Andriamanitra (anarana iombonana)

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Ny andriamanitra dia zavatra inoana na heverina fa mihoatra ny fisiana sy ny herin'ny natiora ka atao hoe masina sady matetika anehoan'ny olombelona fanajana sy fatahorana manokana sady anaovany fanompoana ara-pivavahana. Arakaraka ny finoana sy ny fampianaran'ny filozofia dia mety hinoana ho tokana ny andriamanitra (monoteisma) fa mety ho maro koa (politeisma). Raha tokana na fara tampony izy dia matetika antsoina amin'ny anarana hoe Andriamanitra fotsiny, izay ampiasaina toy ny anaran-tsamirery. Raha maro izy dia mety hinoana ho mifandray amin'izy samy izy sahala amin'ny mpianakavy na misy fandaminana ara-piarahamonina ka tsy ilaozan'ny olam-pifandraisana toy ny hita amin'ny fiarahamonin'olombelona. Mety hisafidy ny iray amin'ireo andriamanitra maro ireo ny fianakaviana na ny foko na ny firenena iray ka hanao azy ho andriamanitra ivavahany manokana (henoteisma).

Ireo karazam-piheverana ny andriamanitra[hanova | hanova ny fango]

Maro karazana ny fomba fiheverana sy finoan'ny olombelona ny andriamanitra arakaraka ny fivavahana na ny filozofia arahiny ka misy ny fivavahana mino ny fisian'adriamanitra tokana sady mpamorona ny zavatra rehetra (monoteisma), ao ny manao azy ho maro (politeisma), ao ny manao azy ho tsy mifangaro amin'izao tontolo izao nefa ao koa ireo mino fa tsy misy fiavahany fa mifampitohy na mifangaro amin'izao tontolo izao ny andriamanitra na Andriamanitra (panteisma). Ireo fiheverana ireo dia mety ho an'ny fivavaha iray na an'ny filozofia iray.

Fiheverana ny andriamanitra araka ny fivavahana[hanova | hanova ny fango]

Ny politeisma[hanova | hanova ny fango]

Ny politeisma (avy amin'ny teny grika hoe πολύ / polu ,"maro", sy θεός / theos, "andriamanitra") dia finoana ny fisian'ny andriamanitra maro sy fivavahana amin'izy rehetra na amin'ny sasany aminy. Raha ny iray aminy fotsiny no safidina hivavahana dia izay no atao hoe henoteisma. Amin'ny ankapobeny dia inoana ho manana endrika mitovy amin'ny olombelona na amin'ny biby sy mitovitovy toetra amin'ny an'ny olombelona ireo andriamanitra ireo. manana ny anjara toerany ao amin'ny lamina misy ambaratonga ireo andriamanitra ireo araka ny hita ao amin'ny fedrà maro. Ny fandaminana misy eo amin'ny fiarahamonin'olombelona no heverina fa fandaminana misy koa ao amin'ny tontolon'ireo andriamanitra ireo ka misy ny andriamani-dehibe sy ny andriamanitra kely, ny andriamanitra lahy sy ny andriavani-bavy, ny andriamanitra ray sy ny andriamanitra reny ary ny andriamanitra zanaka, misy ny andriamanitra mpanjaka sy ny andriamanitra mpanohitra ny mpanjaka, sns.

Ny henoteisma[hanova | hanova ny fango]

Ny henoteisma (avy amin'ny teny grika hoe ἑνός / henos: "iray" sy θεός / theos: "andriamanitra") dia fivavahana amin'andriamanitra iray manokana izay tsy andavana ny fisian'ny andriamanitra hafa. Ivavahana amin'ny fomba feno ilay andriamanitra nosafidina fa ireo andriamanitra hafa kosa mety tsy hivavahana mihitsy (izay no atao hoe monolatria) na hanaovana fivavahana faran'izay maivana. Misy ny mihevitra (toa an'i Thomas Römer) fa ny fanompoam-pivavahana nataon'ny Zanak'i Israely ho an'i Iahveh (na Jehovah) araka ny fanao tany amboalohany tao Kanaana tamin'ny taonjato faha-8 sy faha-7 tal. J.K. dia henoteisma, ka antsoina hoe Iahvisma, ka tamin'ny sesitany any Babilona vao niova ho Jodaisma, fivavahana monoteista[1].

Ny monoteisma[hanova | hanova ny fango]

Ny monoteisma dia finoana andriamanitra tokana na finoana ny maha tokana an'Andriamanitra izay namorona ny zavatra rehetra ka tsy mifangaro aminy. Telo ny fivavahana fantatra mazava fa monoteista, dia ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny silamo. Ny zoroastrisma dia fivavahana tany Persia izay azo lazaina koa ho monoteisma. Ny monoteisman'ny ankamaroan'ny fiangonana kistiana dia manaiky ny finoana an'Andriamanitra tokana nefa misy "persona" telo, dia ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina, izay fintinina amin'ny teny hoe Trinite.

Ny panteisma[hanova | hanova ny fango]

Ny panteisma dia finoana sy filozofia izay anambaràna fa ny fitambaran'ny zava-drehetra no atao hoe Andriamanitra. Izany hoe izao tontolo izao dia tsy noforonon'Andriamanitra fa tenan'Andriamanitra ka Andriamanitra no fanahiny. Ny filozofa neoplatonisiana dia nanana izany fiheverana izany. Ny hindoisma koa dia ahitana endrika panteisma. Isan'ny filozofa malaza amin'ny fiheverana panteista i Baruc Spinoza[2]. Mifanakaiky hevitra amin'ny panteisma ny panenteisma.

Ny panenteisma[hanova | hanova ny fango]

Ny panenteisma dia fampianara filozofika sy finoana izay ilazana an'Andriamanitra ho sady miely amin'ny faritry ny natiora rehetra, sady mihoatra azy na ara-potoana na ara-toerana. Tsy mpamorona Andriamanitra fa hery mandrakizay manetsika an'izao tontolo. Lehibe noho izao tontolo izao io Andriamanitra io ka noho izany dia miaty an'izao rehetra izao izy. Manakaiky ny panteisma ny panenteisma nefa tsy tokoy hafangaro aminy[3].

Fiheverana filozofika kokoa[hanova | hanova ny fango]

Ny teisma[hanova | hanova ny fango]

Ny teisma dia fiheverana filozofika na finoana izay ilazana fa misy Andriamanitra manan-tsitrapo manokana, tokana ary antom-pisian'izao tontolo izao sy namorona azy. Andriamanitra no mifehy mivantana izao tontolo izao. Endrika isehoan'ny teisma ara-pivavahana ny monoteisma.

Ny deisma[hanova | hanova ny fango]

Ny deisma dia fiheverana filozofika izay ilazana fa misy Andriamanitra manan-tsitrapo manokana, tokana ary mpamorona nefa tsy mifehy na mitsabaka amin'ny zava-misy eto amin'izao tontolo izao. Amin'ireo filozofa manaraka ny deisma dia ny saina no manakatra ny zavatra mety ho fantatra ny amin'Adriamanitra fa tsy ny boky masin'ny fivavahana.

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Loharano[hanova | hanova ny fango]

  1. Thomas Römer, La Bible, quelles histoires !, Bayard, 2014, pp. 216-217.
  2. Baruch Spinoza, Ethica Ordine Geometrico, 1675, ao amin'ny teny fampidirana.
  3. Peter C. Rogers, Ultimate Truth, Book 1, AutorHouse, 2009 (ISBN 1438979681) Vakio eto [tahiry])