anivon-tany sy eny amin'ny morontsiraka atsinana dia mety avy any Azia, ary ny mponina mipetraka any avaratra dia mety avy any India na avy any Afrika Avaratra. Araka ny dinika natao vao haingana, mety tsy nisy olona nipetraka tao Madagasikara raha tsy tany amin'ny taonjato faha folo tany ho any. Teo ny Aostroneziana (avy any Indonezia) no mety tonga. Ankehitriny, mponina malagasy no mipetraka any amin'ny tamba-nosin'ny Kômôro (Moheli, Mayotte, Nzwani) sy any La Réunion.

Ny foko malagasy 18

Isan'ny mponina[hanova | hanova ny fango]

Ny isan'ny mponina ao Madagasikara amin'ny ankapobeny dia misy 20 042 551 tamin'ny 2008[12], ary eo amin'ny 22 tapitrisa eo ho eo tamin'ny 2012[13]. Eo amin'ny 43%n'ny mponin'i Madagasikara no latsaky ny 15 taona[14].

1921–1960[15][hanova | hanova ny fango]

(Venty : An’arivony isaky ny 1 janoary )

1921 1931 1941 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960
Malagasy 4 048,6 4 102,8 4 196,1 4 256,1 4 349,4 4 420,9 4 535,8 4 639,4 4 794,9 4 929 5 050,2 5 182,9
Komoriana (1) 40 40 40 40 40 40 42,4 45,3 47,1 46,7 48 37,5
Fitambarany 3 344 3 722 4 034 4 088,6 4 142,8 4 236,1 4 296,1 4 389,4 4 460,9 4 578,2 4 684,7 4 842 4 975,7 5 098,2 5 220,4
Frantsay … 27 27 30 41,5 44,5 49,8 51,9 52,7 56,8 64,9 66,1 67,4 69,5 67 52,3
Karana … 10,5 11,7 12,1 12,8 13 12,8 13,1 13,3 12
Sinoa … 5,7 5,5 5,7 6 6,7 6,8 7,3 8 8
Hafa …… 4 4,5 4,8 4,9 5 5,3 5,2 4,5 5,5
Fitambarany 11 11 16 19,2 19,9 20,7 21,5 21,7 22,6 23,7 24,7 24,9 25,6 25,8 25,5
FITAMBARANY 3 382 3 760 4 080 4 149 4 207 4 307 4 369 4 464 4 540 4 667 4 776 4 934 5 071 5 191 5 298

(1) Miampy koa ireo teratany avy amin’ny tanin’ny Frantsay hafa . Tarehimarika novinavinaina ho an’ny taona 1949 – 1954.

1950—2010 [16][hanova | hanova ny fango]

Ny isam-ponin'i Madagasikara tamin'ny taona 1961 hatramin'ny 2003
Isam-ponina manontolo(x 1000) 0–14 taona (%) 15–64 taona (%) mahery ny 65 taona (%)
1950 4 084 38.2 58.6 3.2
1955 4 548 40.2 56.6 3.2
1960 5 104 42.6 54.1 3.3
1965 5 764 44.6 52.0 3.4
1970 6 549 45.1 51.3 3.6
1975 7 502 45.6 50.6 3.8
1980 8 609 45.9 50.5 3.6
1985 9 785 45.1 51.6 3.3
1990 11 281 44.7 52.1 3.2
1995 13 129 44.5 52.4 3.1
2000 15 364 45.3 51.6 3.1
2005 17 886 44.6 52.3 3.1
2010 20 714 43.1 53.8 3.1

Fiarahamonina[hanova | hanova ny fango]

Fanabeazana[hanova | hanova ny fango]

Betsaka ireo olon-dehibe izay tsy mahay mamaky na manoratra[17]. Latsaky ny tahan'ny lehilahy mahay mamaky sy manoratra ny tahan'ny vehivavy mahay mahay mamaky sy manoratra. Eo amin'ny 16,4% ny vola lanin'ny governemanta nandritry ny fe-potoana 2000-2007[18]. Nifintina 32% ny anjaran'ny kitapom-bola ho an'ny fianarana ambony tamin'ny fiantombohan'ny taona 1990. Eo amin'ny 57$ (6% ny PIB/olona) isaky ny mpianatra ny vola lanin'ny fanjakana amin'ny fampianarana ambaratonga voalohany.

Fananahana[hanova | hanova ny fango]

Fifanarahana maro mikasika ny fiarovana ny ankizy no efa nosoniavin'i Madagasikara.

Hatramin'ny taona 2005, tsy misy vehivavy mahazo mivoaka ny firenena miaraka amina olom-pirenena vahiny, na dia efa mivady aza ireo, raha tsy mbola feno 21 taona ilay vehivavy.

Jeografia[hanova | hanova ny fango]

saritan'i Madagasikara

Any ila-bolan-tany atsimo no misy an'i Madagasikara, faha-efatra amin'ny nosy ngeza indrindra eto an-tany ny nosin'i Madagasikara, ao aorian'i Groenland, Ginea Vao ary Borneo. Ny lakandranon'i Mozambika no manasaraka azy amin'i Afrika. 700 km eo ho eo ny elanelan'i Mozambika sy Madagasikara. « Nosy Mena » (l'Île Rouge) no fiantson'ny olona an'i Madagasikara tsindraindray, satria ilay loko mena ilay no laterita mandoko ny dongolavany mena. 1580 km ny halavan'i nosin'i Madagasikara avy any atsimo ka hatrany avaratra ary 580 km ny sakany avy any atsinanana ka hatrany andrefana.

Misy tangorom-bohitra mizara ny nosy makany avaratra hatrany atsimo. Ny salasalan'ny halavan'ireo tendrombohitra ireo dia misy 1200-1500 metatra eo ho eo. Any avaratr'i Madagasikara no misy ny Tendrona Tsaratanana (na Maromokotro) manana haabo 2876 m. Misy farihy dimy any; ny farihy ngeza indrindra any Madagasikara dia ny Farihin' Alaotra, manana velarana 182 km2


Farihy lehibe[19][hanova | hanova ny fango]

Ny farihin' Alaotra no farihy lehibe indrindra ao Madagasikara. Ny halalin'ny toerana lalina indrindra amin'io farihy io dia 1,5 metatra monja.

Ny lanjan'ny ranon'ny farihin'Alaotra dia eo amin'ny 930 tapitrisa taonina eo ho eo (0,93km3). Noho ny fikaohan'ny tendrombohitra manodidina, dia nihafeno fasika ilay farihy, ka izany no anisan'ny antony tsy mahalalina io farihy io.

Farihy Velarany Ha Distrika
Alaotra 22 000 Ambatondrazaka
Kinkony 8 500 Mitsinjo
Itasy 4 200 Soavinandriana
Antsohary 3 950 Mitsinjo
Bemamba 3 825 Antsalova
Ihotry 3 475 Morombe
Réserve de Tsiazompaniry 3 200 Ambatolampy
Bendrony 3 050 Maevatanàna
Andranomena 3 025 Belo-sur-Tsiribihina
Amparihibe 2 625 Maevatanàna
Hima 2 650 Belo-sur-Tsiribihina
Tsimanampetsotsa. 2 300 Betioky
Tsibirahy 2 200 Besalampy
Ampahana 2 175 Antalaha (L)
Masama 2 075 Antsalova
Réserve de Mantasoa 2 050 Manjakandriana
Nosy-Ve 2 010 Tamatave
Analampotsy 2 000 Nosy-Varika
Anony 2 000 Fort-Dauphin
fitambarany 77 310

Vohontany[hanova | hanova ny fango]

Voazara telo ny vohotan'i Madagasikara. Any atsinanana dia misy lemaka tery kely haavo misy ny lakandranon'ny Pangalana manana toe-tany be orana any avaratra hatrany atsimo. Ny eo anivon-tany indray dia misy ny ankabeazan'ny mponin'i Madagasikara ary koa ny renivohi-pirenena Antananarivo ; ny toe-tany eo amin'ny faritra anivo dia mangatsiaka amin'ny andro ririnina ary matimaty na mafana rehefa andro fahavaratra amin'ny volana Desambra ; ny latsak'orana eo amin'ny faritra anivo dia antonontonony ; ny havoana dia maka enimpolo isan-jaton'ny velarantany tontalin'i Madagasikara. Ny faritra andrefana dia manana toe-tany maina sady mafana mandavantaona ; ny hakitroky ny mponina any amin'ny faritra andrefana dia anisan'ny kely indrindra ao Madagasikara.

Ny toerana avo indrindra ao Madagasikara dia ny Tsaratanana any amin'ny faritan' Antsiranana manana haavo 2 876 metatra.

Toe-tany[hanova | hanova ny fango]

Tropikaly ny toe-tany amin'ny amorontsiraka, ara-pehibe izy any atsinanana, tropikaly maina izy any amin'ny amorontsiraka andrefana sy atsimo, ary tropikaly mangatsiaka izy any ampivoany. Ny Anticyclone ny Ranomasimbe Indianina no mampisy ny alizé atsimo atsinanana, mihisaka araky ny fizaran-taona io alizé io.

Manana fizaran-taona (saison) roa i Madagasikara : misy ririnina (maina) amin'ny volana Mey hatramin'ny volana Oktobra, sy fahavaratra (mando) amin'ny volana Novambra hatramin'ny volana Aprily. Miovaova arakaraky ny haabon-toerana ny toetrandro sy ny rivotra manjaka ny toetrandro. Mandalo amin'ny amorontsiraka atsinanana izao ohatra ny alizé, Noho izany dia manorana matetika any satria mbola misy ny Andrangitra mitazona ny ankabeazan'ny hamandoana ; Any amin'ny amorontsiraka atsinanana izao no tena be orana indrindra any Madagasikara (3 500 mm isan-taona)

Mandalo matetika amin'ny fahavaratra ny rivo-doza avy any amin'ny nosin'ny Maskarena. Maimaina sy mangatsiatsiaka ny tany any andrefan'i Andringitra amin'ilay alizé tsy tonga any. Mahatratra 1 400 mm ny orana latsaka any Antananarivo amin'ny ririnina, mety mangatsiaka be ny alina any fa tsy dia mivoaingana matetika. Fa mety mivoaingana ny rano rehefa mihakatra any an-tendrona. Amin'ny andro ririnina, ny lanitry ny renivohitra dia anisan'ny tena mazava (amin'ny tantera-kazavana) indrindra eto an-tany. Mbola maina non'ny ampivoany ny toetr'andro any andrefana satria efa nilatsaka daholo ny hamandoan'ny alizé. 300 mm fotsiny ny tontalin'ny orana latsaka any Toliara mandritry ny taona

Toe-karena[hanova | hanova ny fango]

Anisan'ny firenena mbola an-dalam-pivoarana eto an-tany i Madagasikara. Araka ny tatitra momba ny IDH tamin'ny taona 2000 (miankina amin'ny taona 1998 ny fampahalalàna), faha 141 amin'ny firenena 174 Madagasikara.

Miankina amin'ny fambolena ny toe-karenan'i Madagasikara. Miverina tsikelikely ny toe-karena tamin'ny krizy tamin'ny 2001. Miezaka mafy ny fitondrana (manomboka hatramin'ny 2002) mba hampivelatra ny firenena amin'ny alàlan'ny Madagascar Action Plan.

Mikasika ny fanamboarana ny lalana ihany koa ny fivoarana.

Banky[hanova | hanova ny fango]

Tamin'ny 1889, dia nitsangana ny banky malagasy voalohany Ny fananganana ny sandam-bola euro dia nampaherin'ny vola Malagasy izay tsy niankina tamin'ny volan'ny mpanjakana teo aloha (Franc frantsay), miatrika ny ampihimamban'ny dolara amerikanina mahery tany aloha.

Vola baiko[hanova | hanova ny fango]

Olona vitsy an'isa no manana fidiram-bola isam-bolana avy any ivelany avy amin'ny havana. Tombanana ho eo amin'ny 50€ hatramin'ny 100€ isaky ny fianakaviana ny vola baiko. Tamin'ny Mey 2003 , ny Arary malagasy no misolo ny Franc Malagasy (iraimbilanja). Nanomboka tamin'izany dia fametahana mari-bidy roa no apetraka eo amin'ny toeram-pivarotana sy ny tsena ofisialy. Nanomboka tamin'ny taona 2005 dia tsy misy afa-tsy ny Ariary malagasy no sandam-bola ofisialy ao amin'ny firenena (1 Ariary = 5 iraimbilanja).

Fambolena[hanova | hanova ny fango]

Ny fambolena sy ny fiompiana no fiveloman'ny fitopolo isan-jatonan’ny mponina. Hita na aiza na aiza ny vary ary hita fa manamarika ny fisehon’ny tontolo manodidina, satria foto-tsakafon’ny malagasy ny vary. Mbola lafo nohon’ny vary aziatika hafarana ny vary malagasy. Ny hena hanin’ny malagasy dia ny hena omby.

Fahantrana[hanova | hanova ny fango]

Ankehitriny, firenena mahantra i Madagasikara (firenena faha 146/177 amin’ny resaka IDH, «Indice de Développement Humain»). Maro ny anton’ny mampahantra ny Malagasy.

Anisan’ireo antony ireo ny safidy ara-politika sôsialista nandritry ny ady mangatsiaka ary ny fahataràna ara-pandrosoana vokatr’izay safidy izay: miha-simba ny foto-drafitr’asa, ny sakana ara-pandraharahana amin’ny fampivoarana ny orinasa, ny tsifitombenana ara-politika ary ara-pitsaràna. Ao koa ny Fihavanan’ny Malagasy, na dia zavatra hafa tsy miditra azo aza : mifanampy ny mpiray fianakaviana, na dia tsy mampivoatra ny tena aza ilay fifanampiana ny fianankaviana. Izay fisainana izay koa dia vao maika ampitomboin’ireo Fikambanana tsy miankina amin'ny fanjakana (ONG) amin’ny lafiny rehetra: tontolo iainana, kolontsaina, fahasalamana, fampianarana, fahazazana, fambolena. Ary noho izany, loharanon-karena mazava avy any ivelany ilay fanampiana avy any ivelany, na dia ho an’ny tena aza, ary anefa tsy fototry ny fivoarana maharitra..

Ny vary[hanova | hanova ny fango]

tanimbary

Foto-tsakafon'ny malagasy ny vary, ary manamarika ny endriky ny faritra ny saha.

Tanjona ho an'ny ho avy[hanova | hanova ny fango]

Araka ny filazan'ny filohan'ny tetezamita mikasika ny fihaonambe Rio+20 tany Brezila ny 20 jona 2012, anisan'ny tanjon'i Madagasikara ny ho lasa sompitry ny ranomasimbe Indianina. Ny fomba hahatratrarana izany tanjona izany dia ny fanovana an'i Madagasikara hanana "toe-karena maitso".[20]

hay kanton'i Madagasikara =[hanova | hanova ny fango]

Ny fahaizana asa-tànana no tena mampiavaka ny malagasy amin'ny ankapobeny. Ary ny manodina ny zavatra efa tsy ampiasaina intsony ho zavatra hafa dia efa natao hatry ny ela tao Madagasikara izay vao nalaza tany andafy izany; na ny hoe "recyclage" no tiana ambara eto.

Fety sy andro tsy fiasana[hanova | hanova ny fango]

Daty Anarana Fanamarihana
1 Janoary Taom-baovao Tsy fiasana ny andro voalohan'ny taona.
Paska Paska Ny andron'ny Paska dia ny Alahady manaraka ny fenomanana voalohan'ny Fararano. Izany hoe ny alahady aorian' ny fenomanana voalohany aorian' ny ekinoksan' ny andro 21 martsa.
Alatsinain'ny Paska Alatsinainy manaraka ny Paska.
29 Martsa Fahatsiarovana ny martioran'ny tolona tamin'ny 1947 Fahatsiarovana ireo mpiray tanindrazana namoy ny aina tamin'ny tolom-panafahana izay nanomboka 27 Martsa 1947 ary naringan'ny tafika mpanjanaka Frantsay : "90.000 no isan' ny olon-tsotra maty" hoy ny jeneraly Garbay kaomandin' ny tafika frantsay tamin'izany fotoana izany.
1 Mey Fetin'ny Asa Andro fankalazana ahitana hetsika Sindikaly sy Politika.
25 Mey Andron'i Afrika Tany am-piandohana, dia fety fankalazana ny niforonan'ny Firaisamben'ny Firenena Afrikana OUA tamin'ny 25 May 1963 izy io. Nanomboka tamin'ny 9 Jolay 2002 dia nosoloin'ny Fivondronam-pirenena Afrikana (UA) ny OUA.
Fiakaran'ny Tompo Alakamisy 40 andro aorian'ny Paska Niakatra hamonjy ny Rainy any an-danitra i Jesoa Kristy.
Pentekosta Pentekosta Alahady fahafito aorian' ny Paska
Alatsinain'ny Pentekosta Alatsinainy manaraka ny Alahady fahafito aorian'ny Paska Nidinan'ny Fanahy Masina tamin'ny mpianatry ny Tompo
26 Jiona Fetim-pirenena Fankalazana ny fahaleovantena Malagasy izay nosoniavina sy nambara ampahiny 26 Jiona 1960.
15 Aogositra Nampakarana an'i Maria Nakarina velona any an-danitra i Maria Virijiny
1 Novambra Fetin'ny olo-masina Fetin'ny olo-masina rehetra.
25 Desambra Noely Nahaterahan'ny Jesoa zaza.

Vangio koa[hanova | hanova ny fango]

Rohy ivelany[hanova | hanova ny fango]

Pays du monde  |  continent

Madagasikara an'isa[hanova | hanova ny fango]

Lahatsoratra Ilaina[hanova | hanova ny fango]

  1. Oliver (1886), p. 124–126
  2. Uwechue (1981), p. 473
  3. Thompson & Adloff (1965), pp. 9–10
  4. Fage, Flint & Oliver (1986), pp. 522–524
  5. Curtin (1998), p. 186
  6. 6,0 et 6,1 Marcus, Richard (August 2004). "Political change in Madagascar: populist democracy or neopatrimonialism by another name?" (Occasional Paper no. 89). Institute for Security Studies. Archived from the original on 7 September 2004. Retrieved 15 February 2012.
  7. "Centre d'actualités de l'ONU – Madagascar : l'ONU salue le bon déroulement du deuxième tour des élections présidentielles". Un.org. Retrieved 10 February 2014.
  8. Barendse (2002), t. 259–274
  9. Freeman & Johns (1840), p. 25
  10. Chapus & Mondain (1953), p. 377
  11. http://www.lexpressmada.com/5156/print-article-32163.html
  12. Instat
  13. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ma.html
  14. http://www.globalhealthfacts.org/data/topic/map.aspx?ind=82
  15. Economie Malgache : évolution 1950-1960. Commissariat Général au Plan. 1962
  16. Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat, World Population Prospects: The 2010 Revision
  17. http://www.unicef.org/infobycountry/madagascar_statistics.html
  18. http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_MDG.html
  19. Économie Malgache : évolution 1950-1960. Commissariat Général au Plan. 1962
  20. Rio +20 : Madagascar vise à devenir le grenier de la région de l' Océan Indien