Abidy hebreo

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Ny Abidy hebreo dia fitambarana litera miisa 22 izay tsy ahitana zanatsoratra. Amin’ny fiteny hebreo io abidy io dia atao hoe אָלֶף־בֵּית עִבְרִי‬ / Alefbet Ivri na האלפבית העברי / Ha-ˈAlefbet ha-Ivri). Tsy misy ny fanavahana ny sorabaventy sy ny soramadinika. Taty aoriana vao nisy marika miendri-teboka izay amantarana ny zanapeo atao hoe nikkud. Vakina manomboka ankavana miankavia ny soratra hebreo.

Ny abidy hebreo no nanoratana ny boky ao amin’ny Tanakh (Baiboly hebreo) – izany hoe izy no nanoratana ny fiteny fototry ny Testamenta Taloha ao amin’ny Baiboly. Izy koa no anoratana ny fitenin’ny Jiosy hafa ankehitriny.

Ny litera ao amin’ny abidy hebreo[hanova | hanova ny fango]

Miisa 22 ny litera ao amin’ny abidy hebreo ka renisoratra avokoa izy ireo. Izany abidy tsy misy zanatsoratra izany no atao hoe abjady (abjad). Tsy ny abidy hebreo ihany no abjady fa ao koa ny abidy arabo sy siriaka. Abjady koa ireo abidy nipoiran'ireo dia ny abidy foinikiana (fenisiana) sy arameana (aramiana) ary ny abidy ogaritika.

Ny anarana sy ny fanoratana ny litera hebreo[hanova | hanova ny fango]

Ny anaran’ny litera hebreo[hanova | hanova ny fango]

Izao avy ny anaran'ny litera ao amin'ny abidy hebreo amin'ny fanononana azy manakaiky indrindra ny fanononana hebreo. Atao anaty fonosana manaraka ny anarany ny endriky ny litera tsirairay.

Alef (א) – bet (ב) – gimel (ג) – dalet (ד) – he (ה) – vav (ו) – zayin (ז) – het (ח) – tet (ט) – yod (י) – kaf (כ na ך) – lamed (ל) – mem (מ na ם) – nun (נ na ן) – samekh (ס) – ayin (ע) – pe (פ na ף) – tsade (צ na ץ) – kof (ק) – resh (ר) – shin (ש) – ary tav (ת).

Marihina fa na ny alef sy ny yod - na dia mifanahaka anarana amin’ny zanatsoratra grika alfa (α) sy iota (ι) - dia samy renisoratra fa tsy zanatsoratra.

Litera misy fanoratana amin’ny fomba roa[hanova | hanova ny fango]

Misy litera dimy izay mety ho soratana amin’ny fomba roa arakaraka ny toerana misy azy ao amin’ny teny iray : kaf (כ na ך) – mem (מ na ם) – nun (נ na ן) – pe (פ na ף) – tsade (צ na ץ). Ny voalohany no soratana raha eo aloha na eny antenantenan’ny teny ilay litera fa ny faharoa kosa raha any am-paran’ny teny.

Ny fanononana ny litera[hanova | hanova ny fango]

Aseho eto anaty fonon-teny tsotra () ny endriky ny litera fa anaty fonon-teny mahitsy ny fanononana azy.

Ny fanononana ny litera amin'ny ankapobeny[hanova | hanova ny fango]

Alef (א) : [ʔ] (feo any an-danilany)

Bet (ב) : [b] na [v]

Gimel (ג) : [g]

Dalet (ד) : [d]

He (ה) : [h] na tsy tononina

Vav (ו) : [v] na [w] na tsy tononina

Zayin (ז) : [z]

Het (ח) : [ħ] na [χ] (eo anelanelan’ny h sy ny k)

Tet (ט) : [tʼ]

Yod (י) : [i] na tsy tononina

Kaf (כ na ך) : [k]

Lamed (ל) : [l]

Mem (מ na ם) : [m]

Nun (נ na ן) : [n]

Samekh (ס) : [s]

Ayin (ע) : [ʕ]

Pe (פ na ף) : [p]

Tsade (צ na ץ) : [ts] na [sˤ].

Kof (ק) : [q] na [kʼ] (tononina any am-poto-dela)

Resh (ר) : [r]

Shin (ש) : [ʃ]

Tav (ת) : [t] na [θ]

Litera mitovitovy fanonona ho an'ny sofina malagasy[hanova | hanova ny fango]

Alef (א) : [ʔ] sy Ayin (ע) : [ʕ]

Bet (ב) : [b] na [v] sy Vav (ו) : [v] na [w] na [u]

He (ה) : [h] na tsy tononina sy Het (ח) : [ħ] na [χ] (eo anelanelan’ny [h] sy ny [k])

Tet (ט) : /tʼ/ sy Tav (ת) : [t] na [θ]

Samekh (ס) : [s] sy Shin (ש) : [ʃ]

Kaf (כ na ך) : [k] sy Kof (ק) : [q]

Litera mety tsy ho tononina[hanova | hanova ny fango]

Ireto litera ireto dia mety tsy ho voatonona : ny alef (א), ny he (ה), ny vav (ו) ary ny yod (י) raha tsy miaraka amin’ny tebo-janapeo (nikkud).

Fiovan'ny fanononana noho ny fisian'ny dagesh[hanova | hanova ny fango]

Ireo litera miova fanonona noho ny fisian’ny dagesh[hanova | hanova ny fango]

Misy litera miova fanonona rehefa asiana ny famantarana atao ho dagesh izay miendrika teboka atao ao anatin’ny litera. Miisa enina ireo litera ireo : ב‬ bet, ג‬ gimel, ד‬ dalet, כ‬ kaf, פ‬ pe and ת‬ tav.

Bet : בּ [b] na ב [β] (soratana indraindray amin’ny litera latina hoe : « bh » sady mitovitovy fanonona amin’ny « v »).

Gimel : גּ [g] na ג‬ [ɣ] (soratana indraindray amin’ny litera latina hoe : « gh » sady mitovitovy amin’ny « r » frantsay.

Dalet : דּ [d] na ד‬ [ð] (soratana indraindray amin’ny litera latina hoe : « dh » sady mitovitovy amin’ny « that » anglisy.

Kaf : כּ na ךּ [k] na כ na ך [x]~[χ] (soratana indraindray amin’ny litera latina hoe « kh » sady mitovitovy fanonona amin’ny « j » espaniola na ny « ch » alemàna.

Pe : פּ [p] na פ na ף [f] (soratana indraindray amin’ny litera latina hoe : « ph »)

Tav : תּ [t] na ת [θ] (soratana indraindray amin’ny litera latina hoe : « th » sady mitovitovy amin’ny ao amin'ny teny anglisy hoe think.

Fampiasana ny dagesh amin'ny litera hafa[hanova | hanova ny fango]

Ampiasaina ihany koa ny dagesh amin'ny litera izay tsy maintsy tononina:

Ny He dia soratana hoe ה ([h]) sady mety tsy ho tononina - fa soratana hoe הּ (misy dagesh) kosa raha tsy maintsy tononina.

Ny Shin dia soratana שׁ‬ (misy dagesh ambony ankavanana) raha vakina hoe [ʃ], fa soratana שׂ (misy dagesh ambony ankavia) kosa raha vakina hoe [s]. Ny feo [ʃ] dia soratana amin’ny litera latina hoe « sh » ary ny feo [s] amin'ny litera « s », ny frantsay dia mety hanoratra azy hoe « ss ».

Ny fanoratana ny zanapeo[hanova | hanova ny fango]

Tsy manana litera hanoratana ny zanapeo ny abidy hebreo fa marika famantarana atao hoe nikoda (nikkud) no ampiasainy.

Zanapeo fototra ao amin'ny fiteny hebreo[hanova | hanova ny fango]

Dimy ny zanapeo fototra ao amin'ny fiteny hebreo ka ny tsirairay amin’ireo dia mety ho heno amin’ny endrika lava (maharitra) na fohy (tsy maharitra). Tsy midika zanatsoratra mifandraika aminy anefa izany. Ireto avy izy ireo :

Zanapeo fohy : [a], [ɛ], [i], [ɔ] ary [u]

Zanapeo lava : [aː,] [ɛː], [iː], [ɔː] ary [uː]

Ny amin’ny nikkud[hanova | hanova ny fango]

Tsy manana zana-tsoratra ny abidy hebreo. Taty aoriana, mba hahamora ny famakian-teny dia namorona ny atao hoe nikkud ny manampahaizana Jiosy. Teboka tokana na maromaro (hatramin’ny telo) miampy na tsia tsipika kely mandry no ampiasaina ka mety hapetraka eo ambany na eo ambon’ny renisoratra tiana hasiana zanapeo. Natao hanehoana ireo zanapeo folo (dimy fohy sy dimy lava) izy ireo, araka izao (ny renisoratra lamed (ל) no ohatra hasiana zanapeo eto):

Fanoratana Famakiana Fanoratana Famakiana
לָ [laː] לַ [la]
לֵ [lɛː] לֶ [lɛ]
לִי [liː] לִ [li]
לוֹ sy  לֹ [lɔː] לָ [lɔ]
לוּ [luː] לֻ [lu]

Renisoratra mety hanoratana zanapeo :[hanova | hanova ny fango]

Ny alef (א) sy ny he (ה) sy ny vav (ו) ary ny yod (י) dia ampiasaina indraindray hanehoana ny zanapeo sasany. Izany no atao amin’ny teny latina hoe matres lectionis (ara-bakiteny : « reni-vakiteny »).

Alef (א) : [a]

He (ה): [e]

Vav (ו) : [u]

Yod (י) : [i]

Ny anaran'ny litera amin'ny fanoratana hebreo[hanova | hanova ny fango]

Ireo atao anaty fonon-teny tsotra ireo ny anaran'ny litera hebreo amin'ny fampiasana ny abidy hebreo ka avy ankavanana miankavia no famaky azy:

Alef (אָלֶף‬) – bet (בֵּית) – gimel (גִּימֵל) – dalet (דָּלֶת) – he (הֵא) – vav (וָו‬) – zayin (זַיִן) – het (חֵית) – tet (טֵית) – yod (יוֹד‬) – kaf (כַּף‬) – lamed (לָמֶד) – mem (מֵם) – nun (נוּן) – samekh (סָמֶך) – ayin (עַיִן‬) – pe (פה) – tsade (צַדִי) – kof (קוֹף) – resh (רֵישׁ‎‬) – shin (שִׁין‬) – tav (תּו).

Famadihana ny litera hebreo amin'ny litera latina[hanova | hanova ny fango]

Famadihana ny renisoratra hebreo amin'ny litera latina[hanova | hanova ny fango]

Alef (א): tsy misy litera mifanandrify aminy nefa soratana hoe « ’ » indraindray raha eny ampovoan’ny teny soratana.

Bet (ב): soratana hoe « b » na « v » (arakaraka ny fisian’ny dagesh)

Gimel (ג): soratana hoe « g » na « gh » (arakaraka ny fisian’ny dagesh)

Dalet (ד): soratana hoe « d » na « dh » (arakaraka ny fisian’ny dagesh)

He (ה): soratana hoe « h »

Vav (ו): [v] na [w] soratana hoe « v » na « w »

Zayin (ז): [z] soratana hoe « z »

Het (ח): soratana hoe « kh »

Tet (ט): soratana hoe « t »

Yod (י): soratana hoe « i » (raha zanapeo) na « y » (raha renifeo)

Kaf (כ na ך): soratana hoe « k » na « kh » (arakaraka ny fisian’ny dagesh)

Lamed (ל): soratana hoe « l »

Mem (מ na ם): soratana hoe « m »

Nun (נ na ן): soratana hoe « n »

Samekh (ס): soratana hoe « s »

Ayin (ע): [ʕ] tsy misy renisoratra mifanandrify aminy na soratana hoe «ʿ » na « ‘ » (hoatry ny faingo mihantona mivadika na faingo mihantona)

Pe (פ na ף): soratana hoe « p » na « ph » na « f » (arakaraka ny fisian’ny dagesh)

Tsade (צ na ץ): soratana hoe « ts »

Kof (ק): soratana hoe « k » na « q »

Resh (ר): soratana hoe « r »

Shin (ש): soratana hoe « s » na « sh » (arakaraka ny toeran’ny dagesh)

Tav (ת): soratana hoe « t » na « th » (arakaraka ny fisian’ny dagesh)

Ny ankamaroan’ny Baiboly dia tsy manavaka ny fanononana roa izay marihin’ny fampisana dagesh. Izany no anoratana sy amakiana hoe Abrahama fa tsy Avrahama, ohatra.

Fanoratana ny zanapeo hebreo amin'ny abidy latina ho an'ny fanagasiana[hanova | hanova ny fango]

Misy fomba roa azo anoratana ny zanapeo hebreo amin’ny litera latina ka ny voalohany manaja ny fomba fanoratra ny teny malagasy ary ny faharoa mameno ny banga amin’izany ka manampy ny litera « u » (jereo: Abidy malagasy).

Manaja ny fomba fanoratana ny teny malagasy[hanova | hanova ny fango]

Ny fomba manaja ny fanoratana malagasy izay tsy ahitana ny litera « u »: tsy miavaka ny zanapeo lava sy ny zanapeo fohy satria ny tsindrimpeo ^ dia manova loko ny feo fa tsy manalava azy, izany hoe manalehibe ny fisokatry ny vava manonona.

Zanapeo fohy :

[a] « a »

[ɛ] « e »

[i] « i »

Zanapeo lava :

[aː] « â »

[ɛː] « ê »

[iː] « î »

Misy olana ny fampiasana ny litera « o » irery hanoratana ny [ɔ] sy ny [ɔ:] sy ny [u] ary ny [uː].

Hatramin’izay ny « ô » dia ampiasain’izay manoratra amin’ny teny malagasy ho an’ny fanononana [o] izay manakaiky ny [ɔ] fa tsy natao hanalavana ny feo.

Fanoratana mampiasa abidy malagasy naitatra[hanova | hanova ny fango]

Mameno ny tsy ampy amin’ny fanoratana malagasy ny fampiasana ny « u »:

Zanapeo fohy :

[a] : « a »

[ɛ] : « e »

[i] : « i »

[ɔ] : « o »

[u] : « u »

Zanapeo lava :

[aː] : « â »

[ɛː] : « ê »

[iː] : « î »

[ɔː] : « ô »

[uː] : « û »

Ny tsindrimpeo (^) dia manamarika ny halavan’ilay zanapeo. Nefa mety tsy ho izany ny fandraisan'ny mpamaky ny ô izay mety ho vakiny hoe [ɔ] na [ɔː].

Fanagasiana ny anaran'ny litera hebreo ao amin'ireo Baiboly malagasy[hanova | hanova ny fango]

Ny Baiboly tsy amin'ny teny hebreo dia ahitana ny anaran'ireo litera ao amin'ny abidy hebreo - ohatra ny ao amin'ny Salamo faha-119. Ny mpandika tenin'ny Baiboly amin'ny teny malagasy dia nanagasy ireo litera ireo nefa samy nanana ny safidiny araka ny fiangonana na ny vondrom-piangonana misy azy avy.

Ao amin'ny Baiboly protestanta malagasy[hanova | hanova ny fango]

Toy izao ny anaran'ireo literan'ny abidy hebreo ao amin'ny Baiboly protestanta malagasy (Ny Baiboly):

Alefa (א) – beta (ב) – gimela (ג) – daleta (ד) – he (ה) – vao (ו) – zaina (ז) – heta (ח) – teta (ט) – joda (י) – kafa (כ na ך) – lameda (ל) – mema (מ na ם) – nona (נ na ן) – sameka (ס) – aina (ע) – pe (פ na ף) – tsade (צ na ץ) – kofa (ק) – resy (ר) – sina (ש) – ary tao (ת).

Marihina ny anaran'ny Yod (י) izay soratana sy tononina hoe joda. Tsy misy koa ny fanavahana ny o ([u/) sy ny ô ([ɔ]).

Ao amin'ny Baiboly iombonana[hanova | hanova ny fango]

Mitovitovy amin'ny an'ny Protestanta ny ao amin'ny Baiboly dikan-teny iombonana (Baiboly DIEM) afa-tsy ny ayin (ע) izay soratana hoe haina sy ny kof (ק) izay soratana hoe kôfa ary ny resh (ר) izay soratana hoe resa.

Ao amin'ny Baiboly katolika malagasy[hanova | hanova ny fango]

Ny Baiboly katolika amin'ny teny malagasy (Ny Baiboly Masina) dia nanoratra azy ireo amin'ny fomba hanononana azy manakaiky ny fanononana hebreo ka tsy nanampy "a" hamaranana azy sady nampiasana ny tsindrimpeo ^ hanavahana ny o [u] sy ny ô [ɔ].

Alef (א) – bet (ב) – gimel (ג) – dalet (ד) – he (ה) – vao (ו) – zain (ז) – het (ח) – tet (ט) – iôd (י) – kaf (כ na ך) – lamed (ל) – mem (מ na ם) – non (נ na ן) – samek (ס) – haîna (ע) – pe (פ na ף) – tsade (צ na ץ) – kôf (ק) – resh (ר) – shin (ש) – ary tao (ת).

Ao amin'ny Baibolin'ny Vavolombelon'i Jehovah[hanova | hanova ny fango]

mitovy amin'ny anaranan'ny litera hebreo ao amin'ny Baiboly protestanta ny an'ny Vavolombelon'i Jehovah (Ny Soratra Masina - Fandikan-tenin'ny Tontolo Vaovao) afa-tsy ny yod (י) izay soratana hoe yôda sy ny resh (ר) izay soratana hoe resa ary ny shin (ש) izay soratana hoe shina.

Tabilaom-pamintinana:

Ny Baiboly Ny Baiboly Masina Ny Baiboly DIEM Ny Soratra Masina
Alef (א) Alefa Alef Alefa Alefa
Bet (ב) Beta Bet Beta Beta
Gimel (ג) Gimela Gimel Gimela Gimela
Dalet (ד) Daleta Dalet Daleta Daleta
He (ה) He He He He
Vav (ו) Vao Vao Vao Vao
Zayin (ז) Zaina Zain Zaina Zaina
Het (ח) Heta Het Heta Heta
Tet (ט) Teta Tet Teta Teta
Yod (י) Joda Iôd Ioda Yôda
Kaf (כ na ך) Kafa Kaf Kafa Kafa
Lamed (ל) Lameda Lamed Lameda Lameda
Mem (מ na ם) Mema Mem Mema Mema
Nun (נ na ן) Nona Non Nona Nona
Samekh (ס) Sameka Samek Sameka Sameka
Ayin (ע) Aina Haîna Haina Aina
Pe (פ na ף) Pe Pe Pe Pe
Tsade (צ na ץ) Tsade Tsade Tsade Tsade
Kof (ק) Kofa Kôf Kôfa Kofa
Resh (ר) Resy Resh Resa Resa
Shin (ש) Sina Shin Sina Shina
Tav (ת) Tao Tao Tao Tao

Ny fampiasana ny abidy hebreo amin’ny fanisana[hanova | hanova ny fango]

Fampiasana ny abidy hebreo hanoratana ny isa sy ny laharana[hanova | hanova ny fango]

Tsy manana tarehin-tsoratra anoratana isa ny hebreo ka ny litera ao amin'ny abidy ihany no ampiasainy amin’izany. Tamin’ny taonjato faha-2 tal. J.K. no nanombohana nanao izany. Toy izao ny fomba atao: ny litera sivy voalohany anoratana ny venty (1 hatramin’ny 9); ny litera sivy manaraka anoratana ny ampolony; ny litera efatra farany anoratana ny anjatony.

Litera Isa Litera Isa Litera Isa
א (alef) 1 י (yod) 10 ק (kof) 100
ב (bet) 2 כ (kaf) 20 ר (resh) 200
ג (gimel) 3 ל (lamed) 30 ש (shin) 300
ד (dalet) 4 מ (mem) 40 ת (tav) 400
ה (he) 5 נ (nun) 50
ו (vav) 6 ס (samekh) 60
ז (zayin) 7 ע (ayin) 70
ח (het) 8 פ (pe) 80
ט (tet) 9 צ (tsade) 90

Fampiasana ny litera hebreo amin'ny Gematria[hanova | hanova ny fango]

Ny Gematria dia fomba fanadihadiana ny soratry ny Baiboly (na amin'ny fiteny hebreo na amin'ny fiteny grika) amin'ny alalan'ny fampifanampiana ny isa mifandraika amin'ny literan'ny teny (anarana na sokajin-teny hafa) iray na maro. Ireo soratra ao amin'ny Testamenta Taloha no tena anaovan'ny mpanadihady an'izany nefa koa misy ny mampihatra an'izany amin'ny Testamenta Vaovao indrindra fa ao amin’ny Bokin'ny Apokalipsy.

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]