Fiteny grika koine

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Sombin'ny Epistily faharoa ho an'ny Korintiana (2Kor. 11.33 - 12.9) amin'ny fiteny grika koine.

Ny fiteny grika koine na grika koine na grikan'ny Baiboly dia endriky ny fiteny grika (raha ny marina dia ny grika tranainy) izay notenenin'ny olona tamin'ny vanimpotoana sy tontolo nanjakan'ny kolontsaina grika (vanim-potoana helenika) ary nampanarahim-penitra tamin'ny vanimpotoana nampiroborobo ny kolontsaina grika. Tsy ny Grika ihany no nampiasa io fiteny io fa ny hafa firenena izay nandray manontolo na ampahany ny kolontsaina grika na ireo olona te hampita ny heviny tamin'ny olona samihafa firenena tamin'izay.

Avy amin'ny endrika ioniana-atikan'ny fiteny grika izay nisisihan'ny endrika hafan'ny fiteny grika ny koine[1].

Tamin'io fiteny io no nanoratana bokim-pivavahana maro toy ny boky ao amin'ny Testamenta Vaovao ao amin'ny Baiboly. Teny ofisialin'ny fitantanan-draharaha tamin'izany fotoana izany koa ny grika koine tao amin'ireo faritra iharan'ny kolontsaina grika ka nifaninana tamin'ny fiteny latina izy tamin'izany.

Fiforonan-teny[hanova | hanova ny fango]

Ny hoe koine dia avy amin'ny teny grika hoe κοινή / koinế (izay midika hoe "iraisana" na "iombonana") izay fanafohezana ny andian-teny hoe κοινὴ διάλεκτος / koinề diálektos (izay midika hoe "endri-piteny iraisana"). Atao hoe Ελληνιστική Κοινή / Hellênistikê Koiné koa izy amin'ny teny grika.

Tantaran'ny fiteny grika koine[hanova | hanova ny fango]

Ny faritra niteny grika koine nandritra ny vanimpotoana helenistika (taona 323 - 31 tal. J.K.) * Manga antitra: Niteny gria ny ankamarian'ny mponina tao amin'ireo faritra ireo. * Manga tanora: Faritra nandray ny kolontsaina grika;

Ny grika koine dia nivoatra ho fiteny iraisan'ny tafik'i Aleksandra Lehibe, satria endri-piteny grika maro no nampiasaina talohan'izay.

Tamin'ny fiafaran'ny fakan'ny Makedoniana tany dia nampiasain'ny olona hatrany Egipta ka hatrany amin'ny sisin-tanin'i India ity fiteny iraisana ity. Nivoatra avy tamin'ny grika klasika ny grika koine. Ny fiteny grikan'ny Andro Antenantenany (taonjato voalohany hatramin'ny taona fanorenan'i Konstantino I an'i Konstantinopoly tamin'ny taona 330 taor. J.K. ka efa fivoaran'ny grika koine izany.

Ny vanimptoana taorian'ny grika klasika dia fotoana niforonan'ny grika koine sy nivoarany nandritra ny vanimpotoana helenistika sy romana ao amin'ny tantara grika, hatramin'ny tapany farany amin'ny Andro Taloha.

Fiavian'ny fiteny grika koine[hanova | hanova ny fango]

Ny fiavian'ny fiteny grika koine dia tsy fantatra mazava hatramin'ireo fotoana voalohany nisiany. Nandritra ny vanimpotoana nanjakan'ny kolontsaina grika dia nihevitra ny ankamanoan'ny manampahaizana fa io fieteny io dia vokatry ny fifangaroan'ny endrika efatry ny fiteny grika ka izany no iantsoana azy hoe ἡ ἐκ τῶν τεττάρων συνεστῶσα ("ny fikambanan'ny efatra"). Izany fomba fijery izany dia notohanan'ilay mpahay teny aotrisiana Paul Kretschmer nandritra ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tao amin'ny boky nosoratany hoe Die Entstehung der Koine (1901), fa ilay Alemàna atao hoe Wilamowitz sy ilay Frantsay atao hoe Antoine Meillet dia samy niankina tamin'ny singa tsy momba ny fiteny grika atikan'ny koine (toy ny σσ asolo ny ττ sy ny ρσ asolo ny ρρ; jereo: θάλασσαθάλαττα, ἀρσενικόςἀρρενικός), dia mihevitra ny grika koine ho endriky fiteny grika ionika notsorina. Ny vahaolana farany eken'ny manampahaizana dia ilay nomen'ny mpahay fiteny grika G. N. Hadzidákis, izay nanaporofo fa na dia ny "fikambanan'ny efatra" izay fototra marin-toerann'ny koine grika dia grika atika tanteraka. Izany hoe ny grika koine dia azo heverina ho fiteny grika atika mifangaro singa maro, indrindra singa avy amin'ny grika ionika, nefa misy koa singa avy amin'ireo endrika hafan'ny fiteny grika. Ny vokatry ny grika koine tamin'ireo singa ara-piteny izay tsy avy amin'ny grika atika dia mety miovaova araka ny faritra.

Noho izany ny endrika maron'ny fiteny grika koine notenenin'ireo vahoaka ioniana any Azia Minora sy any Kiprosy dia mety nanana toetra misongadina kokoa noho ny hafa. Ankoatr'izany dia mitovy amin'ny fiteny atika ny grika koinen'ny mpanoratra tamin'ny vanimpotoana helenika ka izany no ilazana azy matetika ho fiteny atika iombonana.

Loharano[hanova | hanova ny fango]

Ny manampahaizana voalohany nandinika ny fiteny grika koine tamin'ny vanimpotoana aleksandrina sy tamin'izao fotoana izao dia ireo filozofa izay nanao ny fiteny atika tamin'ny vanimpotoana klasika ho tapiany hanaovany fandinihana ka tsy nandray ireo endrika hafan'ny fiteny grika. Ny fiteny grika koine dia noheverina ho tsy mendrika hodinihina satria tafahoatra hono ny fahasimbany. Ny maha zava-dehibe ara-tantara sy ara-kaifiteny ny grika koine dia tsy niverenana nodinihina raha tsy tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 izay nahitana ireo manampahaizana malaza nitarika fandinihana maro mifanesy momba ny fivoaran'ny grika koine nandritra ny vanimpotoana helenika sy romana izay nifanindry taminy. Ny loharano nandinihana ny grika koine dia maro nefa tsy mitovy ny fahazoana antoka azy ireo.

Ny tena misongadina dia ny sora-tsokitra taorian'ny vanimpotoana klasika sy ireo taratasy zozoro (papiry) satria nisy votoatiny tsy sandoka izy ireo sady azo anaovana fandinihana avy hatrany. Ny loharano iray lehibe hafa dia ny Baiboly jiosy (Tesatamenta Taloha) amin'ny fiteny grika, atao hoe Septoajinta. Ity boky ity dia mampita fampianarana amin'ny sarangan'olona ambany ka mampiasa ny endri-piteny izay niely indrindra tamin'izany fotoana izany. Nisy koa lahatsoratra azo alaina amin'ireo manampahaizan'i Atika nandritra ireo vanimpotoana helenika sy romana ireo. Ireo manampahaiana ireo izay te hiady amin'ny fivoaran'ilay fiteny, dia namoaka lahatsoratra feno ohatra mampitaha ny fiteny grika atika, izay heveriny ho "marina", amin'ny fiteny grika koine izay ataony hoe "mania". Izao no zavatra nosoratan'i Phrynichus Arabius (Friniko Arabo) tamin'ny taonjato faha-2 taor. J.K.:

  • Βασίλισσα οὐδείς τῶν Ἀρχαίων εἶπεν, ἀλλὰ βασίλειαβασιλίς. / Basilissa oudeis tôn Arkhaiôn eipen, alla basileiabasilis. ("Basilissa[2] - ireo Olona fahiny dia tsy nampiasa izany velively, aleo ny hoe Basileia na Basilis").
  • Διωρία ἑσχάτως ἀδόκιμον, ἀντ’αυτοῦ δὲ προθεσμίαν ἐρεῖς / Diôria eskhatôs adokimon, ant autou de prothesmia ereî ("Dioria[3] dia tsy fiteny fa soloy ny hoe prothesmia").
  • Πάντοτε μὴ λέγε, ἀλλὰ ἑκάστοτε καὶ διὰ παντός / Pantote mê lege, alla hekastote kai dia pantos ("Aza miteny hoe Pantote[4] fa hekastote sy dia pantos").

Ny loharano hafa sasany dia azo tamin'ny fahitana isankarazany toy ny sora-tsokitra tamin'ny tavim-bilany nataon'ny mpanao hoso-doko malaza, izay ahitana matetika fahadisoana vokatry ny fahalalany tsy tonga lafatra io fiteny io.

Fivoaran'ny grika koine avy amin'ny grika tranainy[hanova | hanova ny fango]

Ny feon-teny[hanova | hanova ny fango]

Ny fiteny grika koine dia tetezamita ara-peon-teny: tamin'ny fiandohany dia saika nitovy tanteraka amin'ny grika tranainy ny grika koine, nefa rehefa taty aoriana dia nihamanakaiky ny fiteny grika ankehitriny izy. Ny fiovana tena manan-danja nandritra io vanimpotoana io dia ny fahaverezan'ny halavan'ny zanapeo, ny fanoloanana ny tsindrin-kaavo amin'ny tsindrim-baika ary ny fanoloana ny ankamaroan'ny zanapeo kambana amin'ny zanapeo tokana. Ny fiovana misongadina dia ireto:

Litera Fanononana grika klasika Fanononana grika koine Fanononana grika ankehitriny
β [b] [β] [v]
γ [g] [ɣ], [j] raha alohan’ny [i] sy [ɛ] [ɣ], [ʝ] alohan’ny [i] sy [ɛ]
δ [d] [d] [ð]
ε [e] [ε] [ε]
ζ [zd] [z] [z]
η [εː] [eː] [i]
θ [tʰ] [tʰ] [θ]
φ [pʰ] [ɸ] [f]
χ [kʰ] [kʰ] [x], [ç] alohan’ny  [i] sy [ɛ]
ο [o] [ɔ] [ɔ]
υ [y] [y] [i]
ω [ɔː] [ɔ] [ɔ]
αι [ai] [ε] [ε]
αυ [au] [aβ] alohan’ny renifeo migoboka,

[aɸ] alohan’ny renifeo tsy migoboka

[av] alohan’ny renifeo migoboka,

[af] alohan’ny renifeo tsy migoboka

ει [eː] [i] [i]
ευ [eu] [εβ] alohan’ny renifeo migoboka,

[εɸ] alohan’ny renifeo tsy migoboka

[εv] alohan’ny renifeo migoboka,

[εf] alohan’ny renifeo tsy migoboka

ηι [ɛːj] [i] [i]
οι [oi] [y] [i]
ου [oː] [uː] [u]
υι [yː] [i] [i]

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Loharano sy fanamarihana[hanova | hanova ny fango]

  1. Définitions lexicographiques [[1]] et étymologiques [[2]] de « koinè » (sens A. 1.) du Trésor de la langue française informatisé, sur le site du Centre national de ressources textuelles et lexicales.
  2. Ny teny hoe Βασίλισσα / Basilissa dia midika hoe "mpanjakavavy".
  3. Ny teny hoe Διωρία / Diôria dia midika hoe "fe-potoana".
  4. Ny teny hoe Πάντοτε / pantote dia midika hoe "mandrakariva".