Monoteisma

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Ny monoteisma dia finoana andriamanitra tokana na finoana ny maha tokana an’Andriamanitra. Ny politeisma – izay finoana andriamanitra maro, no tena mazava ny fifanoherany aminy. Telo ny fivavahana fantatra mazava fa monoteista, dia ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny silamo. Ny monoteisma dia angamba namboka tany amin’ny taonjato faha-14 tal. J.K., niaraka amin’ny nanombohan’ny faraôna Amenofisy IV nivavaka tamin’i Atona, andriamanitra masoandro, izay ninoana fa fara tampony sady tokana. Ny zoroastrisma dia fivavahana tany Persia izay azo lazaina koa ho monoteisma. Nefa ny fotoana fantatra mazava nipoiran’ny monoteisma dia tamin’ny fandraisan’ireo Hebreo ny fivavahana amin’Andriamanitra, dia ilay andriamanitra tokana, indrindra tamin’ny fivoahan’izy ireo avy tao Ejipta.

Ireo fivavahana abrahamika[hanova | hanova ny fango]

Atao hoe "abrahamika" ireo fivavahana nipoitra tamin'ny fivavahan'i Abrahama, indrindraindrindra ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny silamo.

Monoteisma tao amin’ny fivavahana hebreo sy jiosy[hanova | hanova ny fango]

Ilay andriamanitra tokana ao amin’ny Baiboly hebreo dia matetika tononina amin’ny anarana hoe El. Io no anaran’ny andriamanitra fara-tampon’ny mponina tao Kanana izay noraisin’ny Hebreo koa ho anaran’ny andriamaniny rehefa tonga tao Kanana izy ireo.

Ny mpikarona momba ny fivavahana dia milaza fa tsy tonga dia monoteista ny fivavahan'ny hebreo fa henoteisma izay nomena anarana hoe iahvisma satria ninoan'ny Hebreo taloha ny fisian'andriamanitra maro nefa i Yahweh no nanataony ho andriamaniny nolovany tamin'ny razany, satria samy nanana ny andriamaniny ny firenena tsirairay. Tany am-pahababoana any Babilona vao nanomboka ny finoan'ny Jiosy ny maha andriamanitry ny firenena rehetra sy izao rehetra izao an'Andriamanitra.

Ny mpikaroka sasany kosa dia milaza fa ny fanambaràna ny maha tokana an’i Iahveh dia niaraka tamin’ny fivoahan’ny Zanak’i Israely avy ao Ejipta. Ny anaran’ny andriamanitry ny Hebreo dia tsy azo tononina, fa nosoratana fotsiny amin’ny litera hebreo efatra izay azo adika amin’ny litera latina hoe Ihvh. Ny fanambaran-tenan’i Yahweh dia niseho tamin’ny fotoana nahitan’i Moizy an’ilay roimemy mirehitra nefa tsy nety levona izay nilazan’Andriamanitra hoe “Izaho no ilay misy” (Eks. 3.14 ao amin’ny Baiboly Masina). Ny Baiboly hebreo (na Tanakh) maneho fa i Iahveh ihany no misy fa ny andriamanitra hafa dia tsy misy.

Monoteisma ao amin’ny fivavahana kristiana[hanova | hanova ny fango]

Ny Kristiana dia monoteista nefa misy fahasamihafana amin’ny finoan’ny Hebreo sy ny Silamo ny finoany an’Andriamanitra. Ny maro amin'ny Kristiana dia mino fa “Telo Izay Iray” na Trinite Andriamanitra, izany hoe andriamanitra tokana manana persona telo. Ny hoe persona dia tsy nataon’ny teolojiana miteny malagasy hoe tena fa nionona amin’ny fanagasiana ny teny latina hoe persona na ny teny frantsay hoe personne na ny teny anglisy hoe person izy ireo.

Tsy mifanaraka amin’ny monoteisma ny fampianarana ny Trinite hoy ny antokom-pivavahana kristiana sasany isan’ireo niforona avy amin’ny Reformasiona (na Reforma). Izy ireo dia manohana ny atao hoe onitarisma, izany hoe Andriamanitra dia tsy persona telo fa tokana. I Fausto Socin dia namorona ny fiangonana manohitra ny Trinite tao Eoropa Atsinanana atao hoe “Rahalahy Poloney”. Ny onitarisma dia niitatra tamin’ny taonjato faha-19 tany amin’ireo firenene anglo-saksona sy tany Amerika Latina. Maro koa ireo fivavahana kristiana izay manohitra ny Trinite, ka isan’ireny ny Vavolombelon’i Jehovah.

Monoteisma ao amin’ny fivavahana silamo[hanova | hanova ny fango]

Ny fivavahana silamo dia monoteista sahala amin’ny fvavahana jiosy. Ny anaran’Andriamanitra dia Allah. Izany mahatokana an'Andriamanitra izany no atao amin'ny teny arabo hoe Tawhîd izay hamafisina amin'ny fanekem-pinoana (arabo: Shahâda) hoe: "Manambara aho fa tsy misy andriamanitra hafa afa-tsy i Allah ary i Mohamady no irak'Andriamanitra".

Ireo fivavahana hafa azo heverina ho monoteista[hanova | hanova ny fango]

Ny zoroastrisma[hanova | hanova ny fango]

Ny zoroastrisma na zoroastrianisma dia fivavahana naorin’i Zaratostra (na Zoroastra) tany Persia tany amin’ny taonjato faha-7 tal. J.K. Manindry mafy ny fifanoheran’ny herin’ny tsara amin’ny herin’ny ratsy (doalisma) i Zaratostra nefa ny fivavahany dia azo lazaina hoe monjoteista satria tsy mitory fisian’andriamanitra roa mifanohitra izy fa andriamanitra tokana. I Ahura Mazda (na Ohrmazd) no anaran’ny andriamanitry ny zorostrisma. Ireo androiamanitra maro tao amin'ny fivavahana mazdeisma teo alohany dia lasa zavatra hafa heverina indraindray ho sahala amin'ny anjely na fiseho manokan’i Ahura Mazda izay lasa nanana tena manokana ka atao hoe amesha spenta. Ny mpikaroka momba ny fivavahana dia milaza fa avy amin'ny finoana ny fisian'ny amesha spenta no nipoiran'ny finoana ny anjely sy arikanjely tao amin'ny fivavahana hafa.

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]