Antitrinitarisma

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Ny antitrinitarisma na nontrinitarianisma dia ilazana ny fampianarana teo amin'ny teolojia kristiana izay mandà ny tenim-pinoana ny amin'Andriamanitra tokana misy persona telo (ny Trinite), ka manao izay hahitana izay heveriny ho tena fifandraisana eo amin'Andriamanitra (ny Mpamorona, izay efa ekena ao amin'ny lovantsofina hebreo araka ny Testamenta Taloha) sy i Jesosy (izay heverina ho zanak'Andriamanitra ao amin'ny lovantsofina kristiana araka ny Testamenta Vaovao) sy ny Fanahy Masina.

Ny fomba fijery tsy trinitariana dia miavaka amin'ny an'ny fiangonana trinitariana raha ny amin'ny fomban'Andriamanitra sy ny an'i Jesosy ary ny an'ny Fanahy Masina. Maro ireo fiheverana tsy trinitariana ka isan'izany ny adoptianisma, ny monarkianisma, ny sobordinatianisma izay nisy talohan'ny foto-pampianarana momba ny Trinite tamin'ny taona 325 sy 381 ary 431, tamin'ny konsilin'i Nikea sy ny konsilin'i Konstantinopoly ary ny konsilin'i Efeso (7). Ny katarisma dia namoha indray ny antitrinitarianisma tamin'ny taonjato faha-11 hatramin'ny faha-13, tao amin'ny fikambanana manana firehana onitariana, nandritra ny Fanavaozam-piangonana protestanta, tamin'ny Taonjaton'ny Fahazavana (taonjato faha-18), sy tao amin'ny vondrona niseho nandritra ny Fifohazam-panahy lehibe faharoa (taonjato faha-19).

Teo amin'ireo Kristianan'ny Andro Taloha[hanova | hanova ny fango]

Niezaka namaritra ny fitenenana hoe "ny Zanaka " ao amin'ny hoe "Zanak'Andriamanitra" amin'ny fomba heveriny ho mazava ireo hetsika rehetra ireo. Ny tena iadian-kevitra dia ny amin'ny maha Andriamanitra an'i Jesosy sy ny fifandraisany amin'ny ataony hoe "Rainy any an-danitra".

Ny Konsily voalohany tany Nikea (taona 325) dia nanameloka ny arianisma ka nanao azy ho fampianaran-diso (herezia) nefa tsy tena nanohitra ny Trinite ny arianisma tamin'ny endriny voalohany. Ny famolavolan-kevitra tamin'ireo konsily voalohany tamin'ny taonjato faha-4 sy faha-5 dia namaritra ny tenim-pinoan'ny Trinite: tsy ny fisian'Andriamanitra tokana misy persona telo ihany no zavatra azo heverina.

Ho an'ireo Kristiana tany aloha dia noresahina ny amin'ny doketisma, ny ebionisma, nefa tsy nafangarony tamin'ny gnosy kristiana izay tsy voatery ho mpanohitra ny Trinite izany, fa indraindray binitera (persona roa) sahala amin'ny firehan'ny jodaisma tamin'ny vanimpotoan'ny Tempoly Faharoa tamin'ny taonjato voalohany.

Finoana antitrinitariana[hanova | hanova ny fango]

Ny teolojiana kristiana mpiaro ny finoany (apolojista) sy ny Rain'ny Fiangonana tamin'ny taonjato faha-2 sy faha-3, izay nandray sy nandraikitra ny Kristolojian' ny Teny (Logos) dia nihevitra ny Zanak'Andriamanitra ho fitaovana ampiasain'ilay Andriamanitra fara tampony, atao hoe Ray, mba hanatanteraka ny famoronana. I Jostino Martiry sy i Teofilo avy any Antiokia sy i Hipolito avy any Roma ary i Tertoliano indrindraindrindra, dia nanambara fa ny Tenin'Andriamanitra anatiny (grika: Logos endiathetos, latina: Ratio), ny fisainan'Andriamanitra tsy misy persona, dia nateraka ka lasa Teny notononina (grika: Logos prophorikos, latina: sermo na verbum), nanjary persona azo ampiasaina tamin'ny fanatanterahana ny Famoronana (8).

Ny Encyclopædia Britannica (edisiona faha-11) dia nilaza izao: "Ho an'ny Kristiana sasany, ny foto-pampianarana momba ny Trinite dia hoatry ny tsy azo ampifanarahina amin'ny maha tokana an'Andriamanitra … noho izany dia lavin'izy ireo izany sady ekeny fa i Jesosy Kristy, tsy amin'ny maha Andriamanitra azy tonga nofo, fa amin'ny maha zavaboary fara tampony noarin'Andriamanitra azy, izay noforonina. (…) izany fiheverana ao amin'ny Fiangonana voalohany izany dia nifanohitra hatry ny ela tamin'ny foto-pampianarana marina".[1](9). Na dia nanjavona tao amin'ny Fiangonana voalohany aza izany fiheverana tsy trinitariana izany ary ny finoana trinitera nanjary foto-pampianarana marina ho an'ny kristianisma taty aoriana, dia nisy endrika fanovan'ny fijery antitrinitariana izay voatazona mandrakariva tao amin'ny vondrona vitsivitsy sy fiangonana kristiana sasany.

Maro samihafa ireo fomba fijery momba ny fifandraisana misy eo amin'ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina.

Tsy mitovy amin'Andriamanitra i Jesosy[hanova | hanova ny fango]

Ireo izay mino fa tsy Andriamanitra i Jesosy, na mitovy amin'Andriamanitra akory, dia milaza fa na Zanaka eo ambany fahefan'Andriamanitra, na irak'Andriamanitra, na mpaminany, na olona noforonina nefa tongalafatra izy.

  • ny arianisman'i Ariosy (250 na 256-336) dia nino fa ny Zanak'Andriamanitra dia nisy talohan'izao tontolo izao nefa noforonin'Andriamanitra mivantana sady eo ambany fahefan'Andriamanitra Ray. Ny fomba fijerin'i Ariosy dia izao: nateraka ny Zanaka ka toy ny noforonin'Andriamanitra voalohany indrindra ary avy eo namorona ny zava-drehetra tamin'ny alalan'ny Zanaka ny Ray. Ny fanekem-pinoana ariana fahafito (fanekem-pinoana faharoan'i Sirmioma) dia manambara fa ny homoousios (fitoviana ousia na sobstantia) ary ny homoiousios (sobstantia na ousia mifanahaka) dia tsy araka ny Baiboly sady lehibe noho ny Zanaka ny Ray (izany fanekem-pinoana izany dia fantatra taty aoriana amin'ny anarana hoe "Blasfeman'i Sirmioma") (11);
  • ny sotsinianisma: Fotiosy dia nampianatra fa Mesia sy Mpanavotra tsy nanam-pahotana i Jesosy, ary izy no hany olombelona tongalafatra zanak'Andriamanitra, nefa tsy nisy talohan'ny naha olombelona azy izy. Ataon'ny sotsinianisma ho manondro ny "paikan" 'Andriamanitra misy ao amin'ny fanahin'Andriamanitra talohan'ny nahaterahan'i Kristy ny andalana ao amin'ny Soratra Masina toy ny Joany 1.1 ("Tamin'ny voalohany ny Teny, ary ny Teny tao amin'Andriamanitra, ary ny Teny dia Andriamanitra.");
  • ny onitarisma dia mihevitra an'i Jesosy ho zanak'Andriamanitra, ambany fahefany sady samy hafa amin'ny Ray (13);
  • maro ireo lovantsofina gnostika izay manohana fa Eona avy any an-danitra nefa tsy miray amin'ny Ray i Kristy.

Ray sy Zanaka ary Fanahy Masina: fisehoan'Andriamanitra[hanova | hanova ny fango]

Tsy persona (na Olona) telo samy hafa ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina fa endrika isehoan'Andriamanitra, araka ny fahitan'ny mpino azy :

  • ny modalisma na sabelianisma, dia manambara fa miseho amin'ny endrika maro ao amin'ny Soratra Masina Andriamanitra ary miseho amin'ny fomba lehibe telo samihafa amin'ny famonjeny ny olombelona. Anjara asa telo samy hafa ny hoe "Ray" sy "Zanaka" ary "Fanafy Masina" arakaraka ny zava-mitranga eo amin’ny tantara (14). Noho izany dia Andriamanitra Ray ao amin'ny famoronana (namorona Zanaka tamin'ny alalan'ny fiteraham-birijiny Andriamanitra), Andriamanitra Zanaka tamin'ny asam-panavotana (Andriamanitra niseho tamin'ny endrik'i Jesosy mba ho faty eo amin'ny hazo fijaliana), Andriamanitra Fanahy Masina tamin'ny fahaterahana indray (Andriamanitra ny Fanahy Masina ao amin'ny Zanaka sy ao amin'ny fanahin'ny mpino kristiana). Araka io fomba fijery io dia tsy persona telo samihafa Andriamanitra, fa persona tokana miseho amin'ny fomba maro (14).

Andriamanitra telo samihafa[hanova | hanova ny fango]

I Jesosy Kristy dia Andriamanitra tsy hay tohaina, nefa ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina dia Andriamanitra telo samy hafa mahery indrindra izay samy manana ny fombany (natiora) sady mikambana ho vondron'Andriamanitra miasa ho amin'ny tanjona iray: izany no atao hoe triteisma.

  • ny triteisma: i Joany Filopono, saranga ambony tao Aleksandria sady monofizita teo antenantenan'ny taonjato faha-6, dia mahita natiora sy sobstansa ary Andriamanitra telo miavaka tsara ao amin'ny Trinite. Tamin'ny Andro Antenantenany dia nilaza zavatra toy izany koa i Roskelino avy any Kompieno sady nanambara fa ny Trinite iray manontolo no tonga nofo.

Tsy persona ny Fanahy Masina[hanova | hanova ny fango]

Mandà ny maha persona ny Fanahy Masina ireto tanisaina manaraka ireto:

  • ny binitarisma: ny mpanaraka azy io dia ahitana ireo olon'ny tantara izay nino fa Andriamanitra dia tsy persona telo fa persona roa mitovy sady miara-maharitra mandrakizay, dia ny Ray sy ny Teny. Mampianatra izy ireo fa ny Fanahy Masina dia tsy persona miavaka fa herin'Andriamanitra Ray sy Zanaka izay mivoaka avy ao amin'izy ireo mankamin'izao rehetra izao, sy amin'ny Famoronana ary amin'ny mpino;
  • ny markionisma: i Markiona (110-160 taor. J.K.) dia nino fa misy Andriamanitra roa, ka ny iray namorona fa tsy hitsara (ilay ao amin’ny Testamenta Taloha) ary ny iray nanavotra sady mpamindra fo (ilay ao amin’ny Testamenta Vaovao).

Tamin'ny andron'ny Reformasiona sy taoriany[hanova | hanova ny fango]

Nitombo ny fahalianan'ny olona amin'ny antitrinitarisma tamin'ny vanimpotoan'ny Reformasiona protestanta vokatry ny toriteny nataon'ilay Anabatista atao hoe Melchior Hoffman (1495-1543) sy i Johannes Campanus (1500-1575). Mpanaraka ny foto-pampianaran'i Zwingli izy ireo ka nanohana ny fivoasana ara-pampiharana (pragmatika) ny eokaristia (na fanasan'ny Tompo) sy ny asa fanompoana kristiana (izay nampifanoheriny amin'ny fivoasana ara-pahagagana nataon'ny Loterana).

Resy tamin'ny fiampangana nataon'i Martin Lotera izy ireo tamin'ny konsily natao tao Flensbourg tamin'ny 8 Avrily 1529. Ny foto-pampianarana antitrinitariana tamin'izany fiandohan'ny Fanavaozam-piangonana izany dia fantatra araka ilay lahatsoratra mitsikera nataon'i Johannes Bugenhagen atao hoe Contre les antitrinitariens (Lübeck, 1530). Niely ihany ilay fampianarana nandritra ny taonjato faha-16 ka nivoatra mankamin'ny onitarisma.

Amin'izao fotoana izao dia maro ireo fiangonana sy fikambanana antitrinitarisma ka lehibe amin'ireo dia:

Ny madinidinika kosa dia ireto:

  • ny Fiangonana Kristadelfiana,
  • ny Siantista Kristiana (Christian Scientists),
  • ny Mpianatry ny Baibolin'ny Mangirandratsy (Dawn Bible Students),
  • ny Fiangonana Velon'Andriamanitra (Living Church of God),
  • ny Fiangonan'i Iahveh (Assemblies of Yahweh),
  • ny Fiangonana Israelitan'Andriamanitra ao amin'i Jesosy Kristy (Israelite Church of God in Jesus Christ),
  • ny Members Church of God International,
  • ny Unitarian Universalist Christians,
  • ny Way International,
  • ny Church of God International
  • ny United Church of God.

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Loharano sy fanamarihana[hanova | hanova ny fango]

  1. Dikan-teny anglisy niaviany: "to some Christians the doctrine of the Trinity appeared inconsistent with the unity of God. ... they therefore denied it, and accepted Jesus Christ, not as incarnate God, but as God's highest creature by whom all else was created. ... [this] view in the early Church long contended with the orthodox doctrine."