Aller au contenu

Fivavahana darmika

Avy amin'i Wikipedia
Eva famantarana ireo fivavahana darmika, avy ankavia miankavanana ary avy ambony mianambany: hindoisma, sikisma, jainisma ary bodisma.

Ny fianakaviam-pivavahana darmika, izay atao hoe fivavahana indiana koa, dia ahitana ireo fivavahana teraka tao amin' ny Zana-kôntinenta Indiana, dia ny hindoisma, ny bodisma, ny jainisma ary ny sikisma mbamin' ireo firehana ara-pivavahana nipoitra avy amin' izy ireo, izay manorina ny teôlôjia sy ny filôzôfiany amin' ny atao hoe "darma" (dharma), teny sanskrita mahafaoka ny hevitry ny hoe "lalàna", "toromarika", "adidy", ary indrindra amin' ny heviny ara-panahy momba ny lalànan' ny voajanahary sy ny zavamisy.

Ny fivavahana darmika dia misy vokany amin' ny fiainan' ny vahoaka ao amin' ny zana-kôntinenta indiana, ao Azia Atsinanana ary ao Azia Atsimo-Atsinanana. Tsy dia hita ireo fivavahana ireo any ivelan' ireo faritra ireo. Ireo fivavahana ireo koa dia mifandray amin' izy samy izy.

Ny dharma[hanova | hanova ny fango]

Ny hoe dharma dia zava-dehibe ao amin' ny fivavahana sy filôzôfia indiana. Arakaraka ny zavatra resahina sy ny manodidia izany dia miova ny hevitr' io teny io, izay avy amin' ny hevitra fototra ao amin' ny fototeny sanskrita hoe dhṛ, izay midika hoe "mitondra" na "manohana":

  • lalàna voajanahary, lalàna ara-pitsarana, fenitra, fomba amam-panao na adidy;
  • fiziana, toetra mampiavaka, fahamarinan' ny zavatra lazaina, zava-misy;
  • tsara, fahitsiana, fahamarinan' ny fitsarana, valy sahaza;
  • fampianarana, foto-pampianarana, fivavahana;
  • zavatra tsapa, zavatra, zavatra tsapan' ny saina.

Amin' ny ankapobeny dia manondro ny fitambaran' ny fenitra sy ny lalàna ny teny hoe dharma, ka mihatra izany na amin' ny lafiny ara-piarahamonina na ara-pôlitika na amin' ny fianakaviana na amin' ny isam-batan' olona, na manerana izao rehetra izao.

Ny hindoisma[hanova | hanova ny fango]

Mari-pamantaran' ny hindoisma

Ny hindoisma dia fivavahana sy filôzôfia ary fomba fiainana nipoitra ao amin'ny Zana-Kôntinenta Indiana, isan' ireo fivavahana tranainy indrindra eran' izao tontolo mbola misy manaraka, mino ny fahefan' ireo boky atao hoe Veda izay nambara tamin' ny olombelona tamin' ny alalan' ilay andriamanitra mpamorona atao hoe Brahmâ. Mampiavaka ny hindoisma ny fanambarany karazana finoana sy fanao avy amin' ny fivavahana samihafa (sinkretisma). Ny hindoisma dia manakaiky ny animisma. Tsy manana mpanorina sy tsy misy andrim-pitantanana voalamina amin' ny fomba ranoray ny hindoisma satria ireo mpampianatra ny finoana, atao hoe Brahmana, dia samy manana ny fikambanam-pampianaram-pinoana misy azy .

Ny bokin' ny hindoisma: ny Veda[hanova | hanova ny fango]

Ny ankamaroan' ny Hindoa dia mino ny fahefan' ireo boky atao hoe Veda izay ekeny fa nambara tamin' ny olombelona "tsy araka ny fomban' olombelona" (apauruṣeya) tamin' ny alalan' ilay andriamanitra mpamorona atao hoe Brahmā (na Brahmâ) araka ny fandrenesan' ireo Rishi (izany hoe "mpahita"). Tsy fantatra ny nanoratra ireo Veda ireo ary ny sasany dia anganongano no ahafantarana azy tahaka an' i Vyāsa.

Faritra eto an-tany misy Hindoa[hanova | hanova ny fango]

Ao amin' ny Zana-Kôntinenta Indiana no tena betsaka mpanaraka ny hindoisma nefa ahitana azy koa ireo toerana ivelan' i India izay misy Indiana mpifindra monina toa an' i Afrika Atsinanana sy Atsimo, i Azia Atsimo-Atsinanana, ireo Antilia ary i Angletera. Ny hindoisma no laharana fahatelo amin' ny fivavahana be mpanaraka indrindra aorian' ny kristianisma sy ny silamo. Tamin' ny taona 2015 dia niisa teo amin' ny 1.100 tapitrisa ny mpivavaka manaraka ny hindoisma  ao amin' ny firenena 85.

Hindoisma: fivavahana sy filôzôfia[hanova | hanova ny fango]

Raha hatao hoe "fivavahana" fotsiny ny hindoisma dia tsy tokony hampitovina amin' ny andraisan' ny kristianisma na ny jodaisma ny hoe "fivavahana" izy satria hafa ny fandaminana hita ao na hatramin' ny ivon' ny fampianaram-pinoany aza. Ny hindoisma dia fitambaran-kevitra filôzôfika nolovana hatrany alohan' ny nahafantarana ny tantara indiana. Ny fampiaharana ny hindoisma amin' ny fiainana dia avy tamina lovantsofina tranainy dia tranainy, manakaiky ny atao hoe animisma. Mampiavaka ny hindoisma ny toetrany izay ahitana fanambarana karazana finoana sy fanao avy amin'ny fivavahana samihafa (sinkretisma).

Jainisma[hanova | hanova ny fango]

Mari-pamantaran' ny jainisma

Ny jainisma na darma jaina dia fivavahana izay mampianatra fa ny tanjon' ny fiainana dia mitovy ho an' ny hindoisma sy ny bodisma ary ny sikisma. Ny mpanaraka io fivavahana io dia tokony hanao tanjona ny fahatratrarana ny fihazavana izay mitarika amin' ny fitsaharan' ny fifindran' ny fanahin' ny zavamananaina iray amin' ny zavamananaina iray hafa (samsara), atao hoe môska na nirvana. Mandala ny fisainanana tsy misy herisetra (ahimsa) ny jainisma. Amin' ny jainisma dia mifampiankina ny fiainana rehetra ka tokony hifanampy. Ny fandinihan-tena sy ny fifadian-kanina dia fanao ao amin' ny jainisma.

Bodisma[hanova | hanova ny fango]

Mari-pamantara na ny bodisma

Ny bodisma dia fivavahana sady filôzôfia izay nipoitra avy tao India tamin' ny taonjato faha-5 tal. J.K. noho ny fifohazana ara-panahin' i Siddhartha Gautama sy ny fielezan' ny fampianarany.

Bodisma: fivavahana sy filôzôfia[hanova | hanova ny fango]

Ny bodisma dia sady fivavahana no filôzôfia ka mampianatra ny olona hanapitra ny fijaliany amin' ny alalan' ny fanesorana ny fankahalana, ny tsi-fahalalana ary ny fitiavam-bola tafahoatra. Rehefa manao zava-dratsy ny olona dia hitarika voka-dratsy ho azy izany. Rehefa manao zavatra tsara ny olona dia hitarika voka-tsoa ho azy izany.

Fitambarana fanao misandrahaka ny bodisma ka hita ao ny fandinihan-tena, ny vavaka, ny fanatitra, ny fitandramana ara-pitondrantena, ny hevitra ara-psikôlôjia sy ara-pilôzôfia; ny fampianarana momba ny fahaterahan' izao rehetra izao sy ny fiheverana momba izany, ka ny fomba fijerin' ny "voafoha" (bodhi) no entina manakatra izany rehetra izany.

Faritra misy azy eto an-tany[hanova | hanova ny fango]

Tamin' ny taona 2018 dia niisa 623 tapitrisa ny Bodista maneran-tany, izay mametraka io fivavahana io ho laharana fahefatra aorian' ny kristianisma sy ny finoana silamo ary ny hindoisma. Nisy fihemorana ny isan' ny mpanaraka azy tamin' ny taonjato faha-20 noho ny fanenjehan' ny fitondram-panjakana kômonista azy tao Sina sy tao Indôsina.

Tsy misy andriamanitra mpamorona[hanova | hanova ny fango]

Ny fampianaran' ny bodisma mikasika ny andriamanitra sy ny fomban' andriamanitra dia tsy itoviany amin' ny an' ny fivavahana hafa: azo heverina ho fivavahana tsy manana andriamanitra mpamorona ny bodisma; satria tsy misy firesahana momba izany ao amin' ny ankamaroan' ny sampan' ny bodisma, ny fitsaohana sy ny fanompoam-pivavahana amin' ny Bodà amin' ny maha bhagavat azy dia mandray anjara lehibe ao amin' ny teravada sy ao amin' ny mahaiana, izay manao an' i Bodà ho Bodhi ("voafoha") manana ny vatam-pisehoana telo sosona atao hoe trikāya.

Sikisma[hanova | hanova ny fango]

Mari-pamantaran' ny sikisma

Ny sikisma dia fivavahana mônôteista naorin' i Gurû Nanak tao amin' ny tapany avaratr' i India tamin' ny taonjato faha-15. Ny mpino sika dia mino mino ny fisian' ny Andriamanitra tokana faratampony tsy manam-petra, mandrakizay, mpamorona, anton' ny anton-javatra rehetra, tsy manam-pahavalo, tsy misy fankahalana, izay sady ato amin' izao tontolo izao no ao ivelany sy mihoatra azy (mihoa-draha). Atao hoe Goró Faratampony izany Andriamanitra izany. Tsy manohitra ny fivavahana kristiana na silamo na hindo ny sikisma fa mihevitra azy ireo ho fomba samy ahafahana mivavaka amin' Andriamanitra.

Fivavahana indiana hafa[hanova | hanova ny fango]

Meivazy[hanova | hanova ny fango]

Ny meivazy dia fivavahana mônôteista mampifangaro singa maro avy amin' ny fivavahana samihafa izay manana ny fobeny ao Tamil Nadu any India. Mikatsaka ny hampiely ny tena tanjon' ny fivavahana isanisany nipoitra eto an-tany io fivavahana io, mitory ny maha iray ny fivavahana rehetra. I Meivazhi Salai Aandavargal, izay heverina ho fahatongavan' Andriamanitra ho nofo farany indrindra izay nandrasan' ny fivavahana rehetra, no mpanorina azy. Nanatanteraka ny fampikambanana sarangam-poko samihafa tsy anavahana finoana na volon-koditra na fivavahana izany fivavahana izany. Ny hany zavatra takiana mba ho mpanaraka ny fivavahana meivazy dia ny finoana an' Andriamanitra. Voarara ny fifohana paraky, ny fisotroana toaka, ny loka, ny halatra. Mihinana zavamaniry fa tsy hena ny mpino meivazy.

Sarnaisma[hanova | hanova ny fango]

Ny sarnaisma dia fivavahana amin' ireo zohy masina (sarna) ao amin' ny fanao ifandovana ao amin' ny faritry ny Lembalemban' i Chota Nagpur ao amin' ny fanjakan' i Jharkhand sy ny an' i Bihar sy ny an' i Assam ary ny an' i Chhattisgarh. Ny mpanaraka izany fivavahana izany voalohany dia tao amin' ny foko Baiga, Ho, Kurukh, Munda ary Santal. Araka ny finoan' ny mpanaraka ity fivavahana ity dia misy Gram deoti na Grāmadevatā ("andriamanitry ny tanàna ambanivohitra") ao amin' ireo Sarna ("zohy"), ka ao ny mpino no manolotra sorona indroa isan-taona.

Taona vitsy lasa izay no nisy fikambanana ara-poko sy fikambanan' ny foko Kudumi Mahato nangataka fehezan-dalàna ho an' ny Sarna, izay azy manokana fa tsy itambarany amin' ny hindoisma, satria mino izy ireo fa mivavaka amin' ny zavaboary.

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]