Trinite

Avy amin'i Wikipedia
Hanketo: Fikarohana, karohy

Ny Trinite na Trinite Masina na koa Andriamanitra Telo Izay Iray dia ilazana an’Andriamanitra izay Ray sy Zanaka ary Fanahy Masina. Ny Trinite dia tsy midika hoe telo Andriamanitra. Isan’ireo atao hoe zava-miafina na mistery ny Trinite satria saro-takarina ho an’ny sain’olombelona. Marihina fa tsy hita ao amin’ny Baiboly ny teny hoe Trinite. Ny finoana ny Trinité dia itambaran’ny ankamaroan’ny fiangonana kristiana toy ny Katolika Romana sy ny Katolika Ortôdôksa sy ny Protestanta ary ny ankamaroan’ireo Fiangonana Ara-Pilazantsara (Evanjelika). Samy manana ny fomba fampianarany izany finoana izany anefa ireo fiangonana ireo.

Fiforonan-teny[hanova | hanova ny fango]

Ny hoe Trinite dia avy amin’ny fanagasiana ny teny latina hoe Trinitas izay nisampana avy amin’ny mpamaritoetra hoe trinus - izay midika hoe “miverina in-telo” na “telo sosona”. Mifandray amin’ny teny grika hoe tριάς / trias izay midika hoe “telo” na “vondron-javatra telo” izany. Ny Grika dia manao ny Trinite hoe Αγία Τριάδα / Agia Triada izay midika hoe « Trinite Masina ». Tamin’ny taona 180 no niforonan’ny teny hoe trinite izay hita teo amin’ny soratr’i Teofilo avy any Antiokia. Ho an’ireo fiangonana mino ny Trinite dia tsy Triada, araka ny dikan’ity teny ity amin’ny teny frantsay izany, satria ny Triada dia fikamban’andriamanitra telo miavaka, samy mahaleo tena no samy hafa, na dia mifameno aza, fa ny Trinite kosa dia Andriamanitra tokana.

Ny voambolana ampiasaina hanazavana ny Trinite[hanova | hanova ny fango]

Misy voambolana nampiasain’ireo teolojiana fahizay ho enti-manazava ny amin’ny Trinite. Ny Fiangonanan'ny Tandrefana dia nampiasa ny teny latina hoe persona sy substantia ary natura ; fa ny Tatsinanana kosa nampiasa ny teny grika hoe ousia sy hupostasis. Ireo teolojiana manoratra amin'ny teny malagasy dia mampiasa ny voambolana latina izay nogasiny (persôna sy sobstansa ary natiora).

Ny Persôna[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana Tandrefana (miteny latina) dia mampiasa ny teny hoe persona. Ny Fiangonana Tasinanana (miteny grika) dia manao hoe ὑπόστασις / hupostasis. Ny teolojiana mampiasa teny malagasy dia manoratra hoe persona na persôna. Ny hevitra teolojikan'ny hoe persona sy ny hoe hupostasis dia mitovy. Ny hevitra voalohan’ny teny hoe persona ivelan’ny fivavahana dia “saron-tavan’ny mpilalao an-tsehatra” izay niitatra sy niova ho “anjara asan’ny mpilalao an-tsehatra”. Noraisin'ny Fiangonana latina hanazavana ny amin’ny Trinite izany ka nanana hevitra hafa. Andriamanitra dia tokana nefa manana persôna telo – dia ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina.

Ny Natiora na Sobstansa[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana Tandrefana dia nampiasa ny teny hoe natura na substantia fa ny Fiangonana Tatsinanana kosa dia nampiasa ny teny hoe ουσία / ousia. Ny hevitry ny hoe natura na substantia sy ny hoe ousia amin’ny teolojia kristiana dia mitovy. Ny teny hoe natura na ousia dia milaza ny maha-izy na ny fototry ny zavatra anankiray. Ny natioran’Andriamanitra dia ny maha-izy an’Andriamanitra, ny fototra maha-Andriamanitra an’Andriamanitra, ny tsy itovizan’Andriamanitra amin’ny zavatra noforoniny. Ny teolojiana mampiasa teny malagasy dia manoratra hoe natiora na sobstansa. Mitovy natiora ireo persôna telon’Andriamanitra ka izany no atao hoe Consubstatialita (latina) na Homoousia (grika). Ny Zanaka anefa, rehefa tonga nofo naterak’i Maria, dia manana natiora roa ka ny iray natioran’Andriamanitra ary ny iray natioran’olombelona.

Ireo konsily momba ny Trinite[hanova | hanova ny fango]

Ny konsily, izay atao hoe koa synoda, dia fivoriamben’ny eveka avy amin’ny fiangonana maro. Matetika ny emperora no nampiantso konsily nefa ny Evekan’i Rôma no mitarika izany. Talohan’ny Konsily voalohany tao Nikea dia tsy tena nazava tsara ny amin’ny Trinite. Mbola samy nanana ny heviny ireo teolojiana. Nisy ny ady hevitra ary maro ireo nampangaina ho heretika (mpanao fa mpianaran-diso) noho ny fiheverany ny amin’i Jesoa sy ny Fanahy Masina tsy mifanaraka amin’ny fanapahan-kevitra ofisialin’ny Fiangonana tamin'izay. Nandritra ireo konsily sasany no niadian-kevitra sy nanapahana izay tokony hinoan’ny Kristiana momba ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina.

Konsily voalohany tao Nikea (taona 325)[hanova | hanova ny fango]

Maro ny zavatra niadian-kevitra sy notapahina nandritra ny Konsily voalohany tao Nikea ka isan’ireny ny amin’ny hevitr’i Ariosy sy ny namany izay tsy nanaiky ny fitoviam-pomba (na natiora) eo amin’i Jesoa sy ny Ray. Resy ny arianisma izay nanohana ny tsy fitovian’ny natioran’ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina tamin’izay. Nivoaka ny Fanekem-pinoana (na Simbôly) nikeana.

Konsily voalohany tao Kônstantinôpla (taona 381)[hanova | hanova ny fango]

Maro ihany koa ny zavatra notapahina nandritra ny Konsily voalohany tao Kônstantinôpla ka isan’ireny ny fanamafisana ny amin’ny maha-mitovy fomba (na natiora) ny Fanahy Masina amin’ny Zanaka sy ny Ray – izay fanapahana efa natao tamin’ny taona 325. Nivoaka tamin’izany ny Fanekem-pinoan’i Nikea sy Kônstantinôpla.

Konsily tao Efesosy (taona 431)[hanova | hanova ny fango]

Ny Konsily tao Efesosy (na Efezy) no nanoherana ny nestôrianisma (notarihin’i Nestôriosy) izay nanao an’i Jesoa ho nanana persôna roa samy hafa sady misaraka nefa mifanaraka ka ny voalohany persônan’Andriamanitra fa ny faharoa kosa persônan’olombelona. Ny Fiagonana ofisialy anefa nanamafy ny maha-persôna tokana an’i Jesoa na dia manana fomba (natiora) roa aza. Rehefa natao hoe Andriamanitra i Jesoa dia natao hoe Renin’Andriamanitra (Θεοτόκος /Theotokos amin'ny teny grika) i Maria. 

Konsily tao Kalkedonia (taona 451)[hanova | hanova ny fango]

Nanameloka ny mônôfizisma (atao hoe koa eotykianisma) ny konsily tao Kalkedonia. Fiheveran’i Eotykesy izany izay ilazany fa manana natiora roa i Jesoa ka ny iray Andriamanitra ary ny iray olona nefa mifangaro izy ireo ka ni natioran'olombelona natelin'ny natioran'Andriamanitra. Izany no atao hoe mônôfizisma (avy amin’ny teny grika hoe μόνος / monos « tokana » et φύσις / physis « natiora »). Ny konsily anefa nanamafy fa ireo natioran’i Jesoa roa ireo dia tsy mifangaro sy tsy miova ary tsy mizara no sady tsy misaraka ihany koa.

Konsily faharoa tao Kônstantinôpla (taona 553)[hanova | hanova ny fango]

Nanamafisana ny fanamelohana ireo mpanaraka ny mônôfizisma ny konsily faharoa tao Kônstantinôpla sady nandraiketana ny finoana momba ny Trinite. Misy mandrak’ankehitriny anefa ny Fiangonana kristiana atao hoe mônôfizita.

Ireo atao hoe fampianaran-diso momba ny Trinite[hanova | hanova ny fango]

Ireto ny ohatra amin’izay atao hoe fampianaran-diso (na herezia) notoherina tamin’ny alalan’ireo konsily voatanisa eo ambony ireo : ny Arianisma, ny Sobôrdinatianisma, ny Anôméisma, ny Hômeisma, ny Adôptianisma, ny Apôlinarisma, ny Dôketisma, ny Môdalisma, ny Nestôrianisma, ny Mônôfizisma, ny Mônôtelisma ary ny Triteisma.

Arianisma[hanova | hanova ny fango]

Araka ny arianisma dia tsy mitovy ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina nefa ny Ray ihany no tena Andriamantra – izay sady tsy nateraka no tsy noforonina. Tsy mitovy natiora amin’Andriamanitra ny Zanaka sady tsy mandrakizay ny fisiany satria noforonina izy. Olombelona natsangan’Andriamanitra ny Zanaka ka misy ampahan-toetran’Andriamanitra fa tsy Andriamanitra.

Sobôrdinatianisma[hanova | hanova ny fango]

Ny Sobôrdinatianisma (Subordinatianisme) dia finoana tany am-piandohan’ny Kristianisma izay milaza fa eo ambany fahefan’ny Ray ny Zanaka sy ny Fanahy Masina.

Anômeisma[hanova | hanova ny fango]

Andriamanitra Ray sy Jesoa Zanaka dia tsy misy itovizany (homos : “mifanahaka”; anomos : “tsy mitovy”). Ilay Tsy Nateraka no Andriamanitra. Ny Ray sy ny Zanaka dia hery nanatanterahana ny Famoronana. Tsy Andriamanitra ny Ray sy ny Zanaka fa fiseho roa samy hafan’Andriamanitra. Ilay Nateraka dia noforonin’ny Ray sady namorona ny Parakleta (ny Fanahy Masina).

Hômeisma[hanova | hanova ny fango]

Ny Zanaka dia misy fifanahafany amin’ny Ray nefa tsy mitovy aminy. Tsy nohazavain’ny mpanao an’io fampianarana io izany fifanahafana izany.

Adôptianisma[hanova | hanova ny fango]

Tsy tonga zanak’Andriamanitra i Jesoa raha tsy nanomboka teo amin’ny fanaovan’i Jaona batisa (batemy) azy teo amin’ny Onin’i Jôrdana. Zanaka natsangan’Andriamanitra i Jesoa.

Apôlinarisma[hanova | hanova ny fango]

Tsy manana fanahin’olona i Jesoa fa fanahin’Andriamanitra, dia ilay Teny izay niditra tao amin’ny vatan’olombelona nisolo ny fanahy maha-olona an'i Jesoa. Ny vatan’i Kristy dia vatana nampanjarina fanahy sady nomem-boninahitra.

Dôketisma[hanova | hanova ny fango]

I Jesoa izay tonga nofo dia tsy lasa olombelona - tsy manana vatana azo tsapaina – fa nijanona ho vatana ara-panahy. Noho izany ny fanomboana azy dia fisehon-javatra tsy tena izy ihany (gr. : δοκεῖν /dokein: "miseho", "miseho tsy tena izy"; δόκησις / dókēsis "fisehoana", "fisehoana tsy tena izy"). Izany hoe ny endrik’olombelona ananan’i Jesoa sy ny fijaliany dia sarintsariny fotsiny.

Môdalisma na Sabelianisma[hanova | hanova ny fango]

Ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina dia fomba fisehon’Andriamanitra (lat.: modus "fomba") fa tsy persôna telo. Isika no mahita azy ho telo fa izy dia tokana. Ny Ray ihany no nijaly teny amin’ny hazo fijaliana fa tsy ny Zanaka.

Nestôrianisma[hanova | hanova ny fango]

Manana natiora roa misaraka i Jesoa Kristy ka ny mikasika ny natiorany iray dia tsy mahazo ny natiorany hafa. Noho izany i Maria dia tsy renin’i Jesoa araka ny natioran’Andriamanitra ananany fa reniny amin’ny maha-olona azy – izany hoe tsy renin’Andriamanitra i Maria. Midika koa izany fa tsy Andriamanitra no voahombo sy nijaly fa ilay Jesoa olombelona.

Mônôfizisma[hanova | hanova ny fango]

Ny Zanaka dia manana natioran'Andriamanitra ka ity dia nitelina ny natioran’olombelona tao amin’i Jesoa. Noho izany dia tokana ihany ny natioran’i Jesoa Kristy dia ny natiora maha-Andriamanitra azy.

Mônôtelisma na mônôteletisma[hanova | hanova ny fango]

Manana natiora roa i Jesoa nefa tokana ny sitrapony (gr. μονοθελητισμός /monothelêtismos). Mifanohitra amin’ny fiheveran’ny Fiangonana ofisialy izany izay milaza fa manana sitrapo roa mifanaraka amin’ny fananany natiora roa i Jesoa.

Triteisma[hanova | hanova ny fango]

Ny triteisma dia teny enti-miampanga ny mpomba ny Trinite izay lazaina fa manana Andriamanitra telo. Nisy ihany koa ireo izay tena nampianatra fa ny Trinite dia Andriamanitra telo samy manana ny persônany sy ny natiorany avy nefa mifameno.

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]