Baiboly

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Baiboly

Ny Baiboly dia ilay boky inoan'ny Kristiana sy ny Jiosy ho tenin'Andriamanitra. Ny Baibolin'ny Jiosy na Baiboly hebreo, izay tsy ahitana afa-tsy ny Testamenta Taloha, dia atao hoe Tanakh. Mizara roa lehibe ny Baiboly kristiana ka ny fizaràna voalohany, izay fitambaran'ireo boky voasoratra talohan'i Jesoa Kristy, dia atao hoe Testamenta Taloha, fa ny fizaràna faharoa kosa, izay fitambaran'ireo boky voasoratra taorian'ny nahaterahan'i Jesoa Kristy, dia atao hoe Testamenta Vaovao. Ny fiangonana tsirairay dia mety hampiditra amin'ny fomba samy hafa ny boky ao amin'ny Baiboly.

Fiforonan-teny[hanova | hanova ny fango]

Ny teny hoe Baiboly dia avy amin'ny fanononana amin'ny teny anglisy ny hoe Bible, izay avy amin'ny teny latina hoe Biblia. Io indray dia avy amin'ny teny grika hoe βιβλία / biblía, teny milaza maro avy amin'ny hoe βιβλίον / biblíon izay midika hoe "boky". Amin'ny heviny voalohany, ny Baiboly izany dia fitambaram-boky maro.

Ireo dikan-teny taranain'ny Baiboly[hanova | hanova ny fango]

Dikan-teny tranain'ny Testamenta Taloha[hanova | hanova ny fango]

Ny Baiboly hebreo na Tanakh[hanova | hanova ny fango]

Ny Baiboly hebreo na ny Tanakh (hebreo: תנ"ך) dia voasoratra amin’ny teny hebreo izay ahitana andalana sasany voasoratra amin’ny teny arameana (na aramianina na aramaika). Ny Baiboly hebreo araka ny kanona masoretika dia hafa satria manasokajy ireo boky ireo ho telo: dia  ny Lalàna (hebreo: תּוֹרָה / Torah) sy ny Mpaminany (hebreo: נְבִיאִים / Nevi'im) ary ny Soratra (hebreo: כְּתוּבִים / Ketuvim).

Ny Baiboly samaritana[hanova | hanova ny fango]

Ny Samaritana izay atao hoe koa Israelita Samaritana dia vahoaka vitsy milaza ny tenany ho taranak’ireo  Israelita fahiny, monina ao Israely sy Sisjordania. Atao hoe samaritanisma idraindray ny anaran’ny fivavahana arahiny. Ny Jiosy anefa dia mihevitra azy ireo ho taranak’olona tsy Israelita tao amin'ny mpijirika Asiriana tamin’ny Andro Taloha izay nandray dikan-teny tsy ara-dalànan’ny Baiboly hebreo raha mitaha amin’ny finoan’ny Jiosy.

Ny fivavahany dia miorina amin’ny dikantenin'ny Torah azy manokana, atao hoe Baiboly samaritana, izay tsy ahitana boky hafa ao amin’ny Tanakh afa-tsy ny Lalàna (Torah) na ny Pentateoka. Voasoratra amin'ny fiteny hebreo samaritana sy amin’ny abidy samaritana (karazan'ny abidy hebreo taloha izay tsy ampiasain'ny Jiosy intsony) ny Baiboliny.

Misy fahasamihafana ny votoatin'ny Torah hebreo amin'ny Torah samaritana. Ny lehibe indrindra amin’ireo dia ny fiheverany fa tsy i Jerosalema fa ny tendrombohitra Garizima no toerana masina. Ny Didy folo ao amin’ny Torah samaritana dia ahitana ao amin’ny didy faha-10 ny fanajana an’i Garizima ho ivon-toeran’ny fanompoam-pivavahana[1]. Narindrany hitovy ny Didy folo ao amin’ny Bokin'ny Eksodosy sy ao amin’ny Bokin'ny Deoteronomia[1]. Mba hitazomany ny isan’ireo didy, ny didy voalohany (“Izaho no YHWH Andriamanitrao, izay nitondra anao avy any amin’ny tanin’i Ejipta, niala tamin’ny tranon’ny fanandevozana") dia heveriny ho fampahafantarana fotsiny, ny didy voalohany ao amin’ny Torah samaritana dia ny didy faharoa ao amin’ny Torah jiosy. Ho an’ny Samaritana, "ny olon-kendry jiosy dia namadika io fampahafantarana io ho didy mba haha folo ny isan’ny didy tamin’ny nanitsian’izy ireo ny Toràny tamin’ny nanesorany ny fahafolo"[2] mifanandrify amin’ny tendrombohitra Gerizima. Ny isan'ireo didy ireo dia voalaza ao amin'ny Bokin'ny Eksodosy 34.28.

Ankoatr'ireo fahasamihafana lehibe ireo, dia misy koa ny fahasamihafana maivana momba ny fanoratana ny Torah samaritana sy ny Torah jiosy. Io fahasamihafana io dia mampifanakaiky ny Baiboly samaritana amin’ny Septoaginta toy izay amin’ny Torah masoretika[3].

Ny Septoaginta[hanova | hanova ny fango]

Ny boky atao hoe Septoaginta na Septanta (latina: Septuaginta midika hoe: "fitopolo"), izay fantatra amin'ny tarehimarika romana hoe LXX (midika hoe "70"), dia dikan-tenin’ny Baiboly hebreo amin’ny teny grika izay natao ho an’ireo Jiosy any am-pielezana efa tsy mahay teny hebreo. Amin'ny teny grika dia Ἡ μετάφρασις τῶν Ἑβδομήκοντα / metafrasis tôn Hebdomêkonta (izay midika hoe "Dikan-tenin'ny Fitopolo").

Tsy misy tsy fitoviana anefa ny isan’ny boky (kanona) sy ny zavatra voasoaratra ao amin’ny boky tsirairay raha ampitahaina ny Baiboly masoretika (amin’ny teny hebreo) sy ny Septoaginta. Ny fanatsitokotokoany ny boky koa dia tsy mitovy. Amin'ny ankapobeny ny fanasokajiana ao amin’ny Septoaginta no arahina ao amin'ny Testamenta Taloha kristiana. Ny Septoaginta dia misokajy ny boky ao amin’ny Testamenta Taloha ho efatra, dia ny Boky dimy, ny Bokin'ny mpaminany, ny Bokim-pitantarana ary ny Bokim-pahendrena.

Ny Pentateoka (fanangonana ireo boky dimin'ny Torah) dia nadika tamin'ny teny grika tao Aleksandria tamin'ny taonjato faha-3 tal. J.K. Araka ny tantara miendrika angano notaterin'ny Tararasin’i Arstea[4] izay niitatra hatramin'izay. Ny fandikana amin'ny teny grika ny Torah izay atao hoe "Toràn'ny Fitopolo" na "Torà aleksandrina", dia asa nataona manam-pahaizana Jiosy miisa 72, ka ny foko roa ambin'ny folon’i Israely, hono, dia nanana solontena enina avy. Ny manampahefana grika tao Ejipta no naniraka azy ireo hanao izany dikan-teny izany, araka ilay tantara miendrika angano. Io dikan-teny io dia noheverin'ny mpampiasa azy tamin'izay ho mitovy lanja amin'ny bokin'ny Tanakh amin'ny teny hebreo nandikana azy ireo voalohany, na dia nisy ihany ny zavatra azo notsikeraina tao. Notehirizina tao amin’ny fitehirizam-bokin’i Aleksandria niaraka tamin’ireo "Lalàna" ny Septoaginta: tsy natokana ho an’ny fivavahana fotsiny izy fa lasa fehezan-dalàna nentin-drazana ho an’ny vahoaka Jiosy.

Niitatra ny zavatra tondroina amin’ny anarana hoe Septoaginta ka nahafaoka ny Baiboly jiosy amin’ny teny grika manontolo. Ny boky hafa rehetra ao amin’ny Baiboly hebreo dia nadika tamin’ny teny grika tamin’ireo taonjato manaraka. Nisy anefa boky sy andalana izay nosoratana mivantana tamin’ny teny grika nefa tsy hita ao amin’ny Baiboly jiosy amin'ny teny hebreo. Ireo no ataon'ny Protestanta sy Jiosy hoe boky apokrifa.

Ireo Jiosy miteny grika tamin’ny taonjato voalohany taor. J.K. sy ny Apostoly ary ireo Kristiana voalohany dia nandray tsy nisy fanovana sy nampiasa betsaka ny Septoaginta, ka io no natao hoe Testamenta Taloha taty aoriana. Na dia misy ireo muhevitra fa misy zavatra diso ao amin'ny Septoaginta, dia izao no lazain’i Pierre Gilnert : "Ny ankamaroan'ny soratry ny Testamenta Taloha tsiahivina ao amin'ny Testamenta Vaovao dia nalaina avy ao amin'ny dikan-teny grika Septoaginta izay misy tsy fitovizany amin'ny soratra fototra hebreo"[5].  

Tamin'ny nanamafisana indray ny Jodaisma rabinika, mba hiavahany amin'ny Kristianisma izay vao niforona, dia navela ny lahatsoratra grika fa ny lahatsoratra hebreo no noraisin'ny Jiosy, ary nampiasa ny fiteny hebreo ny Jodaisma rabinika fa ny Kristianisma kosa nampiasa ny fiiteny grika[6]. Taorian'ny nanjakan'io dikan-teny grika io teo amin'ny Jiosy helenista dia nanjary Testamenta Talohan'ny Kristiana ny Septoaginta. Noho izany dia nitombo ny tsy fitiavan'ny Jodaisma io dikan-teny io nanomboka tamin'ny fiafaran'ny taonjato voalohany[7]. Teo amin'ireo Kristiana tany Andrefana kosa dia nitohy ny maha boky fototra azy ka maro ny dikan-tenin'ny Baiboly latina avy aminy. Tsy voasolon'ny Volgata izy raha tsy tamin'ny taonjato faha-8[8]. Tao amin'ny Fiangonana Tatsinana kosa, izay mampisa ny grika ho fiteny amin'ny sorona masina, dia mitoetra ho lahatsoratra fototra ho an'ny fandikan-teny samihafa ny Septoaginta.

Ny dikan-teny tranain'ny Baiboly kristiana[hanova | hanova ny fango]

Ny Vetus Latina[hanova | hanova ny fango]

Tamin'ny voalohany dia tamin'ny teny grika ny Baiboly kristiana, dia ny Septoaginta sy ny Testamenta Vaovao. Nampiasa ny dikan-teny latinan'ireo boky ireo ny Kristiana any amin’ny tany miteny latina taty aoriana. Ka ireo dikan-teny ireo no atao hoe Vetus Latina, izany hoe "Latina Tranainy"[9]. Tamin'ny taonjato faha-4, hita fa tsy tongalafatra ireo Baiboly amin’ny teny latina ireo ka dia nanao dikan-teny vaovao amin’ny teny latina i Hieronimo, dia ny Volgata.

Ny Volgata[hanova | hanova ny fango]

Dikantenin'ny Baiboly amin'ny teny latina ny Volgata (latina: Vulgata). Voalohany indrindra dia niainga tamin’ny Heksapla nosoratan'i Origenesy i Hieronimo (ilay ataon'ny Frantsay hoe Jérôme sy nogasina indraindray hoe Zerôma na Jerôma), avy eo nampiasa ny soratra tamin'ny fiteny hebreo izay heveriny fa hany vokatry ny tsindrimandry avy amin'Andriamanitra[9]. Efa nandika ampahany tamin'ny Testamenta Vaovao koa i Hieronimo tamin'ny taona 382, telo taona talohan'ny nandikany ny Testamenta Taloha[9]. Nadikany avy tamin’ny sora-tanana firaketana grika ny Evanjely efatra. Fa ny fandikana ireo boky hafa ao amin'ny Testamenta Vaovao kosa dia tsy nataon'i Hieronimo: olona niara-niaina taminy no nanao izany ka isan'izany i Rofino Siriana. Vita ny fandikana ny Volgata tamin’ny taona 405[9].

Ny Peshita[hanova | hanova ny fango]

Ny Peshita dia dika-teny tranain'ny Baiboly kristiana amin'ny teny siriaka. Nadika avy tamin'ny teny hebreo ny Testamenta Taloha fa ny Testamenta Vaovao kosa dia mety tamin'ny teny grika.

Dikan-teny amin'ny fiteny andavanandron'ny olona[hanova | hanova ny fango]

Tsy nalalaka hatrany akory ny fahazoana mandika na mamaky na mitahiry ny Baiboly amin'ny fitenin'ny olona andavanandro fa nisy fotoana nandaràna izany ka ny Baiboly amin'ny fiteny latina ihany no nankatoavina. Izany no isan'ny zavatra notapahina tamin'ny Konsily tao Tolosa tamin'ny taona 1229[10].

Ny fizaràn'ny Baiboly kristiana[hanova | hanova ny fango]

Mizara roa lehibe ny Baiboly kristiana ka ireo fizaràna ireo. Ny voalohany dia atao hoe Testamenta Taloha, izay tsy inona fa ny Tanakh jiosy, raha tsy isaina ireo fahasamihafana mety hisy. Ny faharoa dia ny Testamenta Vaovao. Fitambarana boky maromaro izay nofidina ho fototra, ho kanona, ny fizaràna tsirairay.

Ny boky ao amin'ny Testamenta Taloha[hanova | hanova ny fango]

Ny Testamenta Taloha (grika: ἡ Παλαιὰ Διαθήκη / hê Palaià Diathếkê) dia ahitana ireo Boky dimin'i Mosesy (na Pentateoka), ireo Bokim-pitantarana (na boky ara-tantara), ireo Bokim-pahamasinana, ireo Bokin'ny mpaminany.

Ny Pentateoka na Boky dimin'i Mosesy[hanova | hanova ny fango]

Ny Boky dimin'i Mosesy na Pentateoka dia ny Genesisy (na Jenezy), ny Eksodosy (na Eksaody), ny Levitikosy (na Levitika), ny Nomery (na Fanisana) ary ny Deoteronomia (na Deoterônômy).

Ny Bokim-pitantarana na Boky ara-tantara[hanova | hanova ny fango]

Ny Bokim-pitantarana dia ny Josoa (na Jôsoe), ny Mpitsara, ny Rota, ny Samoela voalohany, ny Samoela faharoa, ny Mpanjaka voalohany, ny Mpanjaka faharoa, ny Tantara voalohany, ny Tantara faharoa, ny Ezra (na Esdrasa), ny Nehemia ary ny Estera.

Ny Katolika dia nanampy boky hafa atao hoe deoterokanonika avy ao amin'ny Septoaginta dia ny Tobià, ny Jodita, ny Makabeo voalohany ary ny Makabeo faharoa. Ny Estera ao amin'ny Baiboly katolika dia misy fanampiny izay tsy hita ao amin'ny Baiboly protestanta na ny Baiboly hebreo.

Ny Bokim-pahamasinana na Bokim-pahendrena[hanova | hanova ny fango]

Ny Bokim-pahamasinana dia ny Joba (na Jôba), ny Salamo, ny Ohabolana, ny Mpitoriteny (na Kôhelety), ary ny Tononkiran'i Solomona (na Tononkira dia Tononkira na Tononkira Fanaperana).

Ny Baiboly Katolika dia ahitana boky fanampiny deoterokanonika: ny Fahendrena sy ny Ekleziastika (na Siràka).

Ny Bokin'ny Mpaminany[hanova | hanova ny fango]

Ny Bokin'ny Mpaminany dia ny Isaia (na Izaia), ny Jeremia, ny Ezekiela, ny Daniela (na Daniely), ny Fitomaniana, ny Hosea (na Ôsea), ny Joela (na Jôela), ny Amosa (na Amôsa), ny Obadia (na Abdiasa), ny Jona(na Jônasa), ny Mika (na Mikea), ny Nahoma, ny Habakoka (na Habakòka) ny Zefania (na Sôfônia), ny Hagay (na Akjea), ny Zakaria ary ny Malakia (na Malaký).

Ny Daniela ao amin'ny Baiboly katolika dia misy tohiny izay tsy hita ao amin'ny Baiboly protestanta na ny Baiboly hebreo. Ahitana ny Bokin'i Baròka koa ao amin'ny Baiboly katolika.

Ny boky ao amin'ny Testamenta Vaovao[hanova | hanova ny fango]

Mizara efatra ny boky ao amin'ny ny Testamenta Vaovao (grika: Καινὴ Διαθήκñ / Hê Kainề Diathếkê), dia ny Filazantsara (na Evanjely na koa Vaovao Mahafaly), ny Epistily (na Epistolà), ny Asan'ny Apostoly ary ny Apokalypsy (na Apôkalipsa). An'ny Kristiana manokana ny Testamenta Vaovao fa tsy misy ao amin'ny Tanakh.

Ny Filazantsara na Vaovao Mahafaly[hanova | hanova ny fango]

Ny Filazantsara dia ahitana ny Matio, ny Marka, ny Lioka ary ny Jaona (na Joany).

Ny Epistily na Epistola na Taratasy[hanova | hanova ny fango]

Ireto avy ireo Epistily na Epistola na Taratasy: ny Romana, ny Korintiana voalohany, ny Korintiana faharoa, ny Galatiana, ny Efesiana (na Efezianina), ny Filipiana, ny Kolosianany Tesaloniana voalohany (na Tesalônisianina voalohany), ny Tesaloniana faharoa (na Tesalônisianina faharoa), ny Timoty voalohany (na Timôte voalohany), ny Timoty faharoa (na Timôte faharoa), ny Titosy, ny Filemona, ny Hebreo (na Hebrio), ny Jakoba, ny Petera voalohany, (na Piera voalohany) ny Petera faharoa (na Piera faharoa), ny Jaona voalohany (na Joany voalohany), ny Jaona faharoa (na Joany faharoa), ny Jaona fahatelo,(na Joany fahatelo) ary ny Joda (na Jodà).

Ny Asan'ny Apostoly[hanova | hanova ny fango]

Tokana fa tsy maro ny Asan'ny Apostoly ao amin'ny Baiboly kristiana.

Ny Apokalipsy na Apôkalipsa na Fanambaràna[hanova | hanova ny fango]

Tokana koa fa tsy maro ny Apokalipsy (na Apôkalipsa na Apokalypsy) ao amin'ny Baiboly kristiana.

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

Rohy ivelany[hanova | hanova ny fango]

Baiboly amin'ny teny frantsay[hanova | hanova ny fango]

Wikisource:

Baiboly amin'y teny anglisy[hanova | hanova ny fango]

Wikisource:

Baiboly amin'ny teny malagasy[hanova | hanova ny fango]

Loharano[hanova | hanova ny fango]

  1. 1,0 et 1,1 "The Samaritan Tenth Commandment", The Samaritans, Their History, Doctrines and Literature, par Moses Gaster, The Schweich Lectures, 1923.
  2. The Tenth Commandment in the Pentateuch in the hands of the Israelite Samaritans (notsidihina tamin'ny 29/12/2006).
  3. Robert David, Manuel Jinbachian, Translating the Hebrew Bible: from the Septuagint to the Nouvelle Bible Segond, Médiaspaul, 2005, p. 97
  4. « Sources chrétiennes » N° 91, Paris, Le Cerf, 1962.
  5. Pierre Gilnert, Comment la Bible fut écrite, Centurion- Bayard, 1995, p.18.
  6. André-Marie Gerard, « Septante » ao min'ny Dictionnaire de la Bible, Laffont/Bouquins.
  7. Geoffrey Wigoder (dir.) « Septante » ao amin'ny Dictionnaire encyclopédique du judaïsme, Laffont/Bouquins.
  8. Marguerite Harl, La Bible en Sorbonne, ou la revanche d'Érasme, Cerf, 2004. Recension dans Esprit et Vie, 2005. (tahiry)
  9. 9,0 9,1 9,2 et 9,3 Encyclopaedia Universalis Vulgate de Saint Jérôme (391-405 env.) (tahiry]
  10. Canon 14 [tahiry].