Trinite

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Andriamanitra Ray, nataon'i Schnorr von Carolsfeld, taona 1860

Ny Trinite na Trinite Masina na koa Andriamanitra Telo Izay Iray dia ilazana an’Andriamanitra izay Ray sy Zanaka ary Fanahy Masina. Ho an'ireo mino izany fampianarana izany, ny Trinite dia tsy midika hoe telo Andriamanitra. Amin'izy ireo koa dia isan’ny atao hoe zava-miafina na mistery ny Trinite satria saro-takarina ho an’ny sain’olombelona. Marihina fa tsy hita ao amin’ny Baiboly ny teny hoe Trinite. Ny finoana ny Trinité dia itambaran’ny ankamaroan’ny fiangonana kristiana toy ny Katolika Romana sy ny Katolika Ortôdôksa sy ny Protestanta ary ny ankamaroan’ireo Fiangonana ara-Pilazantsara (Evanjelika). Samy manana ny fomba fampianarany izany finoana izany anefa ireo fiangonana ireo.

Fiforonan-teny[hanova | hanova ny fango]

Ny hoe Trinite dia avy amin’ny teny latina hoe Trinitas izay nisampana avy amin’ny mpamaritoetra hoe trinus, izay midika hoe “miverina in-telo” na “telo sosona”. Mifandray amin’ny teny grika hoe tριάς / trias izay midika hoe “telo” na “vondron-javatra telo” izany. Ny Grika dia manao ny Trinite hoe Αγία Τριάδα / Agia Triada izay midika hoe "Trinite Masina". Tamin’ny taona 180 no niforonan’ny teny hoe trinite izay hita teo amin’ny soratr’i Teofilo avy any Antiokia. Ho an’ireo fiangonana mino ny Trinite dia tsy Triada, araka ny dikan’ity teny ity amin’ny teny frantsay izany, satria ny Triada dia fikambanan’andriamanitra telo miavaka, samy mahaleo tena no samy hafa, na dia mifameno aza, fa ny Trinite kosa dia Andriamanitra tokana.

Ny voambolana ampiasaina hanazavana ny Trinite[hanova | hanova ny fango]

Misy voambolana nampiasain’ireo teolojiana fahizay ho enti-manazava ny amin’ny Trinite. Ny Fiangonan'ny Tandrefana dia nampiasa ny teny latina hoe persona sy substantia ary natura ; fa ny Tatsinanana kosa nampiasa ny teny grika hoe ousia sy hupostasis. Ireo teolojiana manoratra amin'ny teny malagasy dia mampiasa ny voambolana latina izay nogasiny (persôna sy sobstansa ary natiora).

Ny Persôna[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana Tandrefana (miteny latina) dia mampiasa ny teny hoe persona. Ny Fiangonana Tasinanana (miteny grika) dia manao hoe ὑπόστασις / hupostasis. Ny teolojiana mampiasa teny malagasy dia manoratra hoe persona na persôna. Ny hevitra teolojikan'ny hoe persona sy ny hoe hupostasis dia mitovy.

Hevitra andavanandron'ny teny hoe persona sy hupóstasis[hanova | hanova ny fango]

Ny hevitra voalohan’ny teny latina hoe persona ivelan’ny fivavahana dia “saron-tavan’ny mpilalao an-tsehatra”. Niitatra izany hevitra izany ka niova ho “anjara asan’ny mpilalao an-tsehatra”. Ny teny grika mitovy hevitra amin'ny hoe persona dia ny hoe prosopopon. Nentina nanondroana olona io teny io taty aoriana na zavatra hafa manana tena sy sitrapo manokana.

Ny hevitra voalohan'ny teny hoe ὑπόστασις / hupóstasis kosa dia "fametrahana ao ambany" na "fitoerana ao ambany", izay mitovy hevitra voalohany amin'ny teny latina hoe substantia (hupo- = sub- "ambany"; stasis = stantia "mitoetra"). Tsy tokony hisy fifanakaiky ny hevitry ny hoe persona sy ny hoe hypostasis.

Hevitra teolojikan'ny hoe persona sy hupóstasis[hanova | hanova ny fango]

Noraisin'ny Fiangonana latina hanazavana ny amin’ny Trinite ny hoe persona ka nanana hevitra manakaiky nefa tsy mitovy amin'ny hoe "olona" na "zavatra manana tena sy sitrapo manokana". Izany no niteraka ny fahasamihafan'ny fandraisana ny hevitr'io teny io teo amin'ireo teolojiana fahizay. Andriamanitra dia tokana, hoy ny mpanohana ny Trinite, nefa manana persôna telo, dia ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina. Ao amin'ny soratr'ireo mpanohana ny Trinite anefa dia tsy mitovy hevitra ny hoe hupostasis sy ny hoe substatia.

Ny Natiora na Sobstansa[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana Tandrefana dia nampiasa ny teny hoe natura na substantia fa ny Fiangonana Tatsinanana kosa dia nampiasa ny teny hoe ουσία / ousia.

Ny hevitra andavanandron'ny teny hoe natura sy substatia ary ousia[hanova | hanova ny fango]

Ny hevitra voalohan'ny teny latina hoe natura dia "(izay) efa nisy hatramin'ny nahaterahany". Io teny io dia avy amin'ny matoanteny latina hoe nasci ("teraka"). Niitatra ka niova ho "toetra tsy miova hatramin'izay nisiana" ny hevitr'io teny io taty aoriana.

Ny hevitra voalohan'ny teny latina hoe substantia dia "fitoerana ao ambany" araka ny efa voalaza etsy ambony. Niitatra koa ny hevitr'io teny io ka nanondro ny raha mamorona ny zavatra iray tsy am-piheverana ny fisehony na ny endriny ety ivelany. Izany no nahatonga ireo atao hoe mpanao fampianaran-diso (heresia) nilaza fa raha ny substatia no izay tsy miova ao amin'Andriamanitra, ny persona dia tokony ho izay miovaova, izay miseho ety ivelany. Tsy neken'ny mpanohana ny Trinite izany.

Ny teny grika hoe οὐσία / ousίa kosa dia avy amin'ny matoanteny grika hoe εἶναι / einai izay midika hoe "misy" afa-tsy hoe ampiasaina ho matoanteny mpanampy izy. Ny ousia dia milaza ny maha-izy ny zavatra iray. Ny latina dia nandika ny hoe ousia amin'ny hoe substantia na essentia. Izany hoe ilay toetra tsy miova sady marin-toerana.

Hevitra teolojikan'ny teny hoe natura sy substatia ary ousia[hanova | hanova ny fango]

Ny hevitry ny hoe natura na substantia sy ny hoe ousia amin’ny teolojia kristiana dia mitovy. Ny teny hoe natura na ousia dia milaza ny maha-izy na ny fototry ny zavatra anankiray. Ny natioran’Andriamanitra dia ny maha-izy an’Andriamanitra, ny fototra maha-Andriamanitra an’Andriamanitra, ny tsy itovizan’Andriamanitra amin’ny zavatra noforoniny. Ny teolojiana mampiasa teny malagasy dia manoratra hoe natiora na sobstansa.

Mitovy natiora, hoy ny mpanohana ny Trinite, ireo persôna telon’Andriamanitra ka izany fitoviza-natiora izany no atao hoe Consubstatialita (latina) na Homoousia (grika). Ny Zanaka (Jesosy) anefa, rehefa tonga nofo naterak’i Maria, dia manana natiora roa ka ny iray natioran’Andriamanitra ary ny iray natioran’olombelona.

Ireo konsily momba ny Trinite[hanova | hanova ny fango]

Ny konsily, izay atao hoe koa synoda, dia fivoriamben’ny eveka avy amin’ny fiangonana maro. Matetika ny emperora no nampiantso konsily nefa ny Evekan’i Rôma no mitarika izany. Talohan’ny Konsily voalohany tao Nikea dia tsy tena nazava tsara ny amin’ny Trinite. Mbola samy nanana ny heviny ireo teolojiana. Nisy ny ady hevitra ary maro ireo nampangaina ho heretika (mpanao fampianaran-diso) noho ny fiheverany ny amin’i Jesoa sy ny Fanahy Masina tsy mifanaraka amin’ny fanapahan-kevitra ofisialin’ny Fiangonana tamin'izay. Nandritra ireo konsily sasany no niadian-kevitra sy nanapahana izay tokony hinoan’ny Kristiana momba ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina.

Konsily voalohany tao Nikea (taona 325)[hanova | hanova ny fango]

Ny Konsily voalohany tao Nikea (grika : Nikaia; torka: İznik; frantsay: Nicée; anglisy: Nicaea) dia nampiantsoin'ny emperora Konstantinosy tamin'ny taona 325 ka nahavory eveka miisa 318 tamin'ireo 1800 eran'ny fanjakany. Namahana ny olana nisy teo amin'i Ariosy sy i Aleksandra evekany. Ny hanamafy ny firaisan'ny fanjakany no isan'ny tanjon'ilay emperora.

Maro ny zavatra niadian-kevitra sy notapahina nandritra ny Konsily voalohany tao Nikea ka isan’ireny ny amin’ny hevitr’i Ariosy sy ny namany izay tsy nanaiky ny fitoviam-pomba (na natiora) eo amin’i Jesoa sy ny Ray. Resy ny arianisma izay nanohana ny tsy fitovian’ny natioran’ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina tamin’izay. Nivoaka ny Fanekem-pinoana (na Simbôly) nikeana. Tsy tonga dia nanjaka tanteraka anefa io fanekem-pinoana io ka izany no isan'ny niteraka ny konsily hafa indray.

Konsily voalohany tao Konstantinopolisy (taona 381)[hanova | hanova ny fango]

Ny emperora Teodosiosy I dia nampanao konsily tamin'ny taona 391 ka niisa 150 ny eveka nivory tamin'izay, izay samy avy any Atsinanana. Ireo eveka tsy nanaiky ny fanekem-pinoan'i Nikea dia tsy nahazo nandray anjara tamin'ny konsily na niala tsy nanatrika izany. Maro ny zavatra notapahina nandritra ny Konsily voalohany tao Konstantinopolisy (latina: Constantinopolis, grika: Κωνσταντινούπολις / Kônstantinoúpolis) ka isan’ireny ny fanamafisana ny amin’ny maha-mitovy fomba (na natiora) ny Fanahy Masina amin’ny Zanaka sy ny Ray, izay fanapahana efa natao tamin’ny taona 325. Nivoaka tamin’izany ny Fanekem-pinoan’i Nikea sy Kônstantinôpla.

Konsily tao Efesosy (taona 431)[hanova | hanova ny fango]

Ny emperora Teodosiosy II no nampamory konsily tamin'ny taona 431 tao Efesosy (na Efezy) (grika: Ἔφεσος / Éphesos ; latina : Ephesus). Ny Konsily tao Efesosy no nanoherana ny nestôrianisma (notarihin’i Nestôriosy) izay nanao an’i Jesoa ho nanana persôna roa samy hafa sady misaraka nefa mifanaraka ka ny voalohany persônan’Andriamanitra fa ny faharoa kosa persônan’olombelona. Ny Fiangonana ofisialy anefa nanamafy ny maha-persôna tokana an’i Jesoa na dia manana fomba (natiora) roa aza. Rehefa natao hoe Andriamanitra i Jesoa dia natao hoe Renin’Andriamanitra (Θεοτόκος /Theotokos amin'ny teny grika) i Maria.

Marihina fa ny fiangonana protestanta sy ny ankamaroan'ny fiangonana evanjelika dia manaiky ny maha olona tokoa sy Andriamanitra tokoa an'i Jesosy sy ny maha naterak'i Maria azy nefa tsy manaiky ny maha Renin'Andriamanitra an'i Maria.

Konsily tao Kalkedona (taona 451)[hanova | hanova ny fango]

Nanameloka ny mônôfizisma (atao hoe koa eotykianisma) ny konsily tao Kalkedona (grika: Χαλκηδών / Khalkêdôn). Fiheveran’i Eotykesy izany izay ilazany fa manana natiora roa i Jesoa ka ny iray Andriamanitra ary ny iray olona nefa mifangaro izy ireo ka ny natioran'olombelona natelin'ny natioran'Andriamanitra. Izany no atao hoe mônôfizisma (avy amin’ny teny grika hoe μόνος / monos "tokana" sy φύσις / phusis "natiora"). Ny konsily anefa nanamafy fa ireo natioran’i Jesoa roa ireo dia tsy mifangaro sy tsy miova ary tsy mizara no sady tsy misaraka ihany koa.

Konsily faharoa tao Konstantinopolisy (taona 553)[hanova | hanova ny fango]

Nanamafisana ny fanamelohana ireo mpanaraka ny mônôfizisma ny konsily faharoa tao Konstantinopolisy sady nandraiketana ny finoana momba ny Trinite. Misy mandrak’ankehitriny anefa ny Fiangonana kristiana atao hoe mônôfizita.

Ireo atao hoe fampianaran-diso momba ny Trinite[hanova | hanova ny fango]

Ireto ny ohatra amin’izay atao hoe fampianaran-diso (na herezia) notoherina tamin’ny alalan’ireo konsily voatanisa eo ambony ireo: ny Arianisma, ny Sobôrdinatianisma, ny Anôméisma, ny Hômeisma, ny Adôptianisma, ny Apôlinarisma, ny Dôketisma, ny Môdalisma, ny Nestôrianisma, ny Mônôfizisma, ny Mônôtelisma ary ny Triteisma.

Arianisma[hanova | hanova ny fango]

Araka ny arianisma dia tsy mitovy ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina nefa ny Ray ihany no tena Andriamantra, izay sady tsy nateraka no tsy noforonina. Tsy mitovy natiora amin’Andriamanitra ny Zanaka sady tsy mandrakizay ny fisiany satria noforonina izy. Olombelona natsangan’Andriamanitra ny Zanaka ka misy ampahan-toetran’Andriamanitra fa tsy Andriamanitra.

Sobôrdinatianisma[hanova | hanova ny fango]

Ny Sobôrdinatianisma (Subordinatianisme) dia finoana tany am-piandohan’ny Kristianisma izay milaza fa eo ambany fahefan’ny Ray ny Zanaka sy ny Fanahy Masina. Noforonin'Andriamanitra ny Zanaka.

Anômeisma[hanova | hanova ny fango]

Andriamanitra Ray sy Jesoa Zanaka dia tsy misy itovizany (homos : “mifanahaka”; anomos : “tsy mitovy”). Ilay Tsy Nateraka no Andriamanitra. Ny Ray sy ny Zanaka dia hery nanatanterahana ny Famoronana. Tsy Andriamanitra ny Ray sy ny Zanaka fa fiseho roa samy hafan’Andriamanitra. Ilay Nateraka dia noforonin’ny Ray sady namorona ny Parakleto (ny Fanahy Masina).

Hômeisma[hanova | hanova ny fango]

Ny Zanaka dia misy fifanahafana natiora amin'ny Ray nefa tsy mitovy aminy. Tsy nohazavain’ny mpanao an’io fampianarana io izany fifanahafana izany.

Adôptianisma[hanova | hanova ny fango]

Fanaovam-batisa an'i Kristy, nataon'i Juan Navarrete, taona 1567.

Tsy tonga zanak’Andriamanitra i Jesoa raha tsy nanomboka teo amin’ny fanaovan’i Jaona batisa (batemy) azy teo amin’ny Onin’i Jôrdana. Zanaka natsangan’Andriamanitra i Jesoa fa tsy Andriamanitra. Olombelona i Jesoa.

Apôlinarisma[hanova | hanova ny fango]

Tsy manana fanahin’olona i Jesoa fa fanahin’Andriamanitra, dia ilay Teny izay niditra tao amin’ny vatan’olombelona nisolo ny fanahy maha-olona an'i Jesoa. Ny vatan’i Kristy dia vatana nampanjarina fanahy sady nomem-boninahitra. Tsy manana natiora roa ao amina persona iray i Jesoa.

Dôketisma[hanova | hanova ny fango]

I Jesoa izay tonga nofo dia tsy midika hoe lasa olombelona. Tsy manana vatana azo tsapaina izy fa nijanona ho vatana ara-panahy. Noho izany ny fanomboana azy dia fisehon-javatra tsy tena izy ihany (gr.: δοκεῖν /dokein: "miseho", "miseho tsy tena izy"; δόκησις / dókēsis "fisehoana", "fisehoana tsy tena izy"). Izany hoe ny endrik’olombelona ananan’i Jesoa sy ny fijaliany dia sarintsariny fotsiny.

Môdalisma na Sabelianisma[hanova | hanova ny fango]

Ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina dia fomba fisehon’Andriamanitra (lat.: modus "fomba") fa tsy persôna telo. Isika no mety mahita an'Andriamanitra ho telo fa izy dia tokana. Ny Ray sy ny Fanahy Masina dia ilay AndriaManitra tokana tonga nofo tao amin'i Jesoa Kristy. Ny Ray ihany no nijaly teny amin’ny hazo fijaliana fa tsy ny Zanaka.

Nestôrianisma[hanova | hanova ny fango]

Manana natiora roa misaraka i Jesoa Kristy ka ny mikasika ny natiorany iray dia tsy mahazo ny natiorany hafa. Persona roa miavaka fa tsy tokana no ao amin'i Jesoa Kristy. Noho izany i Maria dia tsy renin’i Jesoa araka ny natiora sy personann’Andriamanitra ananany fa reniny amin’ny maha olona azy, izany hoe tsy renin’Andriamanitra i Maria. Midika koa izany fa tsy Andriamanitra no voahombo sy nijaly fa ilay Jesoa olombelona.

Mônôfizisma[hanova | hanova ny fango]

Ny Zanaka dia tsy manana persona roa ka ny iray ho personan'Andriamanitra ary ny iray personan'olombelona. Persona tokana manana natioran'Andriamanitra tokana izay nitelina ny natioran’olombelona i Jesoa. Noho izany dia tokana ihany ny natioran’i Jesoa Kristy dia ny natiora maha-Andriamanitra azy.

Mônôtelisma na mônôteletisma[hanova | hanova ny fango]

Manana natiora roa i Jesoa nefa mifangaro ireo fa tsy miavaka ka ny natioran'Andriamanitra dia misongadina kokoa ka manakona ny natioran'olombelona. Noho izany dia tokana ny sitrapon'i Jesoa (gr. μονοθελητισμός /monothelêtismos). Mifanohitra amin’ny fiheverana ofisialin’ny Fiangonana izany izay milaza fa manana sitrapo roa mifanaraka amin’ny fananany natiora roa i Jesoa.

Triteisma[hanova | hanova ny fango]

Ny triteisma dia teny enti-miampanga ny mpomba ny Trinite izay lazaina fa manana Andriamanitra telo. Nisy ihany koa ireo izay tena nampianatra fa ny Trinite dia Andriamanitra telo samy manana ny persônany sy ny natiorany avy nefa mifameno.

Ny fanekem-pinoana nekena tamin'ireo Konsily[hanova | hanova ny fango]

Ny fanekem-pinoana nikeana[hanova | hanova ny fango]

Atao hoe koa "fanekem-pinoan'i Nikea sy i Konstantinopla" koa io fanekem-pinoana io. Toy izao izany araka izay ampiasain'ny Fiangonana Loterana Malagasy azy:

Fitsanganan'i Jesoa tamin'ny maty, nataon'i Noël Coypel, taona 1700.

Izaho mino an’Andriamanitra Tokana, Ray tsitoha, Mpanao ny lanitra sy ny tany ary ny zavatra rehetra, na ny hita na ny tsy hita. Izaho mino an’i Jesosy Kristy Tompo Tokana, Zanak’Andriamanitra Lahitokana; nateraky ny Ray talohan’ ny fotoana rehetra; Andriamanitra avy amin’Andriamanitra; fahazavana avy amin’ny fahazavana, Andriamanitra marina avy amin’Andriamanitra marina; nateraka fa tsy noharina; miray Sobstansa (izay maha-Izy Azy) amin’ny Ray; amin’ ny alalany no nahariana ny zavatra rehetra. Noho isika olombelona sy ny famonjena antsika no nidinany avy any an-danitra, ary tonga nofo notorontoronin’ny Fanahy Masina tao an-kibon’ i Maria virijina ka natao olombelona; nohomboana tamin’ny hazo fijaliana koa hisolo antsika fony nanapaka Pontio Pilato; nijaly ary nalevina; ary nitsangana indray tamin’ny andro fahatelo araka ny Soratra Masina; niakatra ho any an-danitra; mipetraka eo ankavanan’ny Ray, ary ho avy indray amim-boninahitra hitsara ny velona sy ny maty, ary tsy hanam-pahataperana ny fanjakany. Izaho mino ny Fanahy Masina, Izay Tompo sady Mpamelona; Izay avy amin’ny Ray sy ny Zanaka; Izay itsaohana sy omem-boninahitra miaraka amin’ny Ray sy ny Zanaka; Izay niteny tamin’ny alàlan’ny mpaminany; sady mino koa ny Fiangonana tokana, masina, apostolika, manerana izao tontolo izao. Izaho manaiky ny batisa iray ho famelan-keloka, ary miandry ny fitsanganan’ny maty sy ny fiainana mandrakizay. Amena.

Toy izao kosa izy ao amin'ny Fiangonana Katolika Romana eto Madagasikara:

Izaho mino an'Andriamanitra tokana, Ray mahefa ny zavatra rehetra, nanao ny lanitra sy ny tany ary ny zavatra rehetra na ny hita maso na ny tsy hita. Izaho mino an'i Jesoa Kristy Tompo tokana, Zanaka lahi­tokan'Andriamanitra, teraky ny Ray talohan'ny taona rehetra : Andriamanitra avy amin'Andriamanitra, Fahazavana avy amin'ny Fahazavana, Andriamanitra marina avy amin' Andriamanitra marina; nateraka Izy fa tsy natao, iray fomba amin'ny Ray, ary Izy no nahariana ny zavatra rehetra. Isika olombelona sy ny famonjena antsika no nidinany avy any an-danitra. Ary naka nofo tamin'i Maria Virjiny Izy, noho ny herin'ny Fanahy Masina, ka tonga olombelona; nofantsihana tamin'ny hazo fijaliana ho antsika indray koa, tamin'ny andron'i Pôntsy Pilaty, nijaly ary nalevina ; nitsangan-ko velona tamin'ny andro fahatelo, araka ny voalazan'ny Soratra Masina, niakatra any an-danitra dia mipetraka eo an-kavanan'ny Ray; mbola ho avy amim-boninahitra indray hitsara ny velona sy ny maty, ary tsy hanam-pahataperana ny fanjakany. Izaho mino ny Fanahy Masina, Tompo Loharanon'aina, avy amin'ny Ray sy ny Zanaka; tsaohina sy omem-boninahitra miaraka amin'ny Ray sy ny Zanaka, ary niteny tamin'ny vavan'ny mpaminany. Izaho mino ny Eglizy, iray, masina, katôlika, apôstôlika. Izaho mankatò ny batemy tokana ho fanalana ny fahotana. Ary izaho miandry ny hitsanganan'ny maty sy ny fiainan-ko avy. Amen.

Ny fanekem-pinoana apostolika[hanova | hanova ny fango]

Toy izao ny fanekem-pinoana apostolika araka izay ampiasain'ny Fiangonana Loterana Malagasy:

Sarin'ny voromailalan'ny Fanahy Masina, ao amin'ny Bazilikan'i Md Piera ao Vatikana, nataon'i Gian Lorenzo Bernini,1660

Mino an’Andriamanitra Ray Tsitoha, Mpanao ny lanitra sy ny tany aho; ary mino an’i Jesosy Kristy, Zanaka lahy Tokana Tompontsika. Izay notorontoronina tamin’ny Fanahy Masina, naterak’i Maria Virijiny, nijaly raha nanapaka i Pontio Pilato, nohomboana tamin’ny hazofijaliana, maty ka nalevina, nidina tany amin’ny fiainan-tsi-hita, nitsangana tamin’ny maty tamin’ny andro fahatelo, niakatra ho any an-danitra, mipetraka eo ankavanan’Andriamanitra Ray Tsitoha, avy any no hihaviany hitsara ny velona sy ny maty. Mino ny Fanahy Masina aho, ny Fiangonana Masina manerana izao tontolo izao, ny fiombonan’ny olona masina, ny famelan-keloka, ny fitsanganan’ny tena amin’ny maty ary ny fiainana mandrakizay. Amena.

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]