Abidy grika

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Ny abidy grika (Ελληνικό αλφάβητο / Ellênikó alphábêto amin'ny teny grika) dia abidy manavaka ny renisoratra[1] sy ny zanatsoratra sady ahitana litera efatra amby roapolo, izay natao hanoratana ny fiteny grika nanomboka tamin'ny taonjato fahasivy tal. J.K. hatramin'izao fotoana izao. Io ihany koa no heverina fa abidy antitra indrindra – raha ferana amin'ny famaritana voalohan'ny teny hoe abidy – satria samy manana ny evany ny feo tsirairay. Tamin'ny Andro Taloha dia nampiasaina ho an'ny fanisana amin'ny teny grika ihany koa ny litera, fa voasolon'ny tarehimarika arabo izy ireo.

Avy amin'ny abidy fenisianina ny abidy grika. Tsy misy fifandraisana amin'ny lineary B na ny silabera sipriôty (na kipriôta) ilay izy. Nahatonga ny fipoiran'ny abidy latina tao Eoropa io abidy io. Fampiasa ho eva amin'ny siansa, amin'ny anaram-boanjavatra amin'ny fizika, amin'ny anaran-kintana ary fikambanam-pirahalahiana sy firahavaviana ny litera grika.

Tantara[hanova | hanova ny fango]

Fipoirana[hanova | hanova ny fango]

Nitranga taonjato maromaro taorian'ny naharava ny sivilizasiôna misenianina (ary noho izany ny fanajanonana ny fampiasana ny lineary B) ny abidy grika. Ny lineary B dia soratra avy amin'ny lineary A izay novaina mba handikana tsara kokoa ny feon'ny teny grika voalohany. Nipoitra teny amin'ny taonjato maizina (taonjato faha-12 hatramin'ny taonjato faha-8 tal. J.K.) ny abidy grika fantantsika ankehitriny. Izy io dia avy amin'ny abidy fenisianina nampiana zanapeo izay nilaina sao tsy ho voavaky ny teny grika.

Tany am-boalohany dia tsy soratana ao amin'ny abidy semitika ny zanapeo. Amin'ny maha fiteny semitika ny fiteny fenisianina dia azo vinavinaina ny zanapeo miaraka amin'ny renifeo iray (jereo ohatra ny abidy hebreo). Amin'ny maha fiteny indô-eoropeanina ny teny grika kosa dia ilaina ny zanatsoratra hahalalana ny fanononana ny teny iray. Navadiky ny Grika ho amin'ny filany noho izany ny abidy fenisianina ka tsy maintsy arahan'ny zatsoratra iray foana ny renisoratra vao azo tononina ny vaninteny iray.

Zanatsoratra avy amin'ny renisoratra fenisianina[hanova | hanova ny fango]

« Α » (alfa), « Ε » (epsilôn), « Ι » (iôta), « Ο » (ômikrôn) ary « Υ » (opsilôn) no zanatsoratra niaviana izay famadihana ny renisoratra semitika tsy ilaina hanoratana ny renifeo grika :

  • « Phoenician aleph.svg » (alef), feo tononina an-janadela ([ʔ]), izay nanome ny alfa ;
  • « Phoenician he.svg » (he), izay naneho ny feo "h" ([h]), izay nanjary epsilôna ;
  • « Phoenician yodh.svg » (yod), (yod), izay naneho ny feo "i" alohan-janapeo ([j]), , lasa iôta ;
  • « Phoenician ayin.svg » (ayin), izay naneho ny feo am-bavatraoka [ʕ], lasa ômikrôn ;
  • « Phoenician waw.svg » (waw), izay naneho ny feo "o" mialoha zanapeo ([w]) (vakîna mitovy amin’ny "o" malagasy na "ou" frantsay), lasa opsilôn.

Amin'ireo tenim-paritra grika tatsinanana izay tsy nampiasa ny fanononana an-tenda (fr.: aspiration), ny litera « Η » (êta) avy amin'ny renisoratra semitika "ח" (het) no nampiasaina amin'ny fanoratana ny zanapeo lava "ê" ([ɛ]); taty aoriana, dia nampiasaina handikana ny feo "ô" ([ɔ]) ny « Ω » (omega).

Ireo renisoratra vaovao[hanova | hanova ny fango]

Ny fiteny grika dia nampiditra ihany koa renisortra telo: dia ny « Φ » (phi) sy ny « Χ » (khi) ary ny « Ψ » (psi), natovona any amin’ny faran’ny abidy arakaraka ny fivoarany. Ireo renisoratra ireo dia nameno ny tsy fisianan’ny “aspiration” tahaka ireo izay tsy ananan’ny fiteny fenisiana. Tao aminn’ny fitenim-paritra andrefana, ny khi dia nampiasaina haneho ny feo son [ks] (avy amin'izany ny famakiana latina ny litera "x"), ny psi naneho ny feo [kʰ]. Ny fiavian’iro litera ireo dia mbola iadian’ny manampahaizana hevitra.

Fivoarana taty aoriana[hanova | hanova ny fango]

Ny litera san (Ϻ) dia nampiasaina nifanolo amin’ny sigma haneho ny feo « s », ary tamin’ny vanimpotoana klasika ny sigma dia tian’ny olona kokoa ny nampiasa ny sigma noho ny san, izay tsy hita intsony. Ny digamma (Ϝ), atao hoe tamin’ny voalohany ϝαῦ / waũ, sy ny le koppa (Ϙ) dia tsy nampisasaina intsony koa taorian’izany. Ny digamma dia tsy nampiasaina afa-tsy tamin’ny fanoratana ny tenim-paritra tandrefana, ary ny koppa tsy dia nisy nilana azy loatra. Ireo endri-tsoratra ireo anefa dia tafajanona ihany ho solon’ny tarehimarika teo amin'ny fiteny grika ioniana, ka ny litera tsirairay nanondro isa iray. Sahala amin’izany koa ny sampi (Ϡ), izay tarhintsoratra tsy fahita matetika tao Ionia, izay nampidirina tamin’ny fanoratana ny isa, ka nanho ny isa 900.

Abidy nampiraisim-bolo[hanova | hanova ny fango]

Tamin’ny voalohany dia nisy karazany maromaro ireo atao hoe « abidy grika », ny tena lehibe dia ny abidy grika tandrefana sy ny abidy tantsinanana ioniana. Ity farany no lasa nanjaka. Ny abidy tandrefana dia nitraka ny abidy italika tranainy avy eo ny abidy latina nefa ny abidy tatsinanana no nipoiran’ny abidy grika amin’izao fotoana izao io. Ny tananan’i Atena (atenai) dia nampiasa aloha ny abidy atika tao amin’ny taratasy ofisialy (ara-panjakana), izay nahitana ireo litera hatramin’ny alfa ka hatramin’ny upsilon, sy nampiasa ny êta hanamarihana ny fanononana an-tenda sahala amin'ny "h" (fr.: aspiration) fa tsy hanondroana ny feo [ɛ]. Tamin’ny taona 403, inty mpanoratra tao Atena dia nandray ny abidy ioniana, ary fotoana fohy taorian’io ireo karazana abidy samihafa dia nanjavona tsy nampiasaina intsony.

Tamin’izany fotoana izany, ny fiteny grika dia nosoratana avy ankavanana miankavia, nefa tamin’ny fiandohany, dia nosoratana avy ankavia miankavanana (natodika araka izany koa ny endrik'ireo litera) na ireo zotra roa ireo mifandimby, izany no atao hoe « boustrophédon » amin’ny teny frantsay, ka isaky ny andalana dia miova zotra ny fanoratana.

Ny nisehoan’ny mari-tsoratra sy ny zanatsoratra[hanova | hanova ny fango]

Tamin’ny fotoana helenistika, i Aristofana avy any Bizansy dia nanomboka nanisy tsindrimpeo ny litera grika – mba hahamora ny fanononana. Nandritra ny Andro Antenantenany, ny fanoratana ny abidy grika dia nahitana fiovana mitovy amin’izay nahazo ny abidy latina tamin’izany fotoana izany. Ny litra sigma (σ) dia soratana ho « ς » any amin’ny faran’ny teny, sahala amin’ny ampiasan’ny abidy latina ny « S lava » (soratana hoe « ſ ») any am’piantombohan’ny teny na eny afovoany, ary S faranteny (soratana hoe « s ») any amin’ny faran’ny teny.

Ny anaran’ny litera[hanova | hanova ny fango]

Ny litera tsirairay ao amin’ny abidy fenisiana omena anarana araka ny teny anombohan’ny feo asehon’io litera io. Noho izany, ny ʾaleph, izay midika hoe « ombilahy », dia nanome ny anarany amin’ny litera voalohany ao amin’io abidy io, ny bet (« trano »), izay nanome ny anarany ho an’ity litera ity, dia toy izany hatranihatrany. Ny Grika kosa, tamin’ny fandraisana ireo litera fenisiana ireo, dia nihazona ny anarana fenisianan’ireo litera, na nanao fanovana kely: ʾaleph dia nanjary álpha, ny bet nanjary bễta, ny gimel nanjary gámma, sns. Ireo anarana nindramina ireo dia tsy misy heviny ao amin’ny fiteny grika. Misy kosa anefa mari-tsoratra natovon’ny Grika na nasiany fanovana dia manana anarana izay misy heviny: ò mikrón dia midina hoe « O kely », ny ỗ méga dia midika hoe « O lehibe ». Totraka izany koa ny è psilón izay midika hoe « e voatsongo ».

Abidy grika, fanononana, dikan-tsoratra[hanova | hanova ny fango]

Litera Anarana Fanononana Litera fenisianina niaviana Dikan-tsoratra latina
Grika Latina Taloha Ankehitriny Taloha Ankehitriny
Α α ἄλφα Alpha [a] [aː] [a] Aleph 'Aleph a a
Β β βῆτα Beta [b] [v] Beth Beth b v
Γ γ γάμμα Gamma [g] [ʝ] alohan'i [e̞] raha tsy izany [i];
[ɣ] any an-kafa
Gimel Gimel g gh, g, j
Δ δ δέλτα Delta [d] [ð] Daleth Daleth d d, dh
Ε ε ἔ, ἐψιλόν Epsilon [e] [e̞] He He e e
Ζ ζ ζῆτα Zeta [dz], aoriana [zː] [z] Zayin Zain z z
Η η ἦτα Eta [ɛː] [i] Heth Heth e, ē i
Θ θ θῆτα Theta [tʰ] [θ] Teth Teth th th
Ι ι ἰῶτα Iota [i] [iː] [i], [j] Iodh Iodh i i
Κ κ κάππα Kappa [k] [c] alohan'ny [e̞] na [i];
[k] raha tsy izany
Kaph Kaph k k
Λ λ λάμβδα Lambda [l] [l] Lamedh Lamedh l l
Μ μ μῦ Mu [m] [m] Mem Mem m m
Ν ν νῦ Nu [n] [n] Nun Nun n n
Ξ ξ ξῖ Xi [ks] [ks] Samech Samech x x, ks
Ο ο ὄ, ὀμικρόν Omicron [o] [o̞] Ain 'Ain o o
Π π πῖ Pi [p] [p] Pe Pe p p
Ρ ρ ῥῶ Rho [r], [r̥] [r] Res Res r (: rh) r
Σ σ
ς
(tapitra)
σῖγμα Sigma [s] [s] Sin Sin s s
Τ τ ταῦ Tau [t] [t] Tav Tav t t
Υ υ ὔ, ὐψιλόν Upsilon [u] [uː], aoriana [y] [yː] [i] Vav Vav u, y (anelanelan-janapeo) y, v, f
Φ φ φῖ Phi [pʰ] [f] Fiaviana tsy ifanekena ph f
Χ χ χῖ Khi [kʰ] [ç] alohan'ny [e̞] na [i];
[x] raha tsy izany
ch ch, kh
Ψ ψ ψῖ Psi [ps] [ps] ps ps
Ω ω ὦ, ὠμέγα Omega [ɔː] [o̞] Ain 'Ain o, ō o


Litera Fiteny Anarana Dikan-tsorata Fanononana
amin'i Wikipedia amin'ny teny niaviana amin'ny teny grika
Ϝϝ grika Digamma ϝαῦ δίγαμμα w [w]
Ϛϛ grika Stigma στίγμα st [st]
Ͱͱ grika Heta ἧτα h [h]
Ϻϻ grika San ϻάν σάν s [s]
Ϟϟ grika Koppa ϙόππα κόππα q [q]
Ϡϡ grika Sampi σαμπῖ ss [sː], [ks], [ts]
Ϸϸ baktrianina Sho š [ʃ]

Ireo litera klasika[hanova | hanova ny fango]

Ao amin’ny tabilao etsy ambany no anehoana ny lisitr’ireo litera grika fampiasa matetika, sy ny litera latina mifandraika aminy ary ny litera fenisiana liaviany. Omena araka ny rafi-peo iraisam-pirenena ny fanononana ny litera tsirairay. Ny fanononana ny litera grika omena eto dia ilay fanononana araka an'i Erasma. Misy fahadisoana ampahany io fanononana io, ary any amin’ny fianarana teny grika no tena nampiasna azy. Ny fanoninana ny litera grika amin’ny fanononana atika tamin’ny faran’ny taonjato faha-5 sy tamin’ny fiantombohan’ny taonjato faha-4 tal. J.K.  

Fiovana endrika kely amin’ny fanoratana[hanova | hanova ny fango]

Ny litera sasany dia mampiseho endrika, ny ankamaroany nolovana avy tamin’ny zanatsoratry ny Andro Antenantenany. Raha ny fampiasana azy ireo niankina tamin’ny safidin’ny tsirairay, nisy tamin’ireo endrika ireo no voafehina lalàna manokana ao amin’ny fenitra Unicode:

  • ny « ϐ » dia endrika an’ny bêta « β » (Unicode : 03D0);
  • ny epsilon dia azo soratana hoe « ϵ » (« epsilon sarim-bolana », Unicode : 03F5) na « ε »;
  • ny thêta dia azo soratana amin’ny fomba roa: « θ » na « ϑ », ny faharoa dia miasa matetika amin’ny sora-tanana (Unicode : 03D1);
  • ny kappa « ϰ » dia karazan’ny « κ » amin’ny sora-tanana (Unicode : 03F0);
  • ny pi izay azo soratana hoe « ϖ », dia endrika ntaolon’ny litera pi ankehiriny (π) (Unicode : 03D6);
  • ny rhô dia miseho amin’ny endrika roa : « ρ » sy « ϱ » (Unicode : 03F1);
  • ny sigma, amin’ny fanoratana tsotra ny teny grika dia manana endrika roa : « σ » sy « ς ». Ny voalohany raha any amin’ny fanombohan’ny teny na eny afovoany fa ny faharoa kosa raha any aamin’ny farany. Misy karazany hafa koa, dia ny « sigma misarim-bolana » (ϲ), izay avy amin’ny fanoratana tamin’ny Andro Antenantenany (Unicode : 03F2);
  • ny upsilon sorabaventy (Υ) dia manana endrika hafa koa: ϒ (Unicode : 03D2);
  • ny litera phi dia mety hiseho amin’ny endrika roa, « φ » na « ϕ » (Unicode : 03D5).

Sahala amin’izay niseho teo amin’ireo endriky ny litera latina, nisy karazana literana zanatsoratra izay niseho ankoatry ny tarehin-tsoratra fanontam-pirinty. Ny litera sasany dia nanana endrika hafa tanteraka amin’ny zanatsoratra tamin’ny Andro Antenantenany ampiasaina amin’ny fanontana pirinty.

Ireo litera enti-manisa[hanova | hanova ny fango]

Ireto litera manaraka ireto dia tsy isan’ny abidy grika fampiasa matetika. Nefa izy ireo dia nampisaina nandritra ny vanimpotoana ntaolo na tamin’ny tenim-paritra grika sasany. Ny ampahany amin’ireo litera ireo dia mbola nampiasaina amin’ny fanoratana ny fanisana grika.

Ny sampi dia nanoratana ny renifeo mikasaoka sy kambana, izay nivoatra nankany amin’ny endriky ny sigma kambana (-σσ-), izay maneho ny feo [sː] ao amin’ny ankamaroan’ny fitenim-paritra grika sy tamin’ny fiteny atika, naneho ny [tː] (-ττ-). Ny tena fanononana azy dia mbola iadian’ireo manampahaizana hevitra (misy ny manao hoe [ts]). Io anarany io dia mety avy amin’ny teny grika hoe σαν πι / san pi, "sahala amin’ny pi ", noho ny fifanahafany amin’ny litera pi (π). Ny filaharan’ny litera eo anelanelan’ny Α sy ny Τ dia araka ny an’ny abidy fenisiana.

Soratra mifandrohy[hanova | hanova ny fango]

Misy sotratra mifandrohy hita sahady tamin’ny fotoana taloha tamin’ny soratra fandrahina sasany, izay manakambana soritra mitsangana amin’ny litera mifanarakarana (sahala amin’ny Η sy Ν), mba hitsitsiana ny toerana anoratana sy hanakelezana ny fotoana hamandrahana. Ny hafa koa, toy ny rohin’ny omikron sy ny upsilon (Ȣ) na ny fanafohezana amin’ny hoe ϗ ny teny hoe καὶ (midika hoe « sy »), dia hita tamin’ny sora-tanam-piraketana tamin’ny Andro Antenantenany sady nitohy ny fampiasana azy tamin’ireo lahatsoratra voapirinty voalohany, nefa ny fampiasana azy ireo dia nihena tamin’ny taonjato faha-17 sy faha-18 talohan’ny tsy nampisana azy intsony amin’ny fanoratana ny teny grika ankehitriny.

Ireo mari-tsoratra[hanova | hanova ny fango]

Ao amin’ny fanoratana marofeo ampiasaina hanoratana ny teny grika tranainy, ny zanatsoratra dia mety hitovona mari-tsoratra (famantarana) izay maneho ny tsindrim-peo sy ny fanononana an-tenda (fr.: aspiration).

Ny tsindrimpeo na tendro[hanova | hanova ny fango]

Misy telo karazana ny tsindrimpeo oratana na tendro (raha ny marina kokoa) tamin’ny fanoratana ny fiteny grika tranainy :

- ny tendro miraika havia (ohatra: δαίμων / daímôn);

- ny tendro miraika havanana (ohatra: καὶ / kaì);

- ny tilda (ohatra: τιμῆς / timês na timēs).

Tsy ny fanononana mafy ny vaninteny misy azy no ambaran’izy ireo fa ny hahavon’ny feo: tsindrimpeon-kaavo no filaza izany. Taty aoriana dia najary tsindrimpeon-kamafy izy ireo.

Ny fanoratana grika dia ahitana koa ny tendro roa na trema (¨) izay manambara ny fifanarakarahana zanapeo roa tsy ovana fanononona (fr.: hiatus) (ohatra: ευρωπαϊκό / enrôpaïkó amin’ny fiteny grika vaovao).

Ny mari-panonana an-tenda[hanova | hanova ny fango]

Misy karazany roa ny mari-panononana an-tenda, dia ny mari-panononana an-tenda mafy sy ny mari-panononana an-tenda malefaka. Ny mari-panononana an-tenda mafy () dia manambara tokoa ny fanononana an-tenda mifandraika amin’ny feo [h] na ny litera « h » rehefa soratana amin’ny litera latina (ohatra: ὑπέρ / hupér). Ny mari- panononana an-tenda malefaka (᾿) dia manambara ny tsy fisian’io fanononana an-tenda io (ohatra: ἐλευθερία / eleuthería). Amin’ny fanombohan’ny teny, ny tendro sy ny mari-panononana an-tenda dia mety hitambatra eo amin’ny zanatsoratra iray (ohatra: ἔστιν / éstin, ἅπαντας / apantas).

Tamin’ny taona 1982, ny rafi-panoratana ny mari-tsoratra atao hoe “maro tendro” dia notsorina, ka nosoloana aoin’ny rafitra “tokan-tendro”, izay tsy anoratana afa-tsy tendro tokana, mahitsy na miraika havia arakaraka ny tarehin-tsoratra (police), izay manambara ny zanapeo misy tsindrimpeo (΄) (ohatra: (είναι / eínai). Ny fanoratana ny mari-panononana an-tenda dia navela koa ka tsy ampiasaina intsony nanomboka tamin’io taona io.

Ny litera sosona sy ny zanatsoratra laha-droa[hanova | hanova ny fango]

Ny diagrama (litera lahadroa) dia litera roa mitovy ampiasaina hanoratana feo tokana na fikambanana feo roa izay tsy mifandraika amin’ny tsirairay amin’ny litera ao amin’io fikambanana io. Ny fanoratana ny teny grika dia manana litera sosona maro, indrindra zanatsoratra sosona, izay vakina sahana amina zanapeo ifanarakaraka anaty vaninteny iray taloha nefa tsy maneho afa-tsy feo iray sahala amin’ny litera iray amin’ny fiteny grika ankehitriny. Nandritra ny vanim-potoana bizantina, ny fanao dia nanoratra ny iota sasany izay tsy tononina sady apetraka eo ambanoin’ny litera eo aloha : ny sy ny ary ny  ; ireo no atao hoe iota soratana ambany (na iota aladina).

Fampiasana ny abidy grika amin'ny fiteny hafa[hanova | hanova ny fango]

Ny abidy grika dia ampiasaina amin'ny teny hafa maro ihany koa. Nampiasaina amin'ny fanoratana ny teny etroska izy io, na dia novaina kely aza ny endriny, nanoratana ireo teny italika taloha koa izy ireo. Nampiasaina tao Afrika ihany koa izy io ho an'ny teny kôpta izay teny fampiasa amin'ny fiangonana kristianina kôpta ao Ejipta. Nampiasa ny abidy grika voaova ihany koa ny fiteny baktrianina (Iranina). Avy amin'ny abidy grika ny abidy ronika, gôtika, armenianina, jeôrjiana, glagôlitika ary sirilika.

Nisy litera fanampiny nampiasain’ny Kristiana ortodoksa albaney tamin’ny taonjato faha-19 sy nampiasain’ny Baktriana tamin’ny taojato voalohany hatramin’ny faha-3.

Tamin’ny andro taloha[hanova | hanova ny fango]

Ny ankamaroan’ny abidy tao Asia Minora, teo anelanelan’ny taona 800 sy 300 tal.J.K. hanoratana ny fiteny sahala amin’ny lidiana n any frigiana, dia abidy grika nasiam-panovana madinika. Ny sasany amin’ny fiteny paleo-balkanika. Ho an’ireo fiteny mifanakaiky aminy, sahala amin’ny fiteny makediniana tranainy, dia nahitana teny vitsy mitokantokana voasoratra amin’ny abidy grika, nefa tsy nahitana lahatsoratra mitohy na dia iray aza.  Nisy soratra voasokitra amin'ny fiteny gaoloazy tao Narbonnaise, nanodidina ny taona 300 tal. J.K. izay voasoratra tamin’ny abidy grika.

Ny lahatsorara hebreo ao amin’ny Heksaplan’i Origenesy dia nosoratana tamin’ny litera grika. Nisy soratra voasokitra tamin’ny fiteny oseta tamin’ny taonjato faha-10 na faha-12, hita tao Arkhyz, dia nampiasa tarehin-tsoratra grika: izany no soratra voasokitra tranainy indrindra amin’ny fiteny oseta.

Litera fanampiny[hanova | hanova ny fango]

Maro ireo abidy izay niforona avy amin’ireo abidy grika izay nanampy litera hafa:

  • Ny abidy baktriana dia ahitana litera fanampiny iray, dia ny sho (sorabaventy: Ϸ, saramadinika: ϸ) izay naneho ny feo [ʃ] (« sh »). Nanoratana ny fiteny baktriana tamin’ny Empira koshana (taona 65-250).
  • Tao amin’ireo Fanjakana indo-grika sy araka ny fomba fanoratra baktriana, ireo nahita fianarana bodista na akaiky ny bodisma nefa nandray ny kokontsaina grika[2] dia nanao lahatsoratra amin’ny fiteny sanskrita izay nosoratana tamin’ny abidy grika nolovaina tamin’ireo Baktriana.
  • Ny abidy kopta dia mampiasa litera valo fanampiny izay nivoatra avy amin’ny demotika ejipsiana. Mbola ampiasaina ao Ejipta izy ireo hanoratana ny fiteny kopta, nefa ny litera dia voasoratra amin’ny endrika manakaiky ny sorabaventy atao madinika (fr.: onciale), izany no maha hafa endrika azy amin’ny litera grika mahazatra.
  • Ny fanoratana ny fiteny nobiana tranainy tao Makoria (Sodàna ankehitriny) dia nahitana litera avy amin’ny abidy kopta, ka ny roa avy amin’ny abidy meroitika sy litera sosona ahitana gamma roa mokambana sady maneho ny feo [ŋ].

Vanimpotoana akaiky antsika[hanova | hanova ny fango]

  • Ny fiteny kopta dia mampiasa abidy nivoatra avy amin’ny abidy grika hatramin’izao
  • Ny Kristiana ortodoksa torka dia mampiasa fiteny torka atao hoe karamanlidika, izay soratana indraindray amin’ny abidy grika.
  • Ny fiteny toska (tenimparitra albaney) dia indraindray soratana amin’ny abidy grika, nanomboka tamin’ny taona 1500 tany ho any[3]. Ny fanaovam-pirinty ao Moskopolisy dia nanonta lahatsoratra albaney maro tamin’ny taonjato faha-18 tamin’ny fampiasana nyabidy grika. Ny abidy arvanotika dia tsy ampiasaina raha afa-tsy ao Grisia.  
  • Maro ireo fitenim-paritra slava tatsimo, mifanahaka amin’ny bolgara sy ny makedoniana (na masedoniana), izay nosoratana tamin’ny endri-tsoratra grika. Ireo fiteny slava tatsimo ireo dia mampiasa ny abidy sirilika nasiam-panovana ankehitriny.
  • Ny fiteny armana (na aromana) dia nosoratana tamin’ny abidy grika. Tsy mbola misy fenitra mazava anoratana ny fiteny aromana nefa ny abidy latina no ampiasaina kokoa.
  • Ny fiteny gagoza izay fiteny torka tavaratra-atsinanana ampiasain’ireo Balkana dia mampiasa ny abidy grika koa.
Sary Karazana Fiteny Anarana Dikan-tsorata Fanononana
amin'i Wikipedia amin'ny teny niaviana amin'ny teny grika
ϣ Ϣ ϣ Kôpta ϣαι š [ʃ]
ϥ Ϥ ϥ Kôpta ϥαι f [f]
ϧ Ϧ ϧ Kôpta ϧαι [x]
ϩ Ϩ ϩ Kôpta ϩορι h [h]
ϫ Ϫ ϫ Kôpta ϫανϫα [ʤ]
ϭ Ϭ ϭ Kôpta ϭιμα c [ʧ]
ϯ Ϯ ϯ Kôpta τι ti [ti̯]
ⳁ Ⳁ ⳁ Kôpta ⳁις νϣε ps [ps]

Ireo abidy hafa avy amin’ny abidy grika[hanova | hanova ny fango]

Ny abidy grika dia nipoirana abidy maro[1]:

  • ny abidy latina izay nivoatra avy amin’ny karazana abidy grika tandrefana ;
  • ny abidy gotika izay niforona nandritra ny tapany farany tamin’ny Andro Taloha hanoratana ny fiteny gotika.
  • ny abidy glagolitika izay nanoratana ireo fiteny slava.
  • ny abidy sirilika izay nasolo ny abidy glagolitika hanoratana ny fiteny slava sasany.

Ny abidy grika dia heverina fa mety ho razamben’ny abidy armeniana, izay nisy fiantraikany koa teo amin’ny endriky ny abidy georgiana.

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

Bibliôgrafia[hanova | hanova ny fango]

  • Cook, B. F. (1987). Greek inscriptions. University of California Press/British Museum.
  • Coulmas, Florian (1996). The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems. Oxford: Blackwell Publishers Ltd..
  • (1996) The World's Writing Systems. Oxford University Press.
  • Elsie, Robert (1991). [A1991AlbLitGreek.pdf "Albanian Literature in Greek Script: the Eighteenth and Early Nineteenth-Century Orthodox Tradition in Albanian Writing"]. Byzantine and Modern Greek Studies 15 (20). A1991AlbLitGreek.pdf. 
  • Hinge, George (2001). Die Sprache Alkmans: Textgeschichte und Sprachgeschichte. University of Aarhus.
  • (1998) Grammatiki tis ellinikis glossas. Pataki.
  • Horrocks, Geoffrey (2006). Ellinika: istoria tis glossas kai ton omiliton tis. Athens: Estia. [Greek translation of Greek: a history of the language and its speakers, London 1997]
  • Johnston, A. W. (2003). The alphabet. Museum of Cycladic Art, 263–276.
  • Kristophson, Jürgen (1974). "Das Lexicon Tetraglosson des Daniil Moschopolitis". Zeitschrift für Balkanologie 10: 4–128. 
  • (1940) A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon.
  • Macrakis, Stavros M (1996). “Character codes for Greek: Problems and modern solutions”, Greek letters: from tablets to pixels. Newcastle: Oak Knoll Press.
  • (1938) L'Evangéliaire de Kulakia, un parler slave de Bas-Vardar. Librairie Droz. – selections from the Gospels in Macedonian.
  • Miletich, L. (1920). "Dva bŭlgarski ru̐kopisa s grŭtsko pismo". Bŭlgarski starini 6. 
  • Murdoch, Brian (2004). “Gothic”, Early Germanic literature and culture. Woodbridge: Camden House, 149–170.
  • Peyfuss, Max Demeter (1989). Die Druckerei von Moschopolis, 1731–1769: Buchdruck und Heiligenverehrung in Erzbistum Achrida. Böhlau Verlag.
  • Sims-Williams, Nicholas (1997). New Findings in Ancient Afghanistan – the Bactrian documents discovered from the Northern Hindu-Kush.
  • Swiggers, Pierre (1996). Transmission of the Phoenician Script to the West. University Press, 261–270.
  • Stevenson, Jane (2007). “Translation and the spread of the Greek and Latin alphabets in Late Antiquity”, Harald Kittel et al. Translation: an international encyclopedia of translation studies. Berlin: de Gruyter, 1157–1159.
  • Thompson, Edward M (1912). An introduction to Greek and Latin palaeography. Oxford: Clarendon.
  • Woodard, Roger D. (2008). “Attic Greek”, The ancient languages of Europe. Cambridge: University Press, 14–49.

Rohy ivelany[hanova | hanova ny fango]

Loharano[hanova | hanova ny fango]

  1. 1,0 et 1,1 F. Coulmas, The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems, éd. Blackwell Publishers Ltd., Oxford, 1996.
  2. Halkias, Georgios T., "When the Greeks Converted the Buddha: Asymmetrical Transfers of Knowledge in Indo-Greek Cultures", Religions and Trade,‎ 2014 (vakio an-tranonkala [tahiry])
  3. R. Elsie, « Albanian Literature in Greek Script: the Eighteenth and Early Nineteenth-Century Orthodox Tradition in Albanian Writing », dans Byzantine and Modern Greek Studies, vol. 15, n° 20, 1991.
Nuvola apps ksig.png
Mbola ambangovangony ity lahatsoratra ity ary tokony hofenoina.

Azonao atao ny mandray anjara eto amin'ny Wikipedia amin'ny alàlan'ny fanitarana azy.
Jereo koa ny pejy Ahoana ny manao takelaka rehefa te-hijery hoe ahoana no fanaovana azy.