Ranavalona I

Ranavalona I
Ankapobeny
Anarana	Ranavalona I
Teraka	Tsy fantatra
Toerana	-
Fiaviana sy ny andraikitra
Firenena	Madagasikara
Asa :	Mpanjakavavy 1 788−1 861
Fiainana manokana

Ranavalona I (teraka Mavo 1788 - 16 aogositra 1861) fantatra ihany koa amin'ny hoe Ramavo na Rabodonandrianampoinimerina na Ranavalo-Manjaka I na Ranavalona Reniny, dia mpanjakavavy malagasy izay nanjaka tao amin' ny Fanjakan' i Madagasikara, manana an' Antananarivo ho renivohitra, ary ny fotoana nanjakany kosa dia nanomboka tamin' ny 11 aogositra 1828 ka hatramin' ny 16 aogositra 1861.

Rehefa nametraka ny tenany handimby ny vadiny Radama I izay maty tanora Ranavalona I dia niròna ho amin'ny fandalàna ny tanindrazana sady nanaraka ny politikan'ny fitokana-monina sy ny fahavitàn-tena, nanao izay hahakely dia kely ny fitsabahan' ny Eorôpeana amin'ny raharaham-panjakana malagasy. Niezaka Ranavalona I hampihena ny fifandraisana ara-toekarena sy ara-politika tamin'ireo firenena Eoropeana hitany ho mampihena ny hasin'ny fitondram-panjaka ary nandray fepetra henjana mba hanafoanana ny fampianarana kristiana natombok'ireo misionera ao amin'ny London Missionary Society teo ambany fanjakan' i Radama I ka nasandratra avo ny fanompoan-tsampy ary nenjehina ireo Malagasy mbola nikiry ho kristiana teto Madagasikara.

Nampiasa betsaka ny fomba fanao nentin-drazana Ranavalona dia ny fanompoana (asa mahasolo ny fandoavana hetra amin'ny fanjakana) mba hamitàna ireo tetikasam-panjakana maro dia maro sy hanohizana ny fananganana tafika maoderina araka ny fomba eoropeana tamin'izany fotoana izany. Tsy misy anefa ny tambiny mba azon' ny olona amin'ny fanatanterahina izany fa mbola samy mianto-tena avokoa ny tsirairay. Teo anelanelan'ny 20.000 ka hatramin'ny 30.000 ny miaramila Merina vonona teo am-pelantanany, izay nalefany hampandry tany sy hanitarana ny ambaindain'ny fanjakana ihany koa. Ny ady matetika natao sy natrehina, ny varotra andevo anatiny sy ny fanandevozana mahery vaika, ny aretina manjaka, ny fanompoana matetika ary ny fampiharana tangena ho rafi-pitsarana tsy azo ivalozana no nampiakatra ny taham-pahafatesana teo amin'ny miaramila sy ny sivily nandritra ny 33 taona nanjakany, ka nampihena ny isan'ny mponina teto Madagasikara avy amin'ny 5 tapitrisa tamin'ny taona 1833 ho 2,5 tapitrisa sisa tamin'ny taona 1839.

Tantara iray anisan'ny mampiady hevitra indrindra ny tantaran-d Ranavalona Reniny na Ranavalona voalohany. Ny voalohany be mpanaraka sy mpahafantatra dia avy amin'ny Eoropeana sy ny kristiana malagasy. Fantatra amin'ny siakany sy ny fanenjehana ny kristiana noho ireo maritiora maro noho ny finoany sy ny fahasahiany mandroaka izay Eoropeana tsy azoazony. Hany ka raha vao hoe Ranavalona I no resahina dia fijery miiba avy hatrany ny ao an-tsain'ny Tandrefana ary manafintohina aza ny anaram-bositra nomena azy tamin'izany.

Ny fijery faharoa tsy mahazo avara-patana kosa dia avy amin'ireo mpandala ny fomban-drazana sy ny tia tanindrazana. Tsy nikoso-maso nanoloana ny Eoropeana ary nampiharany amin'ny maha-Andriana tokana azy mihitsy, tsy mihemotra manoloana ny fandrahonana ara-miaramila. Faiziny mafy mihitsy ireo vahiny mitady hanjakazaka ary dia voatandro ny fiandrianam-pirenena. Izy no mampandoa onitra amin'izay firenena niady taminy fa ny mpitondra hafa taty aoriana manko lasa ny malagasy hatrany no nandoa onitra. Nahatazona ny fahefana ho eo ampelatanany na dia vehivavy aza Ranavalona I manoloana ny fanozongozonana avy any ivelany sy avy eto an-toerana.

Fianakaviana

Teraka tamin'ny taona 1778 tany ho any tao Ambatomanoina, tokony ho 16 kilometatra (10 maily) atsinanan'i Antananarivo, ny Printsesy Ramavo, zanaky ny Printsy Andriantsalamanjaka sy ny Printsesy Rabodonandriantompo. Fony mbola kely i Mavo, dia nampandre an'Imboasalama mbola tsy (mpanjaka Andrianampoinimerina) ny rainy ny amin'ny tetika hamonoan'ny dadatoany Andrianjafy azy mba ho ny zanany no handova azy, kanjo nivadika ny raharaha ka dia Andrianampoinimerina no lasa mpanjaka tao Ambohimanga fa Andrianjafinandriamanitra kosa tavela tao Ilafy. Ho valisoa, dia nalain'i Andrianampoinimerina ho vadin'ny zanany lahy, ny Printsy Radama, izay notendren'ny mpanjaka ho mpandova azy i Mavo zanak'Andriantsalamanjaka. Nanambara ihany koa izy fa izay zaza avy amin'io fanambadiana io no ho voalohany amin'ny filaharan'ny ho mpandimby an-dRadama.

Tsy niterahan-dRadama anefa Rabodonandrianampoinimerina fa Rasalimo, printsesy avy any amin'ny Sakalavan'i Menabe no nana-taranaka avy amin'ny Mpanjaka sady tiany kokoa ka nanamboarany trano manokana antsoina hoe Tranovola izay noravan-d Ranavalona Reniny rehefa izy no Mpanjaka sady nanamboarany lehibe kokoa ary nataony ho an-d Rakoto zanany ary mbola nomeny anarana hoe Tranovola ihany. Noho ny alahelo tsy mba nojerijeren-dRadama fahavelony no lasa nandaniany ny androny sy ireo vehivavy mpanaraka azy ao an-dapa tany an-tranon'i David Griffiths niaraka tamin'ireo misionera hafa. Izany famangiana tsy tapaka nataony tamin'i Griffiths izany no nampisy finamanana tamin'izy ireo, ka na dia anisan'ny voaroaka aza ity misionera ity dia nanoratan'i Ranavalona taratasy hiverina amin' ny maha- mpivarotra fa tsy misionera, koa notanterahiny tamin'ny volana mey 1838 izany mba itadiavany fomba anavotana ireo kristiana voahenjika.

Rehefa nanjaka herintaona mahery Ranavalona vao nolazaina fa niteraka an-d Rakoto (ilay lasa Radama II) izy. Izay no fantatry ny rehetra ara-tantara, fa nisy fijoroana vavolombelona taty aoriana (fiandohan' ny fanjanahantany) fa ankoatra ny tsy maha-zanak'i Radama an-d Rakoto dia tsy naterak'i Ranavalona reniny ihany koa izy. Ny rahavaviny, araka ny fijoroana vavolombelona, no bevohoka, fa nafenina, dia izy no nanao sari-bevohoka. Dia rehefa teraka rahavaviny dia nifàna Ranavalona ary avy eo io rahavaviny io ihany no nasaina nitaiza sy nampinono azy. Ny reniben'io mpanoratra Dr. Michel Randria io antsoina hoe Ramanankierana no anisan'ny vavolombelona ny amin'izany toe-javatra izany. Na izany aza anefa dia tena tian-d Ranavalona tokoa io zanany natsangana io ka tsy nosazìny na dia nanao heloka mahafaty aza (saika nanongam-panjakana tamin'ny taona 1857) ary tsy izany ihany fa mbola notendreny ho mpandimby azy hatrany.

Fahefa-mpanjaka

Fandraisana ny satro-boninahi-panjakana

Raha niamboho Radama I tamin'ny 27 Jolay 1828, dia mbola kely loatra Raketaka zanany avy amin-d Rasalimo satria vao efa-taona monja ka tsy ho afaka ny hanjaka. Ny fomba fifandimbiasam-pahefana tamin'izany fotoana izany no ahitana fa tokony ho Rakotobe, zanak' anabavin-dRadama lahimatoa, ny mpandova ny seza fiandrianana. Marani-tsaina sy sariaka Rakotobe, ary iray amin'ny mpianatra telo voalohany navoakan'ny misioneran'ny London Missionary Society tao an-dapan'ny mpanjaka. Mbola tsy nanambara ny fahafatesan' ny mpanjaka avy hatrany ny tandapa roa natokisan-d Radama sady niaraka taminy hatramin'ny nialàny aina, mbola nisalasala ny amin'izay tokony hatao amin'ny hanendrena an-d Rakotobe ho mpandimby ny Mpanjaka satria nandray anjara tamin'ny fiampangana ny mpifaninana tamin-d Radama I handray ny fahefana ry zareo ka mety ho efa miandry kendry tohina izany fianakaviana izany.

Efa nisy manamboninahitra tandapa iray antsoina hoe Andriamamba anefa nahafantatra ny zavamisy ka niara-niasa tamin'ny manamboninahitra ambony hafa tao amin'ny tafika - Andriamihaja, Rainijohary ary Ravalontsalama - amin'ny hametrahana an'i Mavo ho eo amin'ny seza fiandrianana.  Namindra mangingina an'i Mavo sy ny namany tany amin'ny toerana azo antoka aloha ireo manamboninahitra ireo ary naka ny fanohanan'ireo olo-manankaja sy Andriambaventy mary ary ireo mpitàna ny sampim-panjakana. Rehefa azon-dry zareo antoka ny fanohanan'ireo olona isankarazany ireo dia nangonina amin'izay ny tafika hanohana an'i Mavo ho mpanjaka.

Nanambara ny tenany ho mpandimby an-d Radama Rainy amin'izay i Mavo tamin'ny 11 Aogositra 1828, nolazainy fa izy no Mpanjaka araka ny "sitrapon'ny mpanjaka". Tsy nisy fanoherana avy amin'ny Andriambaventy na ny vahoaka. Nandray ny anaram-boninahitra hoe "Ranavalona" (midika hoe "voatahiry" na "miafina") izy, ka lasa Ranavalona Voalohany ary noraisiny ihany koa ny anarana Rabodonandrianampoinimerina ilazana amin'ny vahoaka fa efa hatramin'i Andrianampoinimerina mihitsy no efa nanendrena azy ho mpandova ny fanjakana.

Fanadiovana ny tao an-dapa

Rehefa fiandoham-pitondrana tahaka izao ka mbola misy ny mpifaninana mety hanohintohina amin'ny fisalorana ny satro-boninahitra maha-mpanjaka dia tadiavina ny fomba hanakanana ireny mpifaninana ireny tsy hieritreritra ny handray fitondrana. Rehefa tsy azo antoka ny mpifaninana dia vitan'izay te-handrombaka ny fahefana sy ireo mpiara-dia aminy ny mamotika sy manao izay hahafaty mihitsy azy ireny. Izany no nataon-dRadama sy ny mpanohana azy fony izy vao nandray ny fanjakana, nisy tamin'ny havan'i Mavo noho izany no tratran'ny famonoana raha tsy mailo ka nandositra mialoha. Novalian'i Mavo tamin'ny havan-dRadama indray ny famonoana tamin'izao fiakarany eo amin'ny sezam-boninahitra izao.

Nandefasana mpisambotra sy mpamono avokoa ireo havan-dRadama sy izay tandapa fantatra amin'ny fanakaikezany amin-dRadama teto amin'ny manodidina an'Antananarivo. Mazava loatra fa voalohany amin'izany Rakotobe sy ny fianakaviany. Nampanantsoina na nalaina avokoa ireo governora lehibe tany amin'ny faritra satria rahalahin-d Radama (zanaky ny mpiray tampo amin'ny reniny indrindra indrindra) ireny. Vao nigadona teto Imerina anefa dia novonoina ihany koa. Ramanetaka governoran' i Mahajanga irery no afa-nandositra ireo mpamono ka nankany Nzwani (anjouan) Kômôro ary lasa soltàna tany mihitsy aza. Na izany aza anefa dia tsy nokitihin'i Mavo mihitsy ny rafivaviny, ny printsesy Rasalimo, sy ny zanany Raketaka satria Sakalava ka mety hiteraka ady sesilany amin'ny Sakalava ny fikitikitihana azy. Rehefa azo antoka fa tsy nisy intsony izay ahiana hifaninana amin'i Mavo vao noraisiny tamin'ny fomba ofisialy ny fanjakana. Tamin'ny 12 jona 1829 no nanatanterahina lanonam-pametrahana azy eo amin'ny fiketrahana izany.

Rehefa nandova ny fanjakan-d Radama voalohany noho izany Rabodonandrianampoinimerina dia izy no vehivavy voalohany lasa Mpanjaka teo amin'ny Fanjakan'Imerina Ambaniandro hatramin'ny nitondran'Andriamanelo (1540–1575) tamin'ny taona 1540. Tao anaty tontolo anjakazakan-dehilahy na ara-piarahamonina na ara-kolontsaina no niakaran-d Rabodoandrianampoinimerina. Ny fanomezana anarana azy ho Ranavalona (avalona na akombona na tahaka ny ho ampirimina) noraisiny no mety hisian'ny fikasan'ny hafa saika hanao azy ho karazana saribakoly fotsiny fa ny lehilahy ihany no tena mitondra, kanjo nanana toetra tsy azo akisoka izy ary tsy manaiky ny hanesorana aminy ny fahefana tokony ho eo am-pelatanany. Tamin'ny fanjakan'ny vazimba (Rafohy renin'Andriamanelo sy Rangitamanjakatrimovavy) no nisy vehivavy mpanjaka farany teto anivontany talohan'izao.

Fanandratana ny fomba-drazana

Nihevitra Ranavalona I fa fanitsakitsahana ny fiandrianany ny fanao sy ny hevitra nampidirin' ny misiônera izay nitory ny Filazantsara teo amin' ny fanjakany satria sady nitory ny haratsian' ny fanompoan-tsampy no nampianatra ny fitovian' ny olombelona rehetra ka mifanohitra amin' ny fomba nolovana hatramin' izay izany, dia ny fisian' ny saranga samihafa, indrindra ny fisian' ny fanandevozana. Hoy izy: "Ny fomban-drazako tsy mba mahamenatra ahy na mampatahotra ahy !". Tsy azo nomena fampianarana noho izany ny andevo nanomboka tamin' ny taona 1832 ary nanomboka nihamafy koa ny fanenjehana ny Kristiana ka nisy ny novonoina ary maro no nandao ny fonenany.

Namono Kristiana maro dia maro tamin' ny taona 1857 izay heveriny ho mpivarotra tanidrazana izy. Hoy izy, mantsy an' ireo Kristiana malagasy "Miala amiko ka mba ialako, mahafoy ahy ka mba foiko !".

Nofoanany ny finoana kristiana, noheverina ho fahavalon' ny fanjakana sy mpamadika ny misiônera sy ny mpanaraka ny misiônera. Tamin' ny taona 1849 no tena nafana ny fanenjehana ny Kristiana izay nodorana velona (ohatra: Rasalama), notapahan-doha na navarina avy teny amin' ny havoana.

Fanitarana fanjakana

Lapan'i Manjakamiadana aorizinaly vita hamin'ny hazo manontolo tamin'ny fotoana nanjakan-d Ranavalona I teto Madagasikara

Tsy ny tanin' ny Madagasikara manontolo no nofehezin' ny Fanjakan' Imerina, izay nataon' ny Eorôpeana hoe "Fanjakan' i Madagasikara", ka noho izany dia niezaka Ranavalona I mba hanjaka koa tamin' ny mponina tany amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara sy ny ao afovoany atsimo ary any avaratra-andrefana izay teo ambany fiarovan' ny Frantsay nanorim-ponenanan tao Nosibe hatramin' ny taona 1841, faha Napoléon III.

Fifandraisana tamin' ny vahiny

Noroahiny hody ny solontenan' ny fanjakana britanika sady nanohitra ny fidiran' ny tafika frantsay tao amin' ny fanjakany izy tamin' ny taona 1829. Nobodoiny ny tany sy fananan' izy ireo

Nifandraharaha tamin' ny mpivarotra eorôpena ihany Ranavalona I tamin' ny hisian' ny fanamboarana fanaka sy fitaovam-piadiana eto an-toerana hiarovany ny fanjakany, ka ilay Frantsay atao hoe Jean Laborde, izay mpanao taozavatra tsy niankina tamin' ny fanjakana frantsay, no nisahana izany nanomboka tamin' ny taona 1843.

Nila fiarovana tamin' ny Frantsay i Rakotondradama nefa tsy nampahalala mialoha izany an-dRanavalona I izay tezitra noho izany ka nandroaka ny Eorôpeana izay noheveriny fa nikononkonona fanonganana.

Frantsay vitsy dia vitsy no mba navahan' ny mpanjakavavy tamin' izany, ka anisan' ireo i Jean Laborde, izay olona nitokisany tokoa nandritra ny 25 taona. Izy no nanangana ozinina maro, sy nampiditra indostria maro tao amin' ny fanjakany ary izy koa no vy nahitana ny Rovan' i Manjakamiadana, izay nilana olona an' arivorivony tamin' ny nananganana azy. I Jean Laborde no naharesy lahatra ny mpanjakavavy ka nampalefaka azy tamin' ny vahiny. Nanomboka nisokatra ny fifanakalozana ara-barotra amin' ny any ivelany.

Anisan' ireo nanohy niaina tao Imerina i Jean Laborde, mpandraharaha iray izay nanamboatra basy sy nanorina orinasa hafa tamin' ny anaran' ny fitondram-panjaka, ary i Joseph-François Lambert, mpanao fiantohana frantsay sy mpivarotra andevo niaraka tamin' ny printsy Rakotondradama, dia nanao sonia fifanarahana fifaneraserana, fantatra amin' ny anarana hoe Charte Lambert.

Fifehezana ny vahoaka

Namoaka karazana lalàna izay nanageja tokoa ny vahoakany ny mpanjakavavy. Ny mponina tao amin' ny fanjakany dia afaka niampanga ny heloka isan-karazany toy ny halatra sy ny fanarahana ny fivavahana kristiana ary indrindra ny famosaviana, izay nosaziana tamin' ny alalan' ny fampinomana tangena. Teo anelanelan' ny taona 1828 sy 1861 dia nahafaty olona 3 000 teo ho eo isan-taona ny tangena.

Fiafarany

Tamin' ny Zoma 16 Aogositra 1861, tamin' ny 7 ora maraina no niamboho tamin' ny faha-73 taonany ny mpanjakavavy rehefa nanjaka 33 taona, ka Rakotondradama izay antsoina hoe Radama II no nandimby azy. Tamin' ny fotoana nanjakany no niavian' ny anarany hoe Ranavalona, izay midika hoe "ilay mitana sy miaro".

Teo imason' ny vahiny, Ranavalona I dia noheverina ho mpanjakavavy henjana sy mahery setra, indrindra noho ny fanenjehana kristianina. Amin' ny ankapobeny dia misy koa ny nankasitraka azy noho ny nampahatanjahany sy ny niarovany ny fahaleovantenan' ny Fanjakan' i Madagasikara.

Jereo koa

• Andrianampoinimerina (1787-1810)
• Radama I (1810-1828)
• Ranavalona I (1828-1861)
• Radama II (1861-1863)
• Rasoherina (1863-1868)
• Ranavalona II (1868-1883)
• Ranavalona III (1883-1897)
• Rovan' i Tsinjoarivo

Boky

• Académie malgache. Collection de documents concernant Madagascar et les pays voisins, Volume 4, Part 4 (in French). Antananarivo: Imprimerie Moderne de l'Emyrne.
• Ade Ajayi, Jacob Festus (1989). Africa in the Nineteenth Century until the 1880s. Paris: UNESCO. ISBN 978-0-520-03917-9.
• Andrew, David; Blond, Becca; Parkinson, Tom; Anderson, Aaron (2008). Lonely Planet Madagascar & Comoros. London: Lonely Planet. ISBN 978-1-74104-608-3.
• Bloch, Maurice (1986). From blessing to violence: history and ideology in the circumcision ritual of the Merina of Madagascar. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-31404-6.
• Brown, Mervyn (2016). A History of Madagascar. Markus Wiener Publishers.
• Campbell, Gwyn (2012). David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar". Leiden, The Netherlands: Brill. ISBN 978-90-04-20980-0.
• Cole, Jennifer (2001). Forget Colonialism?: Sacrifice and the Art of Memory in Madagascar. Berkeley, CA: University of California Press. ISBN 978-0-520-92682-0.
• Dominique Ranaivoson, Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques, Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2^e éd.), p. 151 (ISBN 978-2-84280-101-4).
• Ellis, William (1838). Volume 2 of History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818. London: Fisher, Son & Co.
• Ellis, William (1870). The Martyr Church. London: J. Snow.
• Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England. Berlin: J. Snow. Retrieved 5 February 2011.
• Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). Histoire d'Afrique (in French). Paris: Editions Karthala. pp. 421–444. ISBN 978-2-86537-904-0.
• Jackson, Guida M. (1999). Women Rulers Throughout the Ages. An Illustrated Guide. ABC-CLIO.
• Koschorko, Klaus; Ludwig, Frieder; Delgado, Mariano (2007). A history of Christianity in Asia, Africa and Latin America, 1450–1990. Cambridge, U.K.: Wm. B. Eerdmans Publishing Co. ISBN 978-0-8028-2889-7.
• Laidler, Keith (2005). Female Caligula: Ranavalona, the Mad Queen of Madagascar. London: John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-02226-9.
• "L'habitation à Madagascar". Colonie de Madagascar: Notes, reconnaissances et explorations. Vol. 4. Imprimerie Officielle de Tananarive. 1898.
• MacDonald Fraser, George (1977). Flashman's Lady. London: Collins. ISBN 978-0-00-744949-1.
• Nicolas Martin, Symboles royaux et rivalités à la cour de Radama II, Antananarivo, 2021.
• Oliver, Samuel (1886). Madagascar: An Historical and Descriptive Account of the Island and its Former Dependencies. Vol. 1. New York: Macmillan and Co.
• Pfeiffer, Ida (1861). The last travels of Ida Pfeiffer: inclusive of a visit to Madagascar. London: Harper.
• Prout, Ebenezer (1863). Madagascar: Its Mission and Its Martyrs. London: London Missionary Society.
• Raison-Jourde, Françoise (1991). Bible et pouvoir à Madagascar au XIXe siècle. Antananarivo: Karthala Editions. ISBN 978-2-86537-317-8.
• Ralibera, Daniel; De Taffin, Gabriel (1993). Madagascar et le christianisme. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-92-9028-211-2.
• Sharp, Leslie (2002). The Sacrificed Generation: Youth, History, and the Colonized Mind in Madagascar. Berkeley, CA: University of California Press. ISBN 0-520-22951-7.
• Wright, Jennifer (2022). I że ci (nie) odpuszczę. Najbardziej mordercze kobiety w historii (in Polish). Wydawnictwo Poznańskie.