Borondy

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Sainan'i Borondy
Saritanin'i Borondy

I Borondy dia firenena ao Afrika. Ny renivohiny dia Bujumbura. Ny tanàna lehibe indrindra dia ny renivohiny. 27,834 ny velarantaniny ary 8,749,000 ny isam-poniny araka ny fanisana natao tamin'i 2012. Ny faritr'ora dia +2.

Tantaran'i Borondy[hanova | hanova ny fango]

Talohan'ny fahaleovan-tena[hanova | hanova ny fango]

Talohan'ny fanjanahan-tany[hanova | hanova ny fango]

Nahitana ny asan-tanan'ny olona tany amin’ny 10 000 taona lasa any ho any ny moron’ny farihy Tanganyika. Ny Pigmea dia efa niorim-ponenana tao amin'ny faritra misy an'i Borondy tamin’ny fahatongavan’ny mpamboly tamin’ny taonarivo voalohany. Ny Totsy dia nanorim-ponenana tao amin’io faritra io tamin’ny taonjato faha-15 ka nametraka fitondrana mifototra amin'ny fananana tany sady nanjakany ara-pôlitika tamin’ny Hoto. Nametraka ny lamina misy sarangam-poko mifototra amin’ny fananana biby fiompy koa izy ireo. Izany fiarahamonina izany dia notarihin’ny mpanjaka (atao hoe mwami), nefa ny rafitra ara-pôlitika sy ara-piarahamonina dia nalefaka kokoa noho ny tao Roanda. Mateti-pitranga kokoa noho ny tao Roanda ny fifanambadian’ny Totsy sy ny Hoto.

Ny fanjanahan-tany[hanova | hanova ny fango]

Roanda-Orondy

Nozanahin'ny Alemàna i Borondy tamin’ireo taona 1880 ka nantsoina hoe Orondy (Urundi), avy eo nakambana tao amin’i Afrika Atsinanana Alemàna, niaraka tamin’i Roanda. Nalain’ny tafika belza avy ao Kôngô i Roanda sy i Orondy tamin’ny Ady Lehibe Voalohany, izay namorona ny fari-tanin’i Roanda-Orondy (Ruanda-Urundi). Tamin’ny taona 1923 dia nankinin’ny Fikambanan’ny Firenena ho tantanan’i Belzika i Roanda-Orondy, fa taorian’ny Ady Lehibe Faharoa kosa dia napetraky ny Firenena Mikambana eo ambany fiahiana belzia. Tamin’ny taona 1925 dia nametraka fitondrana atao hoe indirect rule ("fanapahana tsy mivantana") izay nanome tombon-dahiny ny Totsy ny mpanjana-tany belza. Napetraka ho ara-dalàna ny fisarahan’ny Totsy sy ny Hoto ka ny fiaviana ara-poko dia lasa singa maha izy ny tsirairay teo anatrehan’ny fanjakana.    

Taorian' ny fanjanahan-tany: fanjakà-mpanjaka avy eo repoblika[hanova | hanova ny fango]

Fanjakà-mpanjaka[hanova | hanova ny fango]

Louis Rwagasore

Tamin’ny 1 Jolay 1962 dia nahazo fahaleovan-tena i Borondy, nisafidy ny fitondrà-mpanjaka fehezin-dalàm-panorenana izy. Nisy namono anefa i Louis Rwagasore andrian-dahy mpandova izay nanindrahindra ny fandraisana anjaran’ny foko rehetra amin’ny fitondrana. Taorian’izay dia nisy namono koa ny piraiminisitra hoto Pierre Ngendandumwe. Nanomboka tamin’izay ny tsy fahamarinan-toeran’ny pôlitika tao Borondy. Ny revôlisiona nataon’ny Hoto tao Roanda ao akaiky, izay nanoherana ny fitondrana tompomenakely totsy, dia nanosika ny Hoto ao Borondy hitaky ny fizaràna ny fahefana ara-pôlitika.

Fijoroan'ny Repoblika[hanova | hanova ny fango]

Ntare V

Tamin’ny volana Jolay 1966 dia naongan’ny miaramila ny mpanjaka Mwambutsa IV, nosoloana an’i Ntare V zanany izay tia fandrosoana. Efa-bolana taorian’izay dia nanambara ny fijoroan’ny repoblika ny kapiteny Michel Micombero sady notendrena ho filoham-pirenena. Tamin’ny volana Novambra 1976 dia nisy nanongana i Micombero ka ny jeneraly Jean-Baptiste Bagaza no nandray ny fahefana. Napetraka tamin’ny taona 1981 ny lalàm-panorenan’ny antoko tokana. Lany tamin’ny fifidianana tsy nahitana mpirotsaka hafa i Bagaza tamin’ny taona 1984 nefa nisy nanongana koa tamin’ny taona 1987, ka nasolo azy i Pierre Buyoya. Naneho ny finiavany hametraka lamina manaja ny fitovian-jon’ireo fianakaviambe totsy sy hoto ny mpitodra vaovao. Na dia izany aza dia nisy ny famonoana Hoto marobe tamin’ny taona 1988.  

Ady an-trano[hanova | hanova ny fango]

Fahasahiranan'ny firosoana ho amin'ny demôkrasia[hanova | hanova ny fango]

Melchior Ndadaye

Lany tamin’ny fitsapan-kevi-bahoaka ny lalàm-panorenana vaovao tamin’ny volana Marsa 1992. Tamin’ny volana Jona 1993 dia notanterahina ny fifidianana izay nahalany an’i Melchior Ndadaye. Hoto I Melchior Ndadaye. Novonoin’ny miaramila totsy anefa izy iray volana taorian’io ka niteraka herisetra mifanesy izay nahafatesana olona miisa 50 000 any ho any izany, sady nahatonga ny fandosiran’ny Hoto miisa eo amin’ny 70 000. Nandimby an’i Ndadaye i Cyprien Ntaryamira ary niezaka ny hampitsahatra ny famaizana nataon’ny miaramila nanjakan’ny Totsy. Maty niaraka tamin’i Juvénal Habyarimana filohan’i Roanda izy tamin’ny nitifirana misily ny fiaramanidina nitondra azy ireo, taloha kelin’ny fotoana hipetrahan’ny fiaramanidina teo amin’ny seranan’i Kigali ao Roanda tamin’ny 6 Avrily 1994.

Ady an-trano nampisy ra mandriaka[hanova | hanova ny fango]

Nisahana ny andraikitry ny filoham-pirenena i Sylvestre Ntibantunganya (Hoto), nefa fahefana sarintsariny no nananany. Nandritra izany dia nandriaka ny ra tao Roanda tamin’ny fandringanana ny Totsy sy ny Hoto mpandanjalanja, ka natahorana hihanaka mankany Borondy.

Pierre Buyoya

Tamin’ny volana Marsa 1996 dia nilaza ny mpitondra teny manokan’ny Firenena Mikambana fa 15 000 any ho any ny isan’ny olona maty tamin’ny taona 1995, ka ny ankamaroany dia olo-manga hoto. Ny fikambanana Amnesty International dia nanameloka ny fomba nampiantranoana ireo mpitsoa-ponenana hoto roandey tao amin’ny tobin’ny mpitsoa-ponenana tao Borondy. Tamin’ny volana Jolay 1992 dia nandray ny fahefana i Pierre Buyoya. Nandritra izany fotoana izany dia niely tamin’ny faritra maro tao Borondy ny fikomiana hoto.

Fihanak'ilay ady an-trano amin'ny firenena manodidina[hanova | hanova ny fango]

Nisy fiantraikany tamin’ny ady an-trano tao Borondy ny ady tao Roanda sy tao Kôngô satria nitovy tamin’ny nahazo ireo tao amin’ireto firenena mpifanila vodirindrina ireto ny zava-manjo ny Hoto mpitsoa-ponenana tao Borondy ka samy nanohana ny fikomiany avy, toraka izany koa ireo mpioko tao Oganda. Tamin’ny taona 1997 dia nahazo ny mpitsoa-ponenana borondey koa ny fandripahana ireo Hoto mpitsoa-ponenana miisa manodidina ny 300 000 notanterahin’ny tafika roandey (nandraisan'i Paul Kagame anjara) nifanampy tamin’i Laurent-Désiré Kabila. Tao anatin’ny efatra taona dia nahafaty olona miisa 250 000 ny ady an-trano tao Borondy, ary nisy 800 000 ny Hoto natao sesitany sy nafatratry ny tafika tanatin’ny toby tamin’ny fomba tsy mendrika ny maha olombelona.      

Famerenana ny fandriam-pahalemana[hanova | hanova ny fango]

Ezaka fandaminana nataon'i Nelson Mandela[hanova | hanova ny fango]

Nelson Mandela tamin’ny 1994

Ny fifampiraharahana rehetra natao tamin’ny volana Jona 1998 tao Arusha any Tanzania, nelanelanin’i Julius Nyerere filoha tanzaniana teo aloha, dia niezahana namolavolana programa ho an’ny governemanta tetezamita izay nandraisan’ireo mpifanandrina anjara, nefa tsy nandresy lahatra azy ireo tanteraka. I Nelson Mandela izay mpanelanelana dia natoky ny filoha Buyoya amin’ny famahana ny olana. Tamin’ny volana Aogositra 2000 dia nisy ny fifanarahana momba ny fandriam-pahalemana sy momba ny fampihavanana teo amin’ny fitondrana sy ny mpanohitra izay nosoniavina tao Arusha vokatry ny fanelanelanana nataon’i Nelson Mandela. Notapahina tamin’izany ny fandefasana miaramila avy ao Afrika Atsimo hiandraikitra ny fiarovana ireo mpanao pôlitika sy fitandroana ny filaminana. Tsy nampitsahatra ny ady an-trano anefa izany. Niato ny fanampiana iraisam-pirenena, ary nitontongana ny toekarena ary nihenjana hatrany ny fisaraham-bazan'ny tafika teo am-pelan-tanan’ny Totsy.

Fananganana governemanta tetezamita[hanova | hanova ny fango]

Domitien Ndayizeye

Natsangana ny governemanta tetezamita tamin’ny volana Novambra 2001. Nozaraina ara-drariny ny fahefana tao amin’izany governemanta izany. Nanohy niantsoroka ny andraikitra napetraka aminy ny filoha Pierre Buyoya (Totsy) nandritra ny valo ambin’ny folo volana fa i Domitien Ndayizeye kosa, izay sekretera jeneralin’ny antokon’ny Hoto (ny Front pour la démocratie au Burundi na Frodebu) no lasa filoha lefitra. Nitohy ny tetezamita tamin’ny volana Avrily 2003 sady nanatanteraka ny famindram-pahefana araka ny fifanarahana tao Arusha: niala i Pierre Buyoya ka nosoloan’ny filoha lefitra Domitien Ndayizeye. Ilay Totsy atao hoe Alphonse-Marie Kadégé no natao filoha lefitra.

Ny fifampiraharahana momba ny fandriam-pahalemana izay nanaovan’ i Afrika Atsimo fanelanelanana dia niafara tamin’ ny fanaovana sonia fifanarahana tamin’ ny 16 Novambra 2003, teo amin’ ny governemanta borondey sy ny fikambanana mpioko hoto (ny Forces pour la défense de la démocratie - FDD) tarihin’ i Pierre Nkurunziza. Niforona ny Opération des Nations unies au Burundi (ONUB) tamin’ny volana Mey 2004 hisahana ny fanohanana ny firosoana amin’ny fampihavanam-pirenena. Vita koa ny fanaovan-tsonia ny fifanarahana momba ny fizaràna ny fahefana eo amin’ny Hoto sy ny Totsy tamin’ ny volana Aogositra 2004. Tamin’io volana io ihany anefa dia niseho ny fandripahana tao amin’ny tobin’ny mpitsoa-ponenana ao Gatumba taorian’ny fifanandrinana tamin’ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô. Nahafatesana mpitsoa-ponenana kôngôley totsy miisa 159 izany noho ny nafitsoky ny Forces nationales de libération (FNL), izay fikambanana hoto borondey mpioko sisa farany nanohy ny ady. Nisy ny fankatoavanana lalàm-panorenana vaovao izay lany tamin’ny fitsapan-kevi-bahoaka tamin’ny 2005. Nisy koa ny fifidianana ny mpikambana ao amin’ny Antenimiera roa. Tamin’ny 19 Aogositra 2005 dia lany ho filoham-pirenena i Pierre Nkurunziza mpitarika ny vondron’ny mpioko hoto taloha (ny FDD).

Fahasahiranana nandritra ireo taona 2010[hanova | hanova ny fango]

Nanjaka tamin'ny fifidianana kaominaly ny CNDD-FDD[hanova | hanova ny fango]

Nkurunziza

Dimy taona taty aoriana dia nihanibirioka ny fitondrana ka niteraka tsy hafaliana teo amin'ny Hoto sasany. Nahazo ny 2/3 n'ny toerana teo amin'ny fitantanana kaominina ny Conseil national pour la défense de la démocratie-Forces de défense de la démocratie (CNDD-FDD) izay notarihi'i Pierre Nkurunziza tamin'ny 26 Mey 2010. Niampanga azy ireo ho nanao hosoka goavana tamin'ny fifidianana ireo antoko hoto nanao sonia tany Arusha. Tsy nitovy hevitra amin'izy ireo ny Firenena Mikambana sy ny Vondrona Eorôpeana. Nisy noho izany ny savorovoro tao Bujumbura. Nisy ny fisamborana ireo lohandohan'ny Hoto.

Fifidianana tsy neken'ny mpanohitra[hanova | hanova ny fango]

Nanao izay hisakanana ny fifidianana filoham-pirenena izay tokony hatao amin'ny 28 Jona 2010 ireo antokon'ny Hoto. Nanampy ny mpitokona ny filoha teo aloha Domitien Ndayizeye. Maro ireo mpanohitra nosamborina ka nogadraina. Tanteraka ihany ny fifidianana na dia tsy nandray anjara ny mpanohitra, ka lany i Pierre Nkurunziza izay kandidà tokana. Tamin'ny taona 2015 dia nanao izay hahafahany milatsaka fanintelony i Pierre Nkurunziza. Tamin'ny 13 Mey 2015 dia saika voaongan'ny jeneraly Godefroid Niyombare ny filoha teny am-pandehanana. Nitolo-batana ireo mpanongam-panjakana taorian'ny ady mangotraka tao Bujumbura. Maro ny mpanohitra tratran'ny famaizana ary an-jatony maro ny maty. Ana hetsiny maro ireo Borondey nitsoa-ponenana. Nahemotra imbetsaka ny fifidianana ka tateraka ihany tamin'ny 21 Jolay 2015, ka nandresen'i Pierre Nkurunziza tamin'ny 69,41 %, na dia hitan'ny mpanaramaso maro fa najakan'ny hala-bato.

Nandimby i Pierre Évariste Ndayishimiye[hanova | hanova ny fango]

Evariste Ndayishimiye

Ny jeneraly Évariste Ndayishimiye no voatendrin'ny antokon'i Pierre Nkurunziza handimby azy ho kandidà amin'ny fifidianana filohan'ny Repoblika izay natao tamin'ny 20 Mey 2020. Lany tamin'ny vato 68,72 izy.

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

Nuvola apps ksig.png
Mbola ambangovangony ity lahatsoratra ity ary tokony hofenoina.

Azonao atao ny mandray anjara eto amin'ny Wikipedia amin'ny alàlan'ny fanitarana azy.
Jereo koa ny pejy Ahoana ny manao takelaka rehefa te-hijery hoe ahoana no fanaovana azy.