Hebreo (mponina)

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Ny Hebreo na Hebrio dia vondrom-poko semitika izay nifindra avy any Mesopotamia nankany Palestina tamin’ny taonarivo faharoa tal. J.K. Izy ireo no heverina fa razamben'ny Jiosy ankehitriny.

Ny fiaingan'i Abrahama, nataon'i József Molnár, 1850

Avy any Kanana ka nankany Egypta ny ampahany amin’ireo Hebreo, dia ireo taranak’i Jakoba, atao hoe Israelita na Zanak’i Israely, ka lasa andevon’ny Egyptiana. Rehefa afaka tamin’ny fanandevozana izy ireo teo ambany fitarihan’i Mosesy (na Moizy) dia nivezivezy tany an-tany efitr’i Sinay hankany Kanana indray. I Josoa no nandimby an’i Mosesy alohan’ny hanafihany sy honenan’ireo Hebreo tao amin’ny tany Kanana atao hoe koa Palestina.

Fiforonan-teny[hanova | hanova ny fango]

Ny teny hoe hebreo na hebrio dia avy amin’ny teny anglisy hoe hebrew na frantsay hoe hebreu izay samy avy amin’ny teny latina hoe Hebraeus izay avy amin’ny teny grika hoe Ἑβραῖος / hebraios, izay avy amin’ny teny hebreo hoe ’ivri. Ny teny hebreo hoe 'ivri (na 'ibri) dia mety ho avy amin’ny fototry ny matoanteny hebreo hoe avar izay midika hoe "miampita" na "madalo". Ny Hebreo, arak'izany, dia ireo "mpiampita" na "mpandalo" fa tsy monina, ireo eny ampitan’ny ony, ireo mpirenireny.

Ny Hebreo sy ny fiaviany[hanova | hanova ny fango]

Araka ny Baiboly[hanova | hanova ny fango]

Ao amin’ny Baiboly, ny teny hoe Hebreo dia enti-manondro an’i Abrahama (Gen. 14.13). midika hoe « mpandehandeha » ny anarana hoe Hebreo izay nomen’ireo Amorita azy ireo. Ireo taranak’i Jakoba nankany Egypta dia mbola atao hoe Hebreo. Ao amin’ny Genesisy 40.15 dia nanazava tamin’ireo Egyptiana i Josefa fa nangalarina avy any amin’ny "tanin’ny Hebreo" ny tenany. Ao amin’ny Eksodosy 2.6 dia fantatry ny zanakavavin’i Farao fa iray amin’ireo zanaky ny Hebreo i Mosesy.

Amin’ny ankapobeny ny hoe Hebreo dia manondro ny taranak’i Ebera (’Ever na ’Eber), taranak’i Sema, hatramin’i Abrahama sy ny taranany ka hatramin’ny fanombohan’ny fitondram-panjaka tany Kanana. Ny Genesisy 10.20 dia milaza fa i Sema dia rain’ireo zanak’i Ebera.

Ao amin’ny Deoteronomia (26. 5), i Yahweh (Jehovah na Iahvé) dia nandidy ny Hebreo mba hanonona mandritra ny fetin’ny Lohavokatra ny fehezanteny hoe : « Ny raiko dia Arameana mpirenireny ».

Araka ny fikarohan’ny manam-pahaizana[hanova | hanova ny fango]

Ny manam-pahaizana sasany dia milaza fa avy any amin’ny tany efitr’i Sinay fa tsy avy any Mesopotamia ny Hebreo. Mety ho avy amin’ny teny egyptiana tranainy hoe habiru izay midika hoe "mpirenireny" ny hoe hebreo. Ny hoe Apiru mitovitovy fanonona amin’io, izay soratana koa hoe Hapiru na Habiru, dia hita tamin’ny soratra tany Mesopotamia sy Anatolia ary Egypta ka manondro ny mpirenireny na indraindray ny mpikaraman’ady na ny jiolahy. Hita tao amin’ny vato fisaka misy soratra miendri-pantsika tao Telelarma ao Egypta voasoratra tany amin’ny taona 1400 tal. J.K. io anarana io. Mety ho avy amin’ny Amorita sy ny Hitita ny Hebreo.

Ny Apiru anefa manana anarana avy amina foko isan-karazany, ka tsy foko tokana fa maro. Ny Hebreo ao amin’ny Baiboly izany dia mety ho ny iray amin’ireo foko atao hoe Apiru.

Ny Finoan’ireo Hebreo[hanova | hanova ny fango]

Ny Yahvisma[hanova | hanova ny fango]

Nivavaka tamin’ny Andriamanitry ny razany ny Hebreo. Ny mpandinika ny fivavahana dia manao azy ireo ho henoteista tany am-piandohana, izany hoe manana ny andriamanitra tokana ivavahany izy nefa manaiky ny fisian’ny andriamanitr’ireo firenena hafa izay heveriny fa fahavalon’ny andriamaniny. Izany no atao hoe Iahvisma (na Yahvisma).

Tany am-pahababoana any Babylona izy ireo vao nihevitra an’ireo andriamanitry ny firenen-kafa ho tsy andriamanitra ka lasa monoteista hentitra amin’izay ny fivavahany, dia ny Jodaisma. Tsy misy andriamanitra afa-tsy ny andriamaniny, dia i Yahweh (na Jehovah). Tamin’izany dia efa natao hoe Yehudhi (Jody, Jiosy) izy ireo.

Ny tantaran’ny Hebreo araka ny Baiboly[hanova | hanova ny fango]

Araka ny Baiboly sy ny lovantsofina jiosy, ny Hebreo dia avy any Mesopotamia, any Oran’i Kaldea. Olona mpifindrafindra monina izy ireo, ka nonina anaty trano lay, niompy osy aman’ondry, sady nampiasa boriky sy apondra ary rameva amin’ny fitaterana. Noho ny fahasarotam-piainana dia nandao ny tananany ho any Harana, any an-dohan’i Eofrata, i Tera rain’i Abrahama. Avy teo dia nifindra nankany amin’ny tanin’i Kanana, izay nampanantenain’Andriamanitra ny taranany, i Abrahama.

I Abrahama sy ny olona niaraka aminy dia nonina ao atsimon’i Kanana. Nifangaro tamin’ireo tompontany izy ireo ary lasa mpaboly sy mpiompy miorim-ponenana. Avy amin’ireo razambe Hebreo no nipoiran’ny Edomita, ny Moabita, ny Amonita, ny Isamaelita ary ny Israelita. Ataon’ny Baiboly hoe vahiny ireo Hebreo voalohany nonina tao Kanana ireo raha mitaha amin’ny mponina tao an-toerana. Mpiandry ondry aman’osy izay efa tsy dia mifindrafindra monina intsony fa mihamitomoetra amin’izay ireo Hebreo izay nitady toerana fihinan’ny bibifiompiny. Nonina nanakaiky ny tana-dehibe izy ireo sady nifandray tsara amin’ny ankapobeny tamin’ireo tompontany. Nivelona tamin’ny vokatry ny asany izy sady tsy nety nanambady zazavavy Kananita. Nitsitokotoko isam-pianakaviam-be (bêyt’âb) na foko (mishpâhâh) izy ireo ka samy nitazona ny maha izy azy manokana sy ny fomban-drazany avy, toy ny fivavahana amin’ny Andriamanitry ny razany.

Nisy kere izay nahatonga azy ireo handao an’i Kanana ka hankany Egypta mba hitady hanina sy hivelona any. Lasa andevo anefa izy ireo rehefa taty aoriana. Nanampy azy ireo hitsoaka an’i Egypta i Mosesy (na Moizy) tamin’ny alalan’ny fidiran’i Yahweh an-tsehatra. Niampita ny Ranomasina Mena ireo Hebreo nankany amin’ny tany efitr’i Sinay. Nomen’Andriamanitra ny Vatofisaky ny Lalàna avy eny amin’ny Tendrombohitra Sinay (na Horeba) i Mosesy avy eo nitondra ny Hebreo (Zanak’i Isiraely) namakivaky ny tany efitr’i Sinay nandritra ny 40 taona hankany amin’ny tanin’i Kanana. Maty i Mosesy ka i Josoa mpanampy azy sady mpianany no nandimby azy ka niditra sy naka ny tany Kanana. Firenena fito no nonina tao Kanana (Jos. 9-11).

Tamin’izany no nanombohan’ny faha-mpanjaka. I Saoly no nisantatra ny fitondrana. Nandimby azy i Davida. Ny fanjakan’i Solomona (na Salômôna), izay nanao an’i Jerosalema ho renivohitra sady nanorina ny Tempoly nisy ny Fiaran’ny Fanekena, dia nanomboka tamin’ny taona 970 hatramin’ny 930 tal. J.K. Nisaraka roa ny fanjakana ka ny iray, atao hoe Fanjakan’i Joda, dia naharitra hatramin’ny taona 587 tal. J.K. fa ny iray, atao hoe Fanjakan’i Israely, dia naharitra hatramin’ny taona 722 tal. J.K. Nihanalemy noho io fivakisana io ny Israelita ka resin’ireo mpanjaka avy any Persia izay nanao sesitany azy ireo tany Babilona.

Jereo koa :[hanova | hanova ny fango]