Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)

Avy amin'i Wikipedia
(tonga teto avy amin'ny Zanahary)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Nuvola apps ksig.png
Mbola ambangovangony  amin'ny resaka Finoana ity lahatsoratra ity ary tokony hofenoina.

Azonao atao ny mandray anjara eto amin'ny Wikipedia amin'ny alàlan'ny fanitarana azy.
Jereo koa ny pejy Ahoana ny manao takelaka rehefa te-hijery hoe ahoana no fanaovana azy.

Andriamanitra[1] na Zanahary, amin'ny Malagasy dia anarana ilazana zavatra (fanahy, na hafa) ambony tsy misy toa azy. Anarana tena fampiasan'ny Malagasy ireo anarana roa ireo, ary amin'ny fomba maro no ampiasana azy, sady miova araka ny fitenim-paritra ny fomba filazana azy.

Ny anarany[hanova | hanova ny fango]

Andriamanitra[hanova | hanova ny fango]

Ny anarana hoe andriamanitra no miasa matetika amin'ny faritra afovoan-tany. Io no nohazonin'ny fivavahana kristiana, sady lasa anaran-tsamirery (Andriamanitra) rehefa nandika ny Baiboly amin'ny fiteny malagasy.

Andriananahary[hanova | hanova ny fango]

Faheno manerana an'i Madagasikara io anarana hoe andriananahary io. Mety hiseho amin'ny endrika samihafa io teny io arakaraka ny faritra: andrenañahary, ndreñanahary, andrianañahare, andrañahary, andrañahare,

Zanahary[hanova | hanova ny fango]

Faheno matetika ny anarana hoe zanahary indrindra fa any amin'ny faritra tsy afovoan-tany eto Madagasikara. Mety hiova hoe "Nanahary" io rehefa akambana amin'ny teny hafa. Miovaova koa ny fanononana azy io arakaraka ny faritra: zañahare, nañahare, rañahare, rañahary. Tsy dia faheno matetika ity mba hiantsoana na hanaovana toriteny momba an'Andriamanitra ao amin'ny fivavanana kristiana atao amin'ny fiteny malagasy ofisialy.

Ny hevitry ny teny hoe Andriamanitra sy Zanahary[hanova | hanova ny fango]

Famotoran-tenim-bahoaka[hanova | hanova ny fango]

Raha takarina araka ny fiforonany ny anarana hoe Andriamanitra, araka ny hevitry ny besinimaro, dia azo rasaina hoe: "Andriana manitra". Mitovy aminy ihany koa ny anarana hoe Zanahary, izany hoe, "Izay Nahary", izay namorona ny zavatra rehetra tamin'ny voalohany. Misy koa ny fomba fiteny hoe Andriamanitra-Andriananahary, izay midika "Andriamanitra avo sady mpamorona". I Richardson dia mitatitra ny filazan'ny Malagasy tamin'ny fotoanandrony fa satria tsy hita maso Andriamanitra dia ny fofony manitra no ahafantarana ny fanatrehany[2].

Famotoran-teny ara-tsiansa[hanova | hanova ny fango]

Ny fisian'ny feon-teny ñ (tononina hoe [ŋ]) ao amin'ireo anarana iantsoana an'Andriamanitra na ny andriamanitra amin'ny tenim-paritra maro no anoheran'ny mpikaroka sasany ny famotoran-tenim-bahoaka mandrasa ny Zanahary ho "izay + nahary", satria ny filazam-potoana lasa amin'ireo fiteny malagasy ireo dia tsy manomboka amin'ny ñ- fa amin'ny n- mandrakariva, toy ny hita amin'ny fiteny malagasy rehetra. Tsy misy resaka fahariana ny ao amin'ny teny hoe Zanahary na Zañahary.

Araka an'i Ferrand, ny teny hoe andriananahary dia avy amin'ny teny hoe adhyia (ilay fisiana andriamanitra niandohan'ny zavatra rehetra) sy ny hoe hari (midika hoe "masoandro") ao amin'ny teny sanskrita sy ireo teny aostrôneziana. Nikambana ireo teny roa ireo ka nanome ny hoe Adhyia-hari (izay midika hoe "andriamanitra masoandro") sy Yang-hari, ("Andriamajitra masoandro). Ny teny malagasy hoe hary ("fahazavan'ny masoandro", "masoandro") dia hita amin'ny teny hoe antoandrobenanahary[3].

Araka ny itateran-dRazafintsalama azy, ny teny hoe andriamanitra dia avy amin'ny teny sanskrita hoe adya (izay midika hoe "herin'andriamanitra") sy ny teny indôneziana hoe atman (izay avy amin'ny teny hoe manis nipoiran'ny teny malagasy hoe manitra)[4].

Finoan'ny Ntaolo malagasy an'Andriamanitra na ny andriamanitra[hanova | hanova ny fango]

Andriamanitra: ny asany sy ny toetrany[hanova | hanova ny fango]

Ny mpanoratra Razafintsalama dia mitanisa ny toetra sy ny asan'Andriamanitra araka ny fiteny sy ny finoan'ny Ntaolo malagasy: Andriamanitra no mandahatra[5], mahita ny miafina izy, mpamaly ny soa sy ny ratsy izy [6], izy no mahary ny aina, izy no nanome manokana ny vary, izy no nanome ny ody sy ny sampy, izy no manome ny tany sy ny fanjakana[7]

Lavitra sy masina loatra Andriamanitra ka ilaina ny mpanelanelana eo aminy sy ny olombelona, ka isan'ireo mpanelanelana ireo ny Vazimba, ny razana, ny mpanjaka niamboho, sns[8]. Ny razana no ahazoan'ny velona ny hasina avy amin'Andriamanitra[9]. Mpanelanelane koa ny mpisorona sy ny ombiasa.

Andriamanitra sy Zanahary maro sa tokana?[hanova | hanova ny fango]

Tsy mitovy hevitra ny Malagasy sy ny mpikaroka ny amin'ny valin'ny fanontaniana hoe: "Mino andriamanitra tokana sa andriamanitra maro ny Malagasy?"

Araka ny fedrà maIagasy sy ny fitokavana[hanova | hanova ny fango]

I Zanahary dia andriamanitra monina any an-danitra ao amin'ny fedrà malagasy. Heverina ho andriamanitra mpahary izy ka inoana fa niara-niasa tamin'ny andriamanitry ny tany, dia Ratovontany, tamin'ny namoronany ny olombelona. Rehefa maty ny olombelona dia miakatra any an-danitra ny fanahiny fa ny vatany kosa miverina amin'ny tany[10] [11]. Izany no ampiarahana an'i Zanahary amin'ny fanahy ao amin'ny finoan'ny Malagasy sy ny fivavahana amin'ny razana[12].

Ny Bara sy ny Betsimisaraka dia manana fedrà izay ahitana ny anjara asan'i Zanahary sahanin'ny Masoandro (andriamanitra masoandro), izay mandray ny fanahin'ny olombelona aorian'ny fahafatesana[13]; nefa, heverina amin'ny ankapobeny fa tsy manana toetra masoandro i Zanahary. Misy koa anefa ny Zanahary an-tany (na Zanahary ambany) ankoatry ny Zanahary an-danitra (na Zanahary ambony)[11].

Misy lahy sy vavy ny zanahary, ka misy ny Zanahary lahy sy ny Zanahary vavy. Amin'ny ankapobeny dia heverina ho lahy nefa koa ho tsy vavy tsy lahy i Zanahary[11]. Indraindray dia manambady ny Zanahary ka miteraka lahy na vavy (zanaka lahin-Janahary zanaka vavin-Janahary). Misy koa ny Zanahary kely sy ny Zanahary be. Akoatr'izany rehetra izany dia manana toeram-ponenana samihafa ny Zanahary: Zanahary an-danitra (ambony), Zanahary an-tany (ambany), Zanahary anaty rano, sns.

Ankoatry ny mampisy lahy sy vavy ny Zanahary, na ny Zanahary ambony sy ny Zanahary ambany, dia misy koa ireo Zanahary amin'ny lafin-tany, dia ny ny Zanahary atsinanana, ny Zanahary andrefana, ny Zanahary avaratra ary ny Zanahary atsimo. Heno izany amin'ny fitokavana (fiantsoana azy ireo) rehefa mivavaka ny Ntaolo.

Ireo zavatra nantsoina hoe Andriamanitra na Zanahary[hanova | hanova ny fango]

Ireto avy ireo izy ireo:

  • ny razana efa maty ela
  • ny razana mbola tsy milevina (antsoina hoe zañahare, any amin'ny faritra atsimon'ny Nosy).
  • ny mpanjaka mbola velona
  • ny mpanjaka niamboho (maty)

Amin'ny mpanoratra sasany toa an'i Dahl dia fomba fiteny fotsiny izany fa tsy manafangaro an'Andriamanitra amin'ny razana ny Malagasy[14].

Ao amin'ireo ohabolana sy fitenenana momba an'Andriamanitra na an'i Zanahary[hanova | hanova ny fango]

Ahafaha-mitaratra ny finoan'ny Ntaolo malagasy ny toetra sy ny asan'Andriamanitra koa ny ohabolana sy fitenenana maro iresahany ny amin'Andriamanitra, araka ny hita manaraka eto:

  • Aleo meloka amin'olombelona, toy izay meloka amin'Andriamanitra.
  • Andriamanitra mby an-trano. (Ilazana ny hazavan'ny masoandro miditra ao an-trano na ny fahasoavana tonga tsy ampoizina)
  • Andriamanitra nanome, fa i Balita no tsy ambinina.
  • Andriamanitra tsy andrin'ny sasany, andriko ihany.
  • Andriamanitra tsy an'ny irery.
  • Andriamanitra tsy omen-tsiny, Zanahary tsy omem-pondro; fa ny olombelona no be siasia.
  • Andriamanitra tsy tia ratsy.
  • Avo fijery (ny) Andriamanitra, ka mahita ny takona.
  • Aza manao an'Andriamanitra tsy misy ka mitsambiki-mikimpy.
  • Aza manao vava azon'Andriamanitra.
  • Aza mandidy alohan'Andriamanitra toy ny mpanotrika akoho.
  • Aza ny lohasaha mangina no jerena, fa Andriamanitra an-tampon, ny loha.
  • Boka miteraka (mitoraka) Alahamady, ka hitan'Andriamanitra ny tarehiny.
  • Mandeha irery, sahalain'Andriamanitra; mandeha roa, sahalain'olombelona.
  • Ny fikasana no an'olombelona, fa ny didy an'Andriamanitra.
  • Rafotsibe mita rano: izay hahasoa ataovin'Andriamanitra, na ho rendrika, na ho tafita.
  • Vodi-varin' Andriamanitra ny olona, ka izay tiany halaina no alainy, ary izay tiany avela no avelany.
  • Lavo an-tany marina, solafaka nomen-tehina : tsy antena namono fa Zanahary.
  • Ny tany vadiben'i Zahanary: mihary ny velona, manotrona ny maty.

Hevitry ny mpikaroka ny kolontsaina nentin-drazana malagasy[hanova | hanova ny fango]

Tsy mitovy hevitra ny mpikaroka. Ny sasany manaiky ny finoan'ny Malagasy ny fisian'ny Zanahary na Andriamanitra maro (politeisma) fa ny sasany indray mifanohitra amin'izany ka milaza fa tokana ny Andriamanitra inoan'ny Malagasy ntaolo fa tsy maro.

Monoteisma malagasy[hanova | hanova ny fango]

I Petro Lupo, ohatra, dia manohana ny monoteisma malagasy (ao amin'ny boky nosoratany mitondra ny lohateny hoe: Dieu dans la tradition malgache. Approches comparées avec les religions africaines et le christianisme). Toraka izany koa ny hevitr'ireo mpanohana ny fananan'ny Ntaolo malagasy kolontsaina jiosy na hebreo, na ny an'ireo mpitory teny kristiana te hampanaiky ny Malagasy ny efa nahafantaran'ny razany amin'ny fomba tsy tonga lafatra an'Andriamanitra tokana.

Politeisma malagasy[hanova | hanova ny fango]

I Robert Jaovelo-Dzao kosa miaiky ny politeisma malagasy (ao amin'ny boky nosoratany mitondra ny lohateny hoe: Mythes, rites et transes à Madagascar: angano, joro et tromba Sakalava). Misy ireo mitsofoka anelanelany ka milaza fa tokana ny Andriamanitra ninoan'ny Ntaolo malagasy nefa indraindray miseho amin'ny endrika maro mba hanatanteraka ny asa tiany hatao.

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

Boky azo anovozan-kevitra[hanova | hanova ny fango]

  • Lupo Pietro, Dieu dans la tradition malgache. Approches comparées avec les religions africaines et le christianisme, Fianarantsoa-Paris, Edition Ambozontany et Karthala, 2006, 189p. (Vakio eto)
  • Jaovelo-Dzao Robert, Mythes, rites et transes à Madagascar Angano, Joro et Tromba Sakalava, Karthala édit Ambozontany, Thèse Strasbourg 1985 (Vakio eto)

Tsiahy[hanova | hanova ny fango]

  1. Lupo Pietro, Dieu dans la tradition malgache. Approches comparées avec les religions africaines et le christianisme, Fianarantsoa-Paris, Edition Ambozontany et Kartahala, 2006, 189p. (Vakio eto)
  2. Richardson James (Rev.), A New Malagasy-English Dictionary, The London Missionary Society, Antananarivo, 1885.
  3. Ferrand, G., Le dieu malgache Zanahari, Leiden, Brill, 1906, p. 27
  4. Razafintsalama A., 1998, Tari-dalana ho enti-manadihady ny finoana sy ny fomba Malagasy, Antananarivo, Libr. Md. Paoly, 148 p. (p. 67)
  5. Razafintsalama A., 1998, Tari-dalana ho enti-manadihady ny finoana sy ny fomba Malagasy, Antananarivo, Librairie Md. Paoly, p. 68)
  6. Razafintsalama A., 1998, Tari-dalana ho enti-manadihady ny finoana sy ny fomba Malagasy, Antananarivo, Librairie Md. Paoly, p. 75.
  7. Razafintsalama A., Tari-dalana ho enti-manadihady ny finoana sy ny fomba Malagasy, Antananarivo, Librairie. Md. Paoly, 148 p. 1998, pp.70-73.
  8. Decary R., Mœurs et culture des malgaches, Paris, Payot, 1951, p. 232.
  9. Evers S., Constructing History, Culture and Inequality: The Betsileo in the Extreme Southern Highlands of Madagascar, Leyde, Brill, 2002, p. 153.
  10. Madagascar Creation Myth
  11. 11,0 11,1 et 11,2 Arthur Cotterell, Un dictionnaire de la mythologie mondiale, Oxford University Press, 17/04/1986
  12. Littleton, C. Scott (2005). Gods, goddesses, and mythology. Marshall Cavendish. p. 74. ISBN 9780761475590.
  13. "Ask Balladeer: Is there a Malagasy solar deity?". Balladeer's Blog. 2018-06-03. Notsidihina 14/06/2018.
  14. Dahl O., Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication, Westport (Usa), Greenwood Publishing Group, 1999, p. 34.