Volgata

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Ny Vulgata Sixtina

Ny Volgata dia dikan-tenin’ny Baiboly kristiana amin’ny teny latina nataon’i Hieronimo (na Md Zerôma) teo anelanelan’ny taona 390 sy 405 avy tamin’ny lahatsoratry ny Tanakh (Baiboly jiosy) amin’ny teny hebreo sy avy amin’ny lahatsoratry ny Testamenta Vaovao amin’ny teny fototra grika. Nasolo ireo dikan-teny latina maro hafa atao hoe Vetus Latina (“Latina antitra” izany hoe “Baiboly latina antitra”) izy io satria iretsy farany nadika avy amin’ny Septoaginta (na Septanta) izay dikan-tenin’ny Tanakh amin’ny teny grika. Tamin’ny fotoanandrony dia nankasitrahan’ny Kristiana kokoa ny Volgata noho izy nadika avy amin’ny teny fototra. Ny Volgata no boky voatontan’i Gutenberg voalohany (taona 1454) izay nahitana andalana miisa 42 isam-pejy.

Fiforonan-teny[hanova | hanova ny fango]

Ny teny hoe Volgata dia fanagasiana ny teny latina hoe Vulgata izay midika hoe “ho an’ny daholobe”, “ho an’ny vahoaka”. Io teny io dia avy amin’ny teny latina hoe vulgus izay midika hoe “vahoaka”.

Fandikan-teny ny Testamenta roa[hanova | hanova ny fango]

Tamin’ny taonjato faha-4, ireo dikan-tenin’ny Baiboly voalohany amin’ny teny latina avy amin’ny Baiboly amin’ny teny grika dia nifototra tamin’ny fandikana ara-bakiteny. Ireo no antsoina hoe Vetus Latina. Nisy karazany roa izy ireo: dia ny afrikana, izay tranainy indrindra, sy ny eoropeana. Nanjary nifanalavitra na amin’ny lafiny hatsarany na amin’ny lafiny fahamarinany ireo dikan-teny latina ireo noho ny hamaroan’ny fanaovana sora-tanana; izany no nahatonga ny Papa Damaso (na Damazy) naniraka an'i Hieronimo hanao dikan-teny vaovao azo antoka kokoa. Dimy ambin’ny folo taona mahery no lanin’i Hieronimo mba hanatontosany ny fandikan-teny nataony. Nanomboka nanao ny fandikan-teny ny Testamenta Vaovao i Hieronimo tamin’ny taona 382 ary ny Testamenta Taloha tamin’ny taona 385. Vitany tamin’ny taona 405 ny fandikana nataony.

I Hieronimo ao amin'ny efitra fiasany, nataon'i Domenico Ghirlandaio, 1480

Fandikana ny Testamenta Taloha[hanova | hanova ny fango]

Noho ny fisian’ny fahasarotana teo amin’ny fanakarana ny hevitry ny teny sasany dia nankany Palestina i Hieronimo mba haka hevitra tamin’ireo manampahaizana jiosy momba ny lahatsoratra hebreo. Faniriany ny hahazoany ny tena marina araka ny lahatsoratra hebreo (veritates hebraica) ivelan’ny lova napetraky ny dikan-teny grika sady hahazo lahatsoratra latina manakaiky kokoa ny lahatsoratra masoretika. Nandika ny Testamenta Taloha i Hieronimo tao Betlehema teo anelanelan’ny taona 392 sy 405.

Ny Bokin'ny Salamo ao amin’ny Volgata, izay atao hoe "galikana", satria nampiasaina betsaka tao Galia (fr.: Gaule; lat.: Gallia), dia lazaina fa dikan-teny nataon’i Hieronimo, ka tao Betlehema no nanaovany izany nefa avy amin’ny lahatsoratra grikan’ny Septoaginta (na Septanta) nataon’i Origenesy fa tsy avy tamin'ny teny hebreo; nataon’i Hieronimo efa taty aorian’izany ny fandikan-teny avy amin’ny teny hebreo sady tsy nampiasaina tamin’ny litorjia. Tsy io dikan-teny io no nanjaka na dia taorian’ny fanontana nataon’i Alkoino[1] tao Torôna[2] tamin’ny faran’ny taonjato faha-8.

Tsy nanao ny fandikan-tenin’ireo boky deoterokanonika i Hieronimo (afa-tsy ny Bokin’i Tobià sy ny Bokin’i Jodita) satria tsy isan’ny kanonan’ny Baiboly hebreo ireo boky ireo. Tsy izy no nanao ny fandikan-teny amin’ny latina ny Bokin’ny Fahendrena sy ny Boky voalohany sy faharoan’ny Makabeo ary ny Bokin’i Baroka.

Fandikana ny Testamenta Vaovao[hanova | hanova ny fango]

Nataon’i Hieronimo tao Roma teo anelanelan’ny taona 383 sy 384 avy amina sora-tanana firaketana grika ny fandikana ireo Evanjely ao amin’ny Volgata. Tsy i Hieronimo anefa no nanao ny fandikana amin’ny teny latina ny boky hafa ao amin’ny Testamenta Vaovao. Ireo olona niara-belona taminy no heverina fa nanao ny fandikan-teny ireo boky ireo, ka isan’izany i Rofino Siriana izay olona tena fantatr’i Hieronimo tany Betlehema.

Dikan-teny sahala amin’ny dikan-tenin’ny Baiboly rehetra ny dikan-teny nataon’i Hieronimo. Tsy ny Volgata no dikan-teny nampiasaina taorian’ny nahavitany. Ohatra, amin’ny Lamesa misasakalina dia ny andalana hita ao amin’ny Codex Bezae Cantabrigensis (amin’ny fiteny latina sy grika), izay dikan-teny talohan’ny Volgata, no nampiasaina ary mbola ampiasaina ka izao no voasoratra ao: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis»[3] fa tsy ny an’i Hieronimo izay manao hoe «Gloria in altissimis Deo, et in terra pax in hominibus bonæ voluntatis». Nisy fanavaozana nataon’ny Hieronimo tao amin’ny “Rainay” (na “Vavaka nampianarin’ny Tompo”) tamin’ny nampidirany ny hoe: "supersubstantialem panem" ("mofo tena mahavelona") izay nasolony ny hoe "quotidianum panem" ("mofo isan’andro") izay hita tamin’ireo dikan-teny tranainy sy amin’izao fotoana izao.

Ny fandraisana ny dikan-tenin’i Hieronimo tamin’ny androny[hanova | hanova ny fango]

Nisy ny tsy nankasitraka ny fampiasana ny lahatsoratra hebreo hanaovana ny fandikan-tenin’ny Baiboly kristiana tamin’ny andron’i Hieronimo, isan’izany i Rofino avy any Akoilea sy i Aogostino avy any Hipo (na Hipona) izay nihevitra fa ny tokony harahina dia ny Septoaginta ihany[4] noho izy io efa manjaka tanteraka eo amin’ny fivavahana kristiana hatramin’ny toritenin’i Paoly avy any Tarsisy, sy ireo Fiangonana nipoitra avy amin’ny tontolo jiosy nandray kolontsaina grika sy jentilisa.

I Leslie Hoppe, mpampianatra momba ny Testamenta Taloha any Chicago, dia mitatitra ao amin’ny St Anthony Messenger fa ny asa nataon’i Hieronimo dia niteraka tsy hafalian’ny maro tamin’ny adrony. Ny dikan-teniny dia “nankarary ny sofin’ny mpiara-belona taminy (…) satria ny heviny momba fandikan-teny dia hafa noho ny izy nanan-kery tamin’izany andro izany (…) Ny nandrasana tamin’ny mpandika teny dia ny fanaovana ara-bakiteny araka izay tratra (…) ny nankasitraka ireo zaka nataony ny olon-drehtra. Ny asa nataony dia noheverina ho maimbomaimbo jodaisma”[5]. Ireo mpanohitra azy dia niampanga azy ho nanao fandikan-teny sahala amin’ny an'ny mpanao dika vilana sy ny an'ny mpaniratsira an'Andriamanitra ary nilaza fa amin'ny ny fandikan-teny nataony dia nofoanany ny lova masin'ny Fiangonana ka nanaraka ny Jiosy[6].

Ireo dikan-teny latina taorian'ny Volgatan'i Hieronimo[hanova | hanova ny fango]

Vao tapitra ny taonjato faha-8 dia nisy kopia maro nihanihataka ny lahatsoratr’i Hieronimo. I Alkoino, abasin’i Masindahy Martino ao Torôna[7], araka ny fiangavian’i Karolomagno[8], dia natao asa famerenana ny taloha ka vitan’i Teodolfa eveka (na episkopa) tao Aoreliano[9] izany.

Taty aoriana, tamin’ny taonjato faha-16, noho ny Fanavaozam-pivavahana protestanta (Reformasiona) nihanahery sy nanome lanja ny fandikan-teny ny Baiboly mivanta amin’ny fiteny andravanandro (alemàna, frantsay, sns) avy amin’ny lahatsoratra fototra hebreo sy grika mba ho azon’ny mpino tsirairay, ny Fiangonana katolika dia nahatsapa fa tokony hohamafisina ny fanambaràna ny fahambonian’ny Volgata: “Ny sinoda masina (…) dia manapaka sy manambara fa io fanontana tranain’ny Volgata io izay efa nankatoavina tao amin’ny Fiangonana noho ny nampiasana azy ela nandritra ny taonjato maro, dia tokony ho heverina ho marina amin’ny famakiana sy ny adihevitra sy ny toriteny ary ny famelabelaran-kevitra imasom-bahoaka”[10].

Ny Volgata Siksto-Klementina[hanova | hanova ny fango]

Vokatry ny Kosily natao tao Trento dia nampitsahatra ny famoahana ny Baiboly volgata nomanin’i Siksto V (na i Felice Peretti) tamin’ny taona 1590 i Klemento VIII sady nanasonia ny famoahana ny dikan-teny nahitsy tamin’ny taona 1592, izay mifanalavitra amin’ilay Volgata tamin’ny Andro Antenantenany, sady natao mba hifanakaiky amin’ny Baiboly amin’ny teny grika sy hebreo. Izany no atao hoe "Volgata Siksto-Klementina" izay nanam-pahefana tao amin’ny Fiangonana katolika hatramin’ny Konsily Vatikàna II.

Tamin’ny taonjato faha-20 dia nanao ny fahambonian’io dikan-teny io ho "araka ny lalàna" ihany ny Papa Pio XII: “Raha sitraky ny Konsily tao Trento ny nanao ny Volgata ho dikan-teny latina "tsy maintsy hampiasaina amin’ny maha marina azy", izany dia fantatry ny rehetra fa tsy mahakasika afa-tsy ny Fiangonana latina sy ny fampiasany io Soratra io ampahibemaso, nefa tsy mampihena velively (tsy misy fisalasalana na kely ny amin’izany) na ny fahefana na ny lanjan’ireo lahatsoratra fototra … Ny fahefana lehibe ananan’ny Volgata na, araka ny fiteny, ny maha tena izy azy, dia tsy namoahan’ny Konsily didy indrindra noho ny antony ara-pitsikerana, fa kosa noho ny fampiasana azy araka ny lalàna ao amin’ireo Fiangonana izay nitohy nandritra ny taonjato maro. Manaporofo io fampiasana azy io, raha lazaina ny marina, araka ny naha izy azy sy ny fahazoan’ny Fiangonana azy, fa lavitra azy tanteraka ny fahadisoana raha momba ny finoana na ny fomba, ny maha tena izy toy izany dia tsy ho lazaina mialoha hoe ara-tsikera, fa ara-dalàna”[11].

Ny Volgata Vaovao[hanova | hanova ny fango]

Ny fanitsiana farany natao, izay nosoniavin’ny Papa Joany Paoly II ka navoaka tamin’ny taona 1979 dia atao hoe Volgata Vaovao (latina: Nova Vulgata)[12].

Ny anaran'ireo boky ao amin'ny Volgata[hanova | hanova ny fango]

Testamenta Taloha[hanova | hanova ny fango]

Pentateoka[hanova | hanova ny fango]

Latina Malagasy
Liber Genesis[13]

Liber Exodus

Liber Leviticus

Liber Numeri

Liber Deoteronomii

Genesisy na Jenezy

Eksodosy na Eksaody

Levitikosy na Levitika

Nomery na Fanisana

Deoteronomia na Deoterônômy

Tantara[hanova | hanova ny fango]

Latina Malagasy
Liber Iosue

Liber Iudices

Liber Ruth

Primus Liber Regnum na Primus Liber Samuelis[14]

Secundus Liber Regnum na Secundus Liber Samuelis

Tertius Liber Regnum

Quartus Liber Regnum

Primus Liber Paralipomenon[15]

Secundus Liber Paralipomenon

Liber Edsrae

Liber Nehemiae na Secundus Liber Esdrae

Liber Tobiae

Liber Judith

Liber Esther

Josoa na Josoe

Mpitsara

Rota

1 Samoela

2 Samoela

1 Mpanjaka

2 Mpanjaka

1 Tantara

2 Tantara

Ezra na Esdrasa

Nehemia

Tobià

Jodita

Estera

Fahendrena[hanova | hanova ny fango]

Latina Malagasy
Liber Iob

Liber Psalmorum na Psalmi

Liber Proverbiorum na Proverbia

Liber Ecclesiastes

Canticum Canticurum

Liber Sapientiae

Liber Ecclesiasticus

Joba na Jôba

Salamo

Ohabolana

Mpitoriteny

Tononkiran'i Solomona na Tononkira dia Tononkira

Fahendrena

Ekleziastika

Mpaminany[hanova | hanova ny fango]

Latina Malagasy
Liber Isaiae

Liber Ieremiae

Lamentationes

Liber Baruch

Prophetia Ezechielis

Prophetia Danielis

Prophetia Osee

Prophetia Ioel

Prophetia Amos

Prophetia Abdiae

Prophetia Ionae

Prophetia Mikaeae

Prophetia Nahum

Prophetia Habacuc

Prophetia Sophoniae

Prophetia Aggaei

Prophetia Zachariae

Prophetia Malachiae

Primus Liber Maccabaeurum

Secundus Liber Maccabaeurum

Isaia na Izaia

Jeremia

Fitomaniana

Baròka

Ezekiela

Daniela na Daniely

Hosea na Ôsea

Joela na Jôela

Amosa

Obadia na Abdiasa

Jona na Jônasa

Mika na Mikea

Nahoma

Habakoka

Zefania na Sôfônia

Hagay na Akjea

Zakaria

Malakia na Malaky

1 Makabeo

2 Makabeo

Testamenta Vaovao[hanova | hanova ny fango]

Evanjely[hanova | hanova ny fango]

Latina Malagasy
Evangelium secundum Matthaeum

Evangelium secundum Marcum

Evangelium secundum Lucam

Evangelium secundum Ioannem

Matio

Marka

Lioka

Jaona na Joany

Asa[hanova | hanova ny fango]

Latina Malagasy
Actus Apostolorum Asan’ny Apostoly

Epistola[hanova | hanova ny fango]

Latina Malagasy
Epistola ad Romanos

Prima Epistola ad Corithios

Secunda Epistola ad Corinthios

Epistola ad Galatas

Epistola ad Efesios

Epistola ad Philippenses

Epistola ad Colossenses

Prima Epistola ad Thessalonicenses

Secunda Epistola ad Thessalonicenses

Prima Epistola ad Timotheum

Secunda Epistola ad Timotheum

Epistola ad Titum

Epistola ad Philemonem

Epistola ad Hebraeos

Epistola Iacobi

Prima Epistola Petri

Secunda Epistola Petri

Prima Epistola Ioannis

Secunda Epistola Ioannis

Tertia Epistola Ioannis

Epistola Iudae

Romana na Rômanina

1 Korintiana na 1 Kôrintianina

2 Korintiana na 2 Kôrintianina

Galatiana na Galatianina

Efesiana na Efezianina

Filipiana na Filipianina

Kolosiana na Kôlôsianina

1 Tesaloniana na 1 Tesalônisianina

2 Tesaloniana na 2 Tesalônisianina

1 Timoty na 1 Timote

2 Timoty na 2 Timote

Titosy na Tito

Filemona na Filemôna

Hebreo na Hebrio

Jakoba na Jakôba

1 Petera na 1 Piera

2 Petera na 2 Piera

1 Jaona na 1 Joany

2 Jaona na 2 Joany

3 Jaona na 3 Joany

Joda

Apokalipsy[hanova | hanova ny fango]

Latina Malagasy
Apokalypsis Ioannis Apokalypsy na Apôkalipsa na Apôkalipsy

Boky apokrifa[hanova | hanova ny fango]

Latina Malagasy
Oratio Manassæ regis

Tertius Liber Esdrae

Quartus Liber Esdrae

Vavak’i Manase

3 Ezra na 3 Esdrasa (na 1 Esdrasa)

4 Ezra na 4 Esdrasa (na 2 Esdrasa)

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Fanamarihana sy tsiahy[hanova | hanova ny fango]

  1. Alkoino : anglisy: Alcuin; latina: Alcuinus
  2. Torôna (frantsay: Tours; latina: Tourones)
  3. Lioka 2. 14: "Voninahitra any amin'ny avo Indrindra ho an'Andriamanitra! Ary fiadanana ho etỳ ambonin'ny tany amin'ny olona ankasitrahany. (Ny Baiboly)
  4. Pierre Gandil, « La Bible latine : de la Vetus à la Néo-Vulgate », Résurrection, nos 99-100,‎ avril-juillet 2002. (Vakio an-tranonkala)
  5. Leslie Hoppe, «Feature», Messenger, American Catholic,‎ septembre 1997 (vakio an-tranonkalalire en ligne)
  6. « His opponents labelled him a falsifier and a profaner of God, claiming that through his translations he had abrogated the sacred traditions of the Church and followed the Jews » — Encyclopedia Judaica, andalana 9-1376
  7. Masindahy Martino ao Torôna: frantsay: Saint Martin de Tours
  8. Karolomagno: fanagasiana ny frantsay: Charlemagne; na ny latina Carolus Magnus
  9. Aoreliano: frantsay: Orléans; latina: Aurelianum
  10. Denzinger 1506, Décret touchant l'Édition & l'usage des Livres Sacrés, IVe session du concile de Trente.
  11. Pie XII, Encyclique Divino Afflante Spiritu
  12. http://www.vatican.va/archive/bible/nova_vulgata/documents/nova-vulgata_index_lt.html
  13. Ny teny hoe Liber dia midika hoe "boky".
  14. Ny teny hoe Regnum dia midika hoe "Fanjakana" na "Fanjakan’ny mpanjaka".
  15. Ny teny hoe Paralipomenon dia avy amin’ny teny grika hoe Παραλειπομένων / Paraleipoménôn izay midika hoe "zavatra navela". Nihevitra ireo mpandika ny Baiboly amin'ny teny grika fa nisy ny zavatra navela ka tsy voatantaran’ny Boky voalohany sy faharoan’i Samoela ary ny Boky voalohany sy faharoan’ny Mpanjaka izay hita ao amin’ireo Bokin’ny Tantara.