Andriamanitra (tokana)

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Andriamanitra, araka ny finoana ao amin'ireo fivavahana monoteista, dia ilay Fisiana Ambony Indrindra, tokana, mpamorona ary loharanon'ny zavatra misy rehetra. Tonga lafatra izy, tsy manam-petra, tsy miova, mandrakizay, tsara indrindra, mahalala ny zava-drehatra ary mahefa ny zava-drehetra ary andriamanitra misahana izao rehetra izao. Mpamonjy ny olombelona sy ny zavaboary rehetra, ary nanambara tena nandritra ny Tantara izy.

Ao amin'ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny finoana silamo dia tsy mifangaro amin'izao tontolo izao sady ambonin'izao tontolo izao Andriamanitra. Tokana sy manan-tsitrapo manokana izy (latina: persona). Ivelan'ny sehatry ny fivavahana dia tao koa ny fiheveran'ireo filozofa ny amin'Andriamanitra tokana, ka efa hatramin'ny filozofa grika tamin'ny Andro Taloha izany ka hatramin'izao.

Fiezahana hanana Andriamanitra tokana[hanova | hanova ny fango]

Ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny finoana silamo no tena fantatra mazava fa mino an'Andriamanitra tokana, nefa nisy fivavahana roa izay azo efa azo lazaina fa nanandrana ny monoteisma na efa monoteisma, dia ny Atonisma sy ny Zoroastrisma izay nisafidy ny iray tamin'ireo andriamanitra maro ho Andriamaniny ka nanao ny sisa rehetra ho zavatra hafa. Ny fivavahan'ny Hebreo dia heverin'ny mpikaroka sasany fa nandalo ny fisafidianana andriamanitra iray tao amin'ireo andriamanitra maron'ny mponina tao Kanana, dia i El na Iahveh, ka nomena ny anarana hoe iahvisma izany fivavahana hebreo taloha izany.

Ny fivavahan'ny Egiptiana tamin'i Atona[hanova | hanova ny fango]

Ny fivavahana tamin'ny Atona, andriamanitry ny Egiptiana taloha elabe, izay atao hoe Atonisma, dia efa nisy tamin'ny andron'ny farao Totmosisy IV sy ny farao Amenotepa III, ary nanjary andriamanitra tokana izy tamin'ny andron'ny farao Akenatona tamin'ny taonjato faha-14 tal. J.K. Nanome anjara toerana lehibe ny fivavahana amin'i Atona nandritra ny fanjakany i Amenotepa III, nefa ny zanany atao hoe Amenotepa IV no niantso tena hoe Akenatona. Ny farao Akenatona ihany no mpanelanelana ny olombelona sy Atona. Tena zava-baovao izany satria nanana mpisorona ny fivavahana egiptiana tamin'ireo andriamanitra maro notompoina talohan'io.

Ninoana fa i Atona no namorona izao tontolo izao. I Atona, izay sady ray no renin'ny zavaboary, dia Andriamanitra tokana nanoloana ny fivavahana tamin'andriamanitra maro teo amin'ny tany manodidina ny fanjakan'ny farao tamin'izany fotoana izany. Andriamanitra mahasahana izao rehetra izao izy ka tsy voafetra ho an'ny tombontsoan'i Egipta irery ihany.

Tamin'ny andron'i farao Akenatona dia tsy nanana endrika azo tsapain-tanana hafa afa-tsy ny kapilan'ny masoandro madefa ny tara-pahazavany isan'andro avy eny amin'ny lanitra i Atona ka tsy nisy sary voasokitra hafa nenti-naneho azy. Zavatra niserana fotsiny teo amin'ny tantaran'ny fivavahana tao Egipta fahiny ny fivavahana tamin'ny Atona satria taorian'ny nahafatesan'i Akenartona dia rava ny naha Andriamanitra tokana an'i Atona[1] ka lasa nanompo an'i Amona indray ny farao nandimby an'i Akenatona.

I Freud, ilay psikanalista malaza, dia nihevitra fa ny fivavahana amin'i Atona no niandohan'ny fivavahan'ny Hebreo amin'Andriamanitra tokana, nefa lavin'ny mpahay tantara izany[2].

Andriamanitra araka ny zoroastrisma[hanova | hanova ny fango]

Ny zoroastrisma na zorastrianisma dia azo heverina fa fivavahana monoteista voalohany mitory ny amin'ny famonjena mandrakizay any amin'ny tontolo hafa ny zoroastrisma[3] [4]. I Ahura Mazda no anaran'Andriamanitra ao amin'io fivavahana io[5]. Tsy noraisina ho andriamanitra ireo andriamanitry ny mazdeisma maro taloha atao hoe daeva (sanskrity: deva, latina: deus). Andriamanitra tokana sady mpahary i Ahura Mazda izay nanambara ny tenany tamin'i Zaratostra (na Zoroastra). Araka ny finoan'ny zoroastriana dia hiorina ny fanjakan'i Ahura Mazda aorian'ny ady ifanaovan'ireo zavatra kambana noforoniny, dia ny Tsara sy ny Ratsy, amin'izany dia horesen'ny Tsara ny Ratsy.

Misy anefa ireo mpandinika izay tsy miombon-kevitra amin'izany fa manao azy ho fitohizan'ny mazdeisma ihany izay politeisma[3] nivoatra ho amin'ny monolatrisma[6]. Tsy ninoana ho tokana hatramin'ny nanombohan'ny nahafantarana azy anefa i Ahura Mazda satria ny mazdeisma, izay nioiran'ny zoroastrisma, dia fivavahana nino ny fisian'ny andriamanitra maro sy nanompo andriamanitra maro.

Ny Andriamanitry ny fivavahana abrahamika[hanova | hanova ny fango]

Andriamanitra, araka ny jodaisma[hanova | hanova ny fango]

I Iahveh na Jehovah (hebreo: יהוה / ihwh) no anaran'Andriamanitra ao amin'ny Jodaisma. Ny hevitry ny anaran'Andriamanitra hoe Iahveh na Jehovah, dia heverina fa manam-pifandraisana amin'ny fehezan-teny hoe "Izaho no ilay misy". Tokana ny andriamanitry ny Hebreo, maha saro-piaro azy izany ka nomeny ny didy hoe "Aza manana andriamani-kaha fa izaho ihany". Ny Tanakh, Baibolin'ny jodaisma izay tsy inona fa ny Testamenta Taloha, no loharano ahafantarana ny amin'Andriamanitra ho an'ny Jiosy.

Vokatry ny sitrapon'Andriamanitra no nampisy an'izao tontolo izao tamin'ny namoronany azy ka noho izany dia Andrimanitra no Tompon'izao rehetra izao. Tsy mifangaro amin'ny zavaboary Andriamanitra fa ivelany sady amboniny ary tsy takatry ny saina, izany hoe mihoa-draha. Tsy misy noho izany zavatra eto amin'izao tontolo izao azo anehoana an'Andriamanitra, ho fanompoan-tsampy izany raha izany no atao.

Misy ampahan'ny toetr'Andriamanitra anefa azo tarafina amin'ny toetran'ny olombelona noho ny nahariany ny olombelona tahaka ny endriny. Ao amin'ny Tanakh dia voalaza fa manam-pihetseham-po Andriamanitra: tezitra, faly, malahelo, diso fanantenana, mitsetra, mitia, na mankahala koa. Inoana koa fa Andriamanitra hendry, marina, mpamidra fo, mahatoky ary velona i Iahveh. Afaka mampanantena zavatra, afaka ny ho tezitra ary saro-piaro izy. Andriamanitra mpanjaka sy mpitsara ary miandry ny olony sahala amin'ny mpiandry ondry. Sarotiny izy amin'ny fitondran-tenan'ny mpanompony. Nanao fanekem-pihavanana tamin'ny vahoakany, dia ny Zanak'i Israely, izy.

Andriamanitra, araka ny kristianisma[hanova | hanova ny fango]

Nandova ny fiveheverana sasany ao amin'ny jodaisma ny kristianisma noho izy nampiasa ny boky masin'ny Jodaisma, dia ny Testamenta Taloha ao amin'ny Baiboly. Nisy fiovany izany fiheverana izany taorian'ny niainan'i Jesosy Kristy teto an-tany izay ataon'ny Kristiana fa zanak'Andriamanitra tonga nofo sady ilay Mesia resahin'ireo mpaminany sady nadrasana hatramin'izay. Niteraka fikorontanan'ny finoana an'Andriamanitra tokana, araka ny ampianarin'ny Jodaisma, izany fivoasana vaovao ny Soratra Masina izany, izay tsy ny Testamenta Taloha ihany fa ny Testamenta Vaovao koa sy ny boky sasany ataon'ny manam-pahaizana hoe apokrifa na pseodepigrafa izay nampiharana koa voambolana sasany avy tamin'ny filozofia grika.

Andriamanitra Trinite[hanova | hanova ny fango]

Taty aoriana, tamin'ny taonjato faha-4, dia lanin'ny maro an'isa izay nivory nandritra ny Konsily tao Nikea ny tenim-pinoan'ny Trinite izay mihevitra an'Andriamanitra ho tokana nefa manana persona telo, dia ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina. Noraiketina tao amin'ny fanekem-pinoana nikeana izany sady nohamafisina tamin'ny konsily hafa taty aoroiana koa. Andriamanitra ny Ray, Andriamanitra ny Zanaka, Andriamanitra ny Fanahy Masina. Ny tenim-pinoan'ny Trinite dia miaro ny maha tokana an'Andriamanitra sady mampivohitra ny fananan'io Andriamanitra io persona telo izay samy manana ny anjara asany tamin'ny famoronana izao tontolo izao sy amin'ny famonjena ny olombelona.

Tsy mora ny mahazo ny tiana ho laaina amin'ny hoe persona satria tsy azo lazaina tanteraka ho fomba fiseho samihafan'ilay Andriamanitra tokana izany araka ny hita amin'ny tantaran'ny fampanjakana ny tenim-pinoan'ny Trinite izay nanamelohana teolojiana maro (jereo: modalisma, doketisma) sy niteraka ny fisamatsamahan'ny kristianisma nandritra ny tantarany. Ny Katolika sy ny ankamaroan'ny Protestanta ary ny Ortodoksa dia mino ny Trinite.

Andriamanitra tsy Trinite[hanova | hanova ny fango]

Tsy ny fiangonana kristiana rehetra no manaiky an'izany fiheverana an'i Jesosy sy ny Fanahy Masina ho Andriamanitra izany, satria maro ireo fiangonana manohitra ny Trinite.

Andriamanitra, araka ny finoana silamo[hanova | hanova ny fango]

Ho an'ny finoana silamo indray i Allah no anaran'Andriamanitra tokana. Midika fotsiny hoe "Andriamanitra" io anarana io. Tsy azo aseho an-tsary Andriamanitra satria tsy mifangaro fa ivelan'ny zavatra noforoniny sady avo indrindra. I Mohamady (Muhammad) no mpaminanin'Andriamanitra izay inoan'ny Silamo fa namerina indray ny firesahana marina ny amin'Andriamanitra tamin'ny nahazoany ny fanambaràna ao amin'ny Kor'any.

Tamin'ny nanambaràna ny Soratra Masina, Andriamanitra dia niteny tamin'ny alalan'ny anjely Jibrily (Gabriela) sy ny mpaminany Mohamady izay nandre ny tenin'Andriamanitra fa tsy ny feony. Sady lavitra no akaiky, sady araka ny fomban'olombelona no tsy takatry ny sain'olombelona Andriamanitra, araka ny soratra ao amin'ny Kor'any, ka zava-miafina tanteraka izy, na "ghayb", ka tsy hay ampitahaina na amin'inona na amin'inona amin'ny zavatra noforoniny. Manana toetra fito fototra i Allah, dia ny fiainana, ny fahalalana, ny hery, ny sitrapo, ny fandrenesana, ny fahitana ary ny fitenenana.

Ivon'ny finoana sy ny fomba fiainan'ny mpino silamo ny anaran'i Allah izay ifatoran'ny lafim-piainany rehetra amin'ny alalan'ny fivavahana. Tsy lahy tsy vavy Andriamanitra. Mpahary sy mahefa ny zava-drehetra sy mahalala ny zava-drehetra ary mihoatra ny zavaboary noforoniny izy. Izy no tompon'izao rehetra izao sy ny hoavy, mpitsara amin'ny Fitsarana farany, niseho tamin'ny mpaminany nifandimby izay hatramin'i Adama ka hatramin'i Mohamady. Ny Soràta 112 (Al-Ikhlas) dia mamondrona ny fotopotony amin'ny fiheveran'ny Silamo an'Andriamanitra: "Izy no Allah tokana, Allah tsy azon-kevitra, tsy miteraka Izy, tsy nateraka Izy, ary tsy mitovy na amin'inona na amin'inona Izy". Ny Kor'any dia manambara koa ny toetran'Andriamanitra izay mihoa-draha tanteraka nefa milaza koa io boky io fa akaiky ny olombelona (Kor'any, Soràta 50.16) sy ny zavaboary noforoniny izay isehoan'ny asany sy anehoany izany Andriamanitra[7].

Mitarika ny olombelona amin'ny hoaviny izay tsy fantany na ny heviny na ny vokany; afaka mitari-dalana na mampania ny olombelona Andriamanitra, manasazy sy mamela heloka. Fantany ny antsipirian'ny fisainan'ny olona tsirairay, izy no hitsara amin'ny Fitsarana farany izay hanasaziana ny mpanota sy ny tsy mino ary hamaliana soa ny mpino mahatoky. Ambara matetika ny fahatezerany ka matetika izy dia atao hoe "ilay Mahatahotra" (arabo: al-Jabbâr na al-Qahhâr). Nefa ny toetrany misongadina indrindra dia ny halehiben'ny famindrampony izay mahery vaika ka mahasahana ny zavatra rehetra, araka ny voasoratra ao amin'ny Kor'any[7].

Ny fiheveran'ny filozofa an'Andriamanitra[hanova | hanova ny fango]

Andriamanitra araka ny filozofia grika[hanova | hanova ny fango]

Nino fisiana andriamanitra maro ny vahoaka grika tamin'ny Andro Taloha. Tao amin'ireo fiozofa grika no nipoiran'ny fiheverana ny fisian'ny Andriamanitra tokana. Araka an'i Wilfred Monod, "Tsy mihambo hanazava ny fiavian'izao tontolo izao ny Andriamanitry ny filozofa grika, fa ny lamina sy ny ambaratonga izay hita ao aminy fotsiny, eo amin'ny zavatra fehezin'ny fiforonana sy ny fahasimbana"[8].

Ny filozofia grika taloha izay nisy akony lehibe tamin'ny fiheverana taty aoriana ny amin'Andriamanitra, dia tsy niraharaha firy ny resaka momba ny andriamanitra, satria maro loatra ireo andriamanitra grika mameno izao tontolo izao ireo[9] ka tsy mendrika hanokanana lohateny ao amin'ny filozofia[10]. Ohatra, ao amin'ny asasoratr'i Aristoty, izay nisy fiantraikany tamin'ny teolojia jiosy sy kristiana ary miozolmana[11] [12], dia ampahany kely dia kely no natokany hiresahana ny amin'ny ataony hoe andriamanitra. Noho izany, rehefa miresaka ny amin'ny andriamanitra (to théon) i Aristoty dia "izao tontolo izao tsy azo tsapain-tanana" no tiany ho resahina amin'izany, dia ilay fisiana voalohany indrindra, izay ampy ka tsy mitady zavatra hafa, nefa tsy "Andriamanitra" tokana sy mihoatra an'izao tontolo izao velively[9].

Tamin'ny taonjato faha-3 taor. J.K., tamin'ny andron'ny neoplatonisma, rehefa nisy ny fifaninanana ara-tsaina sy ara-pitondram-piainana tamin'ny fivavahana kristiana vao nisandratra, vao izay nanao vaindohan-draharahan'ny fendinihanny ara-tsaina ny resaka ny amin'ny andriamanitra na ny amin'Andriamanitra ny filozofa toa an'i Plotino, i Porfira ary i Prôklosy ny amin'ny andriamanitra. I Plotino dia namorona ny fiheverana ny amin'ny ataony hoe "Iray" (grika: to en), foto-javatra voalohany mihoa-draha izay manjaka amin'ny zava-misy marina[9] ary tsy azo fantarina afa-tsy amin'ny alalan'ireo toetra fantatra momba azy. Araka ny fanadihadian'i Mireille Hadas-Lebel, "Ao amin'ireo Grika, ny amin'ny foto-javatra tokana izay manetsika izao tontolo izao dia momba ny filozofia[13].

Andriamanitra araka ireo filozofa deista[hanova | hanova ny fango]

Ny deisma ny fanambarana araka ny faharesen-dahatry ny saina ny amin'ny fisian'Andriamanitra, izay manolotra endrika ara-pinoana mifanentana amin'ny saina, izay tsy ivelan'ny fivavahana miorina amin'ny fanambaran-tenan'Andriamanitra[14], fa manolotra fomba ahafantarana an'Andriamanitra amin'ny alalan'ny fomban'olombelona[15], nefa tsy mihambo hamaritra ny antsipirian-toetrany[16]. Andriamanitry ny hevitra izany fa tsy Andriamanitry ny finoana na ny fanompoam-pivavahana, na dia heverin'i Kant fa ny "fanompoam-pivavahana atao amin'Andriamanitra" dia tokony ho tanterahina amin'ny alalan'ny fomba fiainana "am-panahy sy am-pahamarinana"[17].

Ho an'ireo mpanao tsikera hierovana ny finoana kristiana (apolojia kristiana) dia olona tsy tia vavaka sady mpanota ny deista izay mihambo tsy mila fanampianana avy amin'Andriamanitra mba hahalalany an'Andriamanitra, ka tsy mila ny Fanambaràna[14].

Ho an'i Kant, ny deisma dia fiheverana an'Andriamanitra ho "antom-pisian'izao tontolo izao", foto-javatra mpandrindra izay tsy mamaly tanteraka ny fiandrasan'ny olombelona; ho an'io filozoha io dia "fitadiavana an'Andriamanitra mba hieritreretana ny siansa amin'ny fandrosoany" ny deisma[18].

Tsy nanolotra famaritana mazava ny amin'Andriamanitra ny deisma ary ny famaritana nomeny dia mampiroaroa saina ka nahatonga ny deisma tsy nisy fanohizana tena azo tsapain-tanana ho fireham-pivavahana taty aoriana[19].

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Loharano[hanova | hanova ny fango]

  1. Jan Assmann, "Le traumatisme monothéiste", in Thomas Römer (dir.), Enquête sur le Dieu unique,  éd. Bayard/Le Monde de la Bible, 2010, p. 76.
  2. Mireille Hadas-Lebel, Monothéisme et exil de Babylone : 5. De la monolâtrie au monothéisme ?, sur Massorti.com, 17 juillet 2008, [tahiry].
  3. 3,0 et 3,1 Yves Lambert, La naissance des religions,  éd. Armand Colin, 2009, p. 307.
  4. Gherardo Gnoli, "L'Iran ancien et le zoroastrisme", in Julien Ries (dir.) L'Homme indo-européen et le sacré,  éd. Édisud, 1995.
  5. Jean Kellens, "Les documents d'origine : l'Avesta", in Religions et histoire, no 44, Zoroastrisme, le rite pour l'éternité, mai-juin 2012, p. 23.
  6. Yves Lambert, La naissance des religions,  éd. Armand Colin, 2009, p. 339.
  7. 7,0 et 7,1 Paul Ballanfat, "Allâh" in M.A. Amir-Moezzi (dir.) Dictionnaire du Coran,  éd. Robert Laffont, 2007, p. 40-43.
  8. Wilfred Monod, Dieu dans l'Univers, Fischbader, Paris, 1933, p. 55-56.
  9. 9,0 9,1 et 9,2 Philippe Hoffmann, « Y a-t-il un monothéisme philosophique dans l'Antiquité ? », dans Thomas Römer (dir.), Enquête sur le Dieu unique,  éd. Bayard/Le Monde de la Bible, 2010, p. 145-153.
  10. Francis Wolff, « Un démiurge moral », dans Le Monde des religions, hors-série N° 11, septembre 2009, p. 28-32.
  11. Alain de Libera, La Philosophie médiévale, Paris, PUF, coll. « Quadrige Manuels », 1993 (rééd. 2004) (ISBN 978-2-13-054319-0)
  12. Rémi Brague, Au moyen du Moyen Âge, Philosophies médiévales en chrétienté, judaïsme et islam, Paris, Flammarion, Champs-Essais no 856, 2008 (ISBN 978-2-0812-1785-0).
  13. Mireille Hadas-Lebel, « Pourquoi rester juif » [tahiry], Massorti.com, 11 novembre 2008.
  14. 14,0 et 14,1 Jacqueline Lalouette, article « Déisme et théisme », in Dictionnaire des faits religieux,  éd. Quadrige/P.U.F., 2010, p. 232.
  15. Bernard Sève, « Le Dieu des philosophes déistes », in 20 clés pour comprendre Dieu, in Le Monde des Religions, h.-s. no 11, septembre 2009, p. 54.
  16. Jacqueline Lalouette, article « Déisme et théisme », in Dictionnaire des faits religieux,  éd. Quadrige/P.U.F., 2010, p. 233.
  17. Bernard Sève, « Le Dieu des philosophes déistes », in 20 clés pour comprendre Dieu, in Le Monde des Religions, h.-s. no 11, septembre 2009, p. 56.
  18. Henri d'Aviau de Ternay, Traces bibliques dans la loi morale chez Kant,  éd. Beauchesne, 1986, p. 143, ampahan-dahatsoratra vakio eto [tahiry].
  19. Bernard Sève, « Le Dieu des philosophes déistes », in 20 clés pour comprendre Dieu, in Le Monde des Religions, h.-s. no 11, septembre 2009, p. 57.