Septoaginta

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Ny Septoaginta na Septanta izay hafohezina amin’ny tarehimarika romana hoe LXX, dia dikan-tenin’ny Baiboly jiosy amin’ny fiteny grika koine. Niitatra ny zavatra tondroin’ny teny hoe Septoaginta ka nahafaoka ny ny dikan-tenin’ny Tanakh (Baiboly hebreo) manontolo fa tsy ny Torah ihany. Ny Jodaisma anefa tsy nandray ny Septoaginta fa nitoky tamin’ny Baiboly amin’ny teny hebreo ihany, sy amin’ny dikan-teny grika na arameana (Targoma) manakaiky kokoa ilay amin’ny teny hebreo.

Araka ny lovantsofina taterin’ny Taratasin’i Aristea tamin’ny taonjato faha-2 tal. J.K., ny dikan-tenin’ny Torah hono dia notanterahina mpandika teny miisa 72 tao Aleksandria, tokony ho tamin’ny taona 270 tal. J.K. araka ny fangatahan’i Ptolemeo II.

Mampiavaka ny Septoaginta amin'ny Tanakh ny fanoloana ny anaran'Andriamanitra amin'ny teny hebreo hoe יהוה‬ / Yhwh (ilay nogasina hoe Jehovah na Iahve) ho Kύριος / kúrios fotsiny amin'ny teny grika (izay midika hoe "Tompo").

Ny anarany sy ny nipoirany[hanova | hanova ny fango]

Ny anarany[hanova | hanova ny fango]

Ny teny hoe Septoaginta na Septoajinta dia fanagasiana ny teny latina hoe Septuaginta. Ny teny hoe Septanta kosa dia fanagasiana ny teny frantsay hoe Septante izay avy amin'io teny latina io. Ireo teny ireo dia midika hie "fitipolo". Io teny latina septuaginta io dia fanafohezana ny andian-teny hoe Versio septuaginta interpretum ("Dikan-tenin'ny mpandika teny fitopolo") izay avy amin'ny teny grika hoe Ἡ μετάφρασις τῶν Ἑβδομήκοντα / Hê metafrasis tôn Hebdomêkonta (izay midika hoe "Dikan-tenin'ny Fitopolo").

Ny nipoiran'ny Septoaginta[hanova | hanova ny fango]

Fotoana fohy taorian’ny nanorenan’i Aleksandra Lehibe an’i Aleksandria tamin’ny taona 331 tal. J.K., ny zanaka am-pielezana jiosy dia nihamaro tao, indrindra nanodidina ny Lapan’ny mpanjaka; ka ny roa ampahatelon’ireo vakin-tanàna ao an-drenivohitra dia natokana ho an’ireo “taranak’i Abrahama”. Tao ny Jiosy dia nanohy niteny hebreo sady nandinika ireo lahatsoratry ny Testamenta Taloha. Ny fanompoam-pivavahana tao amin’ny sinagoga dia natao ampahibemaso ary ny Grika dia liana tamin’ny fahendran’ireo vahiny (grika: βάρϐαρος / bárbaros). Ny sasany tamin’ny Grika dia nanjary nantsoina hoe “Matahotra an’Andriamanitra” (grika: φοβούμενος τον Θεόν, Phoboumenos ton Theon) na “Mpidera an’Andiamanitra” (grika: θεοσέβής / Theosebes) (izay voaresaka ao amin’ny Asan’ny Apostoly) noho izy ireo nanaraka ny fitsipi-piainana amen’ny Jodaisma, fara-fahakeliny ny Lalàna fiton’i Noa, nefa tsy nanao fiovam-pinoana miteraka famorana izy ireo.

Araka ny Taratasin’i Aristea (taonjato faha-2 tal. J.K.) , ny Septoaginta hono dia tanteraka noho ny tsirin-kevitr’ilay mpanorina ny Trano fitehirizam-bokin’i Aleksandria, dia i Demetrio avy any Falero (grika: Δημήτριος ὀ Φαληρεύς/ Demetrios o Phalêreus), mpitondra ny tanànan’i Atena taloha. Tokony tamin’ny taona 270 tal. J.K., izy dia lazaina fa nanolo-kevitra an’i Ptolemeo II Filadelfo (grika: Πτολεμαίος Φιλάδελφος / Ptolemaios Philadelphos) mba hampanao ny fandikan-teny grika ny boky jiosy rehetra, na bokim-pivavahana na boky fitantarana tsy momba ny finoana. Ilay andriana nandala ny kolontsaina grika nahita fianarana tamin’ny fotoan’androny, dia niseho ho liana te-hahafantatra ny fitsipik’ireo vahoaka feheziny mba hahafahany manao fandaminana indray ny fanjakàny.

Ireo manam-pahaizana jiosy 72 (enina isaky ny fokon’i Israely) hono no nanankinana ilay asa fandikan-teny. Ny lovantsofina dia milaza fa ilay andriana mpisoron’i Jerosalema, i Eleazara, dia tsy nanaiky ny fangatahan’ny mpanjaka raha tsy nafahana ireo Jiosin’i Jodia izay nogadrain’i Ptolemeo sy nataony andevo tany Ejipta. Ny lovantsofina tato aoriana dia nilaza fa ireo 72 lahy ireo dia samy fandikan-teny manokana ny Torah manontolo, ary tamin’ny fahavitan’ny asan’izy ireo vao nampitahaina ny dikan-teny ka nahagaga fa ireo dikan-teny niisa 72 dia nitovy tanteraka. Ao amin’ny fitantarany, izay tsy vavolombelona ara-tantara azo antoka, i Flavio Josefa dia nanaboribory ny isan’ireo mpandika teny ho 70 ka izay no nahafantarana ny anaran’ilay dikan-teny hatramin’ny taranaka aty aoriana.

Maro ireo sora-tanana firaketan’ny Septoaginta izay ananana amin’izao fotoana izao. Misy fahasamihafana anefa izy ireo. Telo ny codex (boky fitambaran-takelaka) feno voatahiry, dia ny Codex Vaticanus sy ny Codex Sinaiticus ary ny Codex Alexandrinus.

Ireo boky ao amin’ny Septoaginta[hanova | hanova ny fango]

Tamin’ny voalohany, ny Septoaginta dia nisy horonan-tsoratry ny Lalàn'i Mosesy (ny Torah na ny Pentateokaahitana ny boky dimy voalohany ao amin'ny Baiboly) izay vita dika avy amin’ny teny hebreo tamin’ny fiandohan’ny taonjato faha-3 tal. J.K. Avy eo nandritra ny taonjato telo manaraka hatramin’ny fiandohan’ny taonjato voalohany, dia nisy asa-soratra jiosy hafa, nosoratana mivantana amin’ny teny grika na notahirizina tamin’ny dikan-teny grika, izay nanampy ireo.

Noho izany ny boky ao amin’ny Septoaginta dia mihoatra izay hita ao amin’ny lisitry ny boky kanonikan’ny Jodaisma sy ny Protestantisma nanaraka ny Baiboly hebreo avy amin’ny lahatsoratra masoretika nangonina sy naparitaky ny vondrona Jiosy atao hoe Masoreta, teo anelanelan’ny taonjato faha-7 sy faha-10. Nefa ireo boky fanampiny ireo (izay ataon’ny Katolika hoe deoterôkanônika na ny Protestanta hoe apokrifa), dia tsy latsa-danja raha ny momba ny tantaran’ny Jodaisma sady ilaina koa mba hahafantarana ny fisainan’ny Jiosy tamin’ny andron’i Jesosy avy any Nazareta.

Misokajy efatra ny boky ao amin’ny Septoaginta dia ny Lalàna (na Pentateoka) sy ny Tantara sy ny Fahendrena ary ny Mpaminany. Ny Baiboly hebreo anefa manasokany telo ny boky ao aminy dia ny Lalàna (תּוֹרָה/ Torah) sy ny Mpaminany (נְבִיאִים‎ / Nevî'îm) ary ny Soratra (כְּתוּבִים/ Ketuvim). Ny isa sy ny filaharan’ny boky ao amin’ny atao hoe "Mpaminany" ao amin’ny Septoaginta dia tsy mitovy tanteraka amin’ny "Mpaminany" (נְבִיאִים‎ Nevî'îm) an’ny Baiboly hebreo. Torak’izany koa ny ao amin’ny atao hoe "Fahendrena" raha ampitahaina amin'ny boky ao amin'ny atao hoe "Soratra" (כְּתוּבִים/ Ketuvim). Marihina koa fa ireo Bokin’i Samoela sy ireo Bokin’ny Mpanjaka dia atao hoe Βασιλειῶν Αʹ ("Fanjakana voalohany") sy Βασιλειῶν Βʹ ("Fanjakana faharoa") sy Βασιλειῶν Γʹ ("Fanjakana fahatelo") ary Βασιλειῶν Δʹ ("Fanjakana fahefatra") izany hoe "Boky voalohan'ny Fanjakana" sns. Ao amin'ny lisitra manaraka dia tsy nasiana ny anaran'ny boky amin'ny teny hebreo ireo boky apokrifan'ny Baiboly hebreo.

Lalàna[hanova | hanova ny fango]

  1. Γένεσις / Génesis (malagasy: Genesisy na Jenezy) (hebreo: בְּרֵאשִׁית/ Bereshit)
  2. Ἔξοδος / Eksodos (malagasy: Eksodosy na Eksaody) (hebreo: שִׁמוֹת/ Shemot)
  3. Λευϊτικόν / Leuitikón (malagasy: Levitikosy na Levitika) (hebreo: וַיִּקְרָא / Vayikra)
  4. Ἀριθμοί / Arithmoí (malagasy: Nomery na Fanisana) (hebreo: בְּמִדְבַּר / Bemidbar)
  5. Δευτερονόμιον / Deuteronómion (malagasy: Deoteronomia na Deoterônômy) (hebreo: דְּבָרִים /Devarim)

Tantara[hanova | hanova ny fango]

  1. Ἰησοῦς Nαυῆ / Iêsoûs Nauê (malagasy: Josoa na Josoe) (hebreo: יְהוֹשֻעַ / Yehôshúa‘)
  2. Κριταί / Kritaí (malagasy: Mpitsara) (hebreo: שֹׁפְטִים / Shophtim)
  3. Ῥούθ / Roúth (malagasy: Rota) (hebreo: רוּת/ Rūth)
  4. Βασιλειῶν Αʹ / 1 Basileiôn (malagasy: 1Samoela) (hebreo: שְׁמוּאֵל / Shemû’ēl)
  5. Βασιλειῶν Βʹ / 2 Basileiôn (malagasy: 2Samoela) (hebreo: שְׁמוּאֵל / Shemû’ēl)
  6. Βασιλειῶν Γʹ / 3 Basileiôn (malagasy: 1Mpanjaka) (hebreo: מְלָכִים / Melakhim)
  7. Βασιλειῶν Δʹ / 4 Basileiôn (malagasy: 2Mpanjaka) (hebreo: מְלָכִים / Melakhim)
  8. Παραλειπομένων Αʹ / 1 Paraleipoménôn (malagasy: 1 Tantara) (hebreo: דִּבְרֵי הַיָּמִים / Divrei ha-Yamim)
  9. Παραλειπομένων Βʹ / 2 Paraleipoménôn (malagasy: 2 Tantara) (hebreo: דִּבְרֵי הַיָּמִים / Divrei ha-Yamim)
  10. Ἔσδρας Αʹ / 1 Ésdras (malagasy: 3 Esdrasa na 1 Esdrasa)
  11. Ἔσδρας Βʹ / 2 Ésdras (malagasy: Ezra-Nehemia) (hebreo: עזרא ונחמיה / Ezra wu-Nekhem'ya)
  12. Τωβίτ / Tôbít (malagasy: Tobita na Tobià)
  13. Ἰουδίθ / Ioudíth (malagasy: Jodita)
  14. Ἐσθήρ / Esthêr (malagasy: Estera) (hebreo: אֶסְתֵר/ Estēr)
  15. Μακκαβαίων Αʹ / 1 Makkabaíôn (malagasy: 1 Makabeo)
  16. Μακκαβαίων Βʹ / 2 Makkabaíôn (malagasy: 2 Makabeo)
  17. Μακκαβαίων Γʹ / 3 Makkabaíôn (malagasy: 3 Makabeo)

Fahendrena[hanova | hanova ny fango]

  1. Ψαλμοί / Psalmoí (malagasy: Salamo) (hebreo: תְהִלִּים / Tehillim)
  2. Ψαλμός ΡΝΑʹ / Psalmós 151 (malagasy: Salamo faha-151)
  3. Προσευχὴ Μανασσῆ / Proseukhê Manassê (malagasy: Vavak’i Manase)
  4. Ἰώβ / Iôb (malagasy: Joba) (hebreo: אִיּוֹב:/ Iyyôv)
  5. Παροιμίαι / Paroimíai (malagasy: Ohabolana) (hebreo: מִשְׁלֵי/ Mishlei)
  6. Ἐκκλησιαστής / Ekklêsiastês (malagasy: Mpitoriteny) (hebreo: קֹהֶלֶת/ Kōheleth)
  7. Ἆσμα Ἀσμάτων / Asma Asmátôn (malagasy: Tononkira dia Tononkira) (hebreo: שִׁיר הַשִׁירִים / Shīr Ha-Shīrīm)
  8. Σοφία Σαλoμῶντος / Sofía Salomônios (malagasy: Fahendren'i Salomona)
  9. Σοφία Ἰησοῦ Σειράχ/ Sofía Iêsoû Seirákh (malagasy: Fahendren'i Siràka na Ekleziastika)
  10. Ψαλμοί Σαλoμῶντος / Psalmoí Salomôntos (malagasy: Salamon'i Salomona)

Mpaminany[hanova | hanova ny fango]

Δώδεκα/ Dôdeka ("Roa ambin’ny folo") (תרי עשר‎ /Trei Asar):

  1. Ὡσηέ Αʹ / I Hôsêé (malagasy: Hosea) (hebreo: הוֹשֵׁעַ / Hôshēa‘)
  2. Ἀμώς Βʹ / II Âmôs (malagasy: Amosa) (hebreo: עָמוֹס / ‘Āmôs)
  3. Μιχαίας Γʹ / III Mikhaías (malagasy: Mika na Mikea) (hebreo: מִיכָה / Mîkhāh)
  4. Ἰωήλ Δʹ /  IV Iôêl (malagasy: Joela) (hebreo: יוֹאֵל / Yô’ēl)
  5. Ὀβδιού Εʹ / V Obdioú (malagasy: Obadia na Abdiasa) (hebreo: עֹבַדְיָה / ‘Ōvadhyāh)
  6. Ἰωνᾶς Ϛ / VI Iônâs (malagasy: Jona na Jônasa) (hebreo: יוֹנָה / Yônāh)
  7. Ναούμ Ζʹ / VII Naoúm (malagasy: Nahoma) (hebreo: נַחוּם / Nakhûm)
  8. Ἀμβακούμ Ηʹ / VIII Ambakoúm (malagasy: Habakoka) (hebreo: חֲבַקּוּק / Khăvhakûk)
  9. Σοφονίας Θʹ / IX Sofonías (malagasy: Zefania na Sôfônia) (hebreo: צְפַנְיָה / Tsĕphanyāh)
  10. Ἀγγαῖος Ιʹ / X Angaîos (malagasy: Hagay na Akjea) (hebreo: חַגַּי / Khaggai)
  11. Ζαχαρίας ΙΑʹ / XI Zakharías (malagasy: Zakaria) (hebreo: זְכַרְיָה / Zekharyāh)
  12. Μαλαχίας ΙΒʹ / XII Malakhías (malagasy: Malakia na Malaky) (hebreo: מַלְאָכִי / Mal’ākhî)

Fanamarihana: Tondroina amin'ny litera grika (Αʹ hatramin'ny ΙΒʹ) ny filaharan'ireo "Mpaminany madinika 12" ary ny tarehimarika romana (I hatramin'ny XII) no asolo ireo litera ireo amin'ny famadihana ny fanoratana amin'ny abidy latina.

Mpaminany hafa:

  1. Ἠσαΐας / Êsaías (malagasy: Isaia) (hebreo: יְשַׁעְיָהוּ / Yesha‘ayāhû)
  2. Ἱερεμίας / Hieremías (malagasy: Jeremia) (hebreo: יִרְמְיָהוּ / Yirmyāhû)
  3. Βαρούχ / Baroúkh (malagasy: Baroka)
  4. Θρῆνοι / Thrênoi (malagasy: Fitomaniana) (hebreo: אֵיכָה/ Eikhah)
  5. Ἐπιστολὴ Ἰερεμίου / Epistolê Ieremíou (malagasy: Epistilin'i Jeremia)
  6. Ἰεζεκιήλ / Iezekiêl (malagasy: Ezekiela) (hebreo: יְחֶזְקֵאל / Yĕkhezqiēl)
  7. Δανιήλ / Daniêl (malagasy: Daniela na Daniely) (hebreo: דָּנִיֵּאל / Dānî'ēl)

Fanampiny

  • Μακκαβαίων Δ' / 4Makkabaiôn (malagasy: 4Makabeo)

Boky apokrifan'ny Baiboly hebreo[hanova | hanova ny fango]

Ireto avy ireo soratra apokrifan'ny Baiboly hebreo ao amin'ny Septoaginta:

Boky deoterôkanônikan'ny Baiboly katolika sy ortodoksa[hanova | hanova ny fango]

Boky apôkrifa ao amin'ny Baiboly katolika sy ortodoksa[hanova | hanova ny fango]

  • ny Boky fahatelo sy fahefatry ny Makabeo (ny faha-3 tsy voatahirin’ny Fiangonana katolika sy ireo Fiangonana ortodoksa ; ny faha-4 voatahirin’ny Fiangonana ortodoksa nefa apetrany ho tovana ao amin’ny Baiboliny);
  • ny Salamon'i Salomona (tsy voatahirin’ny Fiangonana katolika nefa voatahirin’ireo Fiangonana ortodoksa).

Ireo boky ireo dia hita ao amin’ny Testamenta Talohan’ny Baiboly ortodoksa sy ny Baiboly latina, ary tamin’ny Konsilin'i Trento (1545 -1563) ny Fiangonana katolika dia nanamafy ny maha isan’ny kanonan’ny Soratra Masina azy ireo. Tsy ny boky rehetra ao amin'ny Septoaginta no voatahiry ho deoterokanonika ao amin'ny Baiboly katolika sy ny Baiboly ortodoksa.

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]