Radama Voalohany

Ilaidama ( RADAMA I)

Ankapobeny

Anarana

Ilaidama ( RADAMA I)

Teraka

1793

Toerana

-

Maty

02 jolay 1828

Fiaviana sy ny andraikitra

Firenena

Madagasikara

Asa :

Mpanjaka

Taona niasana

1810- 1928

Fiainana manokana

Radama Voalohany na Radama I dia mpanjaka malagasy nanjaka tao amin'ny Fanjakana Merina nanomboka tamin' ny 1810 hatramin' ny taona 1828. Zanak' Andrianampoinimerina izy ary nataony mpandova fanjakana fa tsy i Ramavolahy zokiny. Tamin'ny androny no nidiran'ny fivavahana kristiana teto Madagasikara nentin' ny misiônera prôtestanta britanika sady nanombohan'ny fanoratana ny teny malagasy amin' ny abidia latina izay notsorina ka lasa abidia malagasy.

NY FOMBA NAHAFATESAN'I RADAMA I

Amin'ny besinimaro dia rehefa miamboho na folaka na diso ny mpanjaka iray dia mazana ny fanazavana dia hoe narary na tratrin'ny fahanterana. Ny fomba nanazavana ny fomba nampiamboho ny mpanjaka RADAMA I no itondrako fanazavana kely etoana. Maro ny boky nitantara fa ny fitiavan-behivavy (excès de débauche) sy ny fisotroana toaka (excès de liqueurs fortes) hono no nanimba ny fahasalamany ka nampiamboho azy. Ny faramparan’ny taona 1827 raha araka ny tantara dia nanao tsidi-paritra tany Toamasina i Radama ka nolazaina fa efa tsy dia salama loatra. Ny 27 jolay 1828 izy no niamboho rehefa nivahiny 37 taona teto an-tany. Azo lazaina fa mbola tanora loatra raha zohina. Amin'ny fo tsy miangatra mino aho fa tsy nisy olona matin'ny fitiavan-behivavy sy ny fisotroan-toaka. Misy antony hafa no nampiamboho azy raha ny mpanoratra vitsivitsy no arahina. Lazain'izy ireny fa i Ranavalona I mihitsy no « nanapoizina azy ka nanimba tanteraka miandalana ny fahasalamany ». Ary antony maro indrindra amin’ireny ny fahasarotan-piaro sy ny fankahalana no niavian'izany.

Ny tarigetra tokony tratrarin'ny mpanjaka tsirairay avy dia ny manome taranaka handimby azy(un héritier légitime). Natao izany mba hampaharitra ilay fitondrana mpanjaka(perpétuer la dynastie). « Le devoir d'un Roi serait donc d'honorer la couche de sa royale princesse et de la féconder ». Ny mpanjaka tao Imerina dia mahazo maka vady 12. Ny mpanjaka Andriananpoinimerina no nametraka izany rehefa resiny ireo tendrombohitra 12 izay nisy ireo tanana nitoerany ireo vadiny ireo. I Radama koa nanaraka ny diany fa 11 indray ny vadiny. Ny vadibe dia i Ranavalona I. Mbola afaka maka vady farany fanampin'izany izy raha tiany. Ary tany amin'ny faritany sakalava Menabe no nahitany tovovavy izay naha lasa adala azy(coup de foudre) satria tena tiany. Ny fanjakana merina sy sakalava dia niady hatrizay. Ny fanjakana merina nitady hanjanaka azy fa ireo sakalava koa tsy nanaiky ho zanahana.

Mba ampitsaharana izany ady izany no nahatonga ny roa tonta i Radama sy ny mpanjaka sakalava Ramitraho nitady fomba vaovao sady mora mba hampihavana ny roa tonta. Nomen'i Ramitraho ho vadin'i Radama ny zanany vavy atao hoe RASALIMO. Tamin'ny dian'i Radama hamolaka an'i Menabe ny taona 1822 no nisian'izany fifampiraharahana izany. Ny mpanoratra izay mitantara dia sahy nilaza daholo fa tovovavy tsara tarehy io Rasalimo io ka nambabo mora ny fon-dRadama. Raha ny rohi-mpihavanana dia azo lazaina fa havan'i Andrianampoinimerina lavitra izy io. Ny mpanjaka Ramitraho dia zanak'i Rabodo. I Rabodo kosa anefa dia zanak'i Ratsivinda, izay anabavin'i Andriandahimbolamena, andriana izay avy eny Ambohijanaka.

Rehefa niverina nody tao Antananarivo i Radama ny taona 1822 io dia nentiny niaraka taminy i Rasalimo. Niteraka ny fahasoratan-piaron'i Mavo(Ranavalona) ny nahita azy ka nahatonga azy namoaka vava teo anatrehan'i Andriamahazonoro manao hoe:" tsy hirafy velively amin'ny vehivavy sakalava hono izy". Tonga tany ampoto-tsofin'i Radama izany teniny'i Mavo izany ka niteraka ny fahatezerany. Azo lazaina fa vehivavy tian'i Radama mihoatra ny vadibeny i Rasalimo ka fihetsika maro no nentiny nanehoana izany. Voalohany ny fitiavany an'i Rasalimo no nanamboarany ny lapa Tranovola tao amin'ny rova. Ny solontenan'ny firenena vahiny tao Antananarivo dia nahita koa hosodoko tao anatin'ny Tranovola izay maneho ny sarin'i Radama sy Rasalimo miaraka mijoro maneho ny fiandrianany eo ambony lapa. Mbola nohamarinin'i Radama izany fitiavany izany tamin'ny nanomezany zaza 3 an'i Rasalimo. Tsy iza izany fa ireto:

1- ITSIMANDRIAMBOVOKA( lahimatoa)

2- RAZAFINIMANJAKA izay natao hoe koa RAKETAKA

3- RABOBALAHY

Fony fahavelon'i Radama dia novonoin'ny reniny, Rambolamasoandro, io zanany lahimatoa io satria ny tao an-tsainy dia ny hampanjaka ny printsy Rakotobe. Izy dia zanakin'ny anabavin'i Radama, antsoina hoe Rabodosahondra, tamin'ny printsy Ratefinanahary.

Fony mbola fahavelon'i Radama, rehefa tsy teo intsony ny zanany lahimatoa, dia nanana fikasana izy mba hampifanambady ny printsy Rakotobe amin'ny zanany vavy Raketaka. Ny faniriany tamin'ny alalan'izany fanambadiana izany dia ny hanjakan'izy roa rehefa miamboho izy. Fa ny zanany Raketaka no nirian'i Radama hitondra ny tany sy ny fanjakana na dia nanambady ny printsy Rakotobe.

Ireo antony maro ireo no nahatonga an'i Mavo ho saropiaro sy hankahala indrindra ny mpanjaka Radama ka mety nahatonga azy nitady fomba hisakanana ny fikasany. Maro ireo olona nivonona hanampy azy tamin'izany satria tsy manaiky ny hanjakan'ny tovovavy manana ra sakalava na dia zanak'i Radama ary. Isan'ireny i Rainiharo, Rainijoary...

Azo lazaina ary fa ny fikasana hampihavana ny fanjakana merina sy sakalava ny mpanjaka Radama fa maro ireo olo manan-kaja tao Imerina nioko mangina mba hisakana izany. Ka efa nivonona hisakana amin'ny fomba maro ny fikasan'i Radama ireo olona ireo ka tsy mahagaga raha lasa mpanjaka tsy tsatra antitra ka niamboha tanora izy.

Fiainany manokana

Teraka tamin' ny 1793 tamin'ny anarana Ilaidama na Laidama ary maty ny 27 Jolay 1828 tamin' ny faha-36 taonany. Nanambady an-dRamavo izy nefa tsy nana-janaka ka Ramavo izay lasa Ranavalona I no nandimby azy rehefa maty izy.

Fiakarana teo amin' ny fitondrana

Valo ambin'ny folo taona Ilaidama raha nandimby an' Andrianampoinimerina tamin' ny taona 1810, ary Radama I no anarana nentiny.

Fanohizana ny pôlitikan'Andrianampoinimerina

Taorian' ny nahafatesan' ny rainy tamin'ny 1810 dia lasa nanafika ny Bezanozano sy ny Sihanaka ary ny tanin' andriana betsileo izay nihevitra fa afaka nanararaotra ny tsifananany traikefa amin' ny pôlitika Radama. Nahomby ny fanafihana. Voaporofo araka ny fahombiazany ny herin' Imerina ary ny fanatanterahana ny sitra-pon' ny rainy ("Ny ranomasina no valamparihiko") sisa no zavatra hatao mba hahafahany mifandray amin' ny firenena eoropeana. Ny Fanjakana Mitambatra no voalohany manohana azy.

Fifandraisana amin' ny vahiny

Izy no neken' ny governemanta britanika ho mpanjakan' i Madagasikara. Namarana fifanekena i Radama tamin' ny 1817 niaraka tamin' ny governoran' ny Britanika ao Maorisy mba hanafoanana ny fivarotana andevo mendri-kaja ho an' ny miaramila britanika sy ny fanampiana ara-bola. Nanomboka tonga tamin' ny tona 1818 ny misiônera anglisy avy amin' ny London Missionary Society; anisan' ireo olona ireo i James Cameron, David Jones ary David Griffirths izay nanangana sekoly, nametraka ny fanoratana teny malagasy tamin' ny alalan' ny abidy latina ary nandika ny Baiboly, ary koa nampiditra karazana teknôlôjia vaovao teto amin' ny nosy Madagasikara.

Nandritra ny taonjato faha-19 dia nisy fifandrafiana teo amin' ny fitondrana frantsay sy ny mpitondra anglisy tao amin' ny nosy Maorisy izay nihevitra an' i Madagasikara ho eo ambany fifehezany. Voasolon' i Angletera noho izany ny toerana notazonin' i Frantsa tao Madagasikara, ary afaka nifandray ara-pihavanana sy ara-diplômasia tamin-dRadama I izy ireo. Ny fanjakan-dRadama I, noho izany, dia voamariky ny fananan' ny Anglisy fahefana tanteraka.

Fanitaran-tany

Nandritra ny fiandrianany no nanitaran-dRadama ny fanjakany hatrany Toamasina, Mahajanga ary Taolagnaro.

Fitondrana ny vahoaka

Fanafoanana ny fanandevozana

Nofoanany ny fanandevozana, natsangany ny tafika, ny fitsarana ambony sy ny mpitsara fara-tampony. Nofoanany koa ny fanamelohana ho faty, fa nosoloiny ny fonja. Natsangany ny sekoly, ny fanotam-boky, ary ny tenany mihitsy no manara-maso akaiky ny taozava-baventy sasantsasany.

Fahalalahana ara-pivavahana

Nomeny fahalalahana hisafidy ny finoany ny vahoakany na dia somary tsy niraika firy tamin' ny fivavahana aza izy. Tamin' izany no nahazo vahana ny "fitoriana ny tenin' Andriamanitra" nataon' ny Prôtestanta.

Fahafatesany

Ny 27 jolay 1828 izy no niamboho, tamin' ny faha-enina ambin' ny telopolo taonany; ny zava-pisotro mahamamo no nanimba ny fahasalamany. Ramatoa vadiny, Ramavo, no nandimby azy sady nitondra ny anarana hoe Ranavalona II.

Jereo koa

Andrianampoinimerina (1787-1810)
Radama I (1810-1828)
Ranavalona I (1828-1861)
Radama II (1861-1863)
Rasoherina (1863-1868)
Ranavalona II (1868-1883)
Ranavalona III (1883-1897)

Boky

Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s. Paris: UNESCO. ISBN 9780520067011.
Callet, François (1908). Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois) (amin' ny teny frantsay). Antananarivo: Imprimerie Catholique.
Campbell, Gwyn (2012). David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar". Leiden, the Netherlands: Brill. ISBN 978-90-04-20980-0.
Dominique Ranaivoson, Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques, Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2^e éd.), p. 121-122 (ISBN 978-2-84280-101-4).
Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870. London: Cambridge University Press. ISBN 0-521-20413-5.
Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England. Berlin: J. Snow.
Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). Histoire d'Afrique. Antananarivo: Karthala Editions. pp. 421–444. ISBN 9782865379040.
Middleton, Karen (1999). Ancestors, Power, and History in Madagascar. The Netherlands: Brill. ISBN 9004112898.
Montgomery, James (1840). "Chapter LII: Funeral of King Radama". Voyages and travels around the world. London: London Missionary Society.
Nicolas Martin, Symboles royaux et rivalités à la cour de Radama II, Antananarivo, 2021.
Oliver, Samuel (1886). Madagascar: An Historical and Descriptive Account of the Island and its Former Dependencies. Vol. 1. New York: Macmillan and Co.