Rosia

Avy amin'i Wikipedia
Hanketo: Fikarohana, karohy
Nuvola apps ksig.png
Mbola ambangovangony  amin'ny resaka rosia ity lahatsoratra ity ary tokony hofenoina.

Azonao atao ny mandray anjara eto amin'ny Wikipedia amin'ny alàlan'ny fanitarana azy.
Jereo koa ny pejy Ahoana ny manao takelaka rehefa te-hijery hoe ahoana no fanaovana azy.

Российская Федерация ((ru))
Россия ru
Federasionan'i Rosia ((mg))
Sainan'i Rosia Fanevan'i Rosia
(Antsipirihany) (Antsipirihany)
Teny filamatra : tsy misy
Russian Federation (orthographic projection).svg
Teny ofisialy fiteny rosy1
Renivohitra Môsikao
55° 45' N, 37° 42' E
Tanàna ngeza indrindra Moskva
Fitondrana sy governemanta
 - Président
 - Président du gouvernement
Repoblika firenena federaly
Vladimir Poutine
Dmitri Medvedev
Velarantany
 - Tontaliny
 - Rano (%)
faha 1
17 075 400 km²
0,5%
Isam-ponina
 - Tontaliny (2009)
 - hakitroka
faha 8
141 800 000[1] mpo.
8,3 mpo./km²

{{{1}}}

Anaran'ny mponina Rosy, rosianina
IDH (2008) (mitombo) 0,802[2] (ambony) 67
Sandam-bola Robla (RUB)
Fiozao ny ora UTC +3 hatramin'i +12
Hiram-pirenena Hiram-pirenenan'i Rosia
Valan-tsehatra internet
Antso
an-tariby
+7

Ny Rosia (amin'ny fiteny rosiana : Россия , Rossija?) na amin'ny endrika ofisialy Federasionan'i Rosia (Российская Федерация, Rossijskaja Federacija?) dia firenena ngeza indrindra eo an-tany, manana isam-ponina 142 tapitrisa (araka ny census natao tamin'ny 2007). Eo anelanelan'ny Eoropa jeografika (25,3%n-ny fivelarany) sy ny Azia atsinanana (74,7%). Ny firenena rosy dia manam-pivelarana 17 tapitrisa km2 (in-2 ny Etazonia ary in-30 ny Madagasikara). Manana faritra ora raika ambin'ny folo izy. Ny renivohiny dia Moscou, fiteny Rosy ny teny ofisialy any ary Rouble ny sandam-bola ampiasainy.

Na dia misy ranomasina maromaro aza ny manodidon'i Rosia, manana toetrandro ara-kontinenta ny rosia amin'ny tany mangatsiaka sy sarotra ipetrahan'ny olona.

Betsaka ny harena an-kibon'ny tany any Rosia : Misy ny solika sy ny vato. Mivoatra be ny industrie mikasika ny fanamboarana sambon-danitra sy ny fanamboarana basy. Ny fanamboarana sambon-danitra ny nampavoalohan'ny Rosia nizaha ny habakabaka toalohany tamin'ny 1957.

Ny repoblika sosialista federativan'i Rosia (RSFSR) dia repoblika lehibe indrindran'i Vondrona Sovietika.

Tamin'ny faran'ny taona 1991, misy firenena vaovao dimy ambin'ny folo avy amin'ny URSS taloha, ao koa ny Rosia, nandova ny 3/4 ny (17 tapitrisa km²) URSS taloha, ny antsasaky ny mponiny, 2/3 ny industria-ny ary ny antasaky ny sahany.

Tantara[hanova | hanova ny fango]

Fiandohana[hanova | hanova ny fango]

Ny fototry ny tantaran'i Rosia dia nanomboka tamin'ny fotoana niforonan'ny Silavo vondrona iray tany Eoropa teo anelanelan'ny taonjato fahatelo sy fahavalo taorian'i JK.[3] Ny Viking sy ny taranany dia nanorina ny fanjakana Slavonianina voalohany tao Rus' an'i Kiev tamin'ny taonjato fahasivy. Nekeny ny Kristianisma avy amin'ny Empira Bizantinina tamin'ny taona 988.[4] Ity endriky ny Kristianisma ity dia niantraika tamin'ny kolontsaina Rosiana. Rava ny Rus' tamin'ny farany ary nizarazara ho firenena madinika. Ny fanjakana mandroso mahery amin'ny Rus' an'i Kiev dia ny Diose Lehib'ni of Môsikao. Io sehatra io dia ny hery lehibe indrindra tao anatin'ny fampiraisana an'i Rosia taty aoriana ary ny ady tamin'ny Foko Volamena avy any Azia. Nitombo tsikelikely ny fanaraha-maso ny faritra manodidina an'i Mosikao ary naka ny fiainana ara-kolontsaina sy ara-politika an'i Rus' an'i Kiev.

Nandritra ny taonjato faha-18, nanitatra ny sisintaniny tamin'ny alalan'ny fandresena, ary fitetezana ny firenena ho lasa Empira Rosiana, ilay fanjakana fahatelo lehibe indrindra teo amin'ny tantara. Nipongatra avy tao amin'ny Fitambaram-panjakan'i Polonia-Litoania izy any atsinanana mankany amin'ny Ranomasimbe Pasifika sy Alaska. Ny empira dia nofehezin'ny emperora antsoina hoe Tsar.

Nanjaka tao Rosia i Petera Lehibe nanomboka tamin'ny 1689 ka hatramin'ny 1725. Nanosika ny renivohitra tany Mosikao ho any amin'ny tanàna iray antsoina hoe Saint-Petersbourg i Petera. Nataony ho maoderina kokoa tamin'ny fomba maro ny fiaraha-monina Rosiana. Nanomboka nanamboatra sambo ho an'ny tafika Rosiana ny governemanta.

Nanomboka tamin'ny 1904 ny Ady Rosianina-Japoney ary nifarana tamin'ny 1905 niaraka tamin'i Japana nandresy ny ady. Ny faharesen'ny Rosiana dia iray amin'ireo anton'ny revolisiona taty aoriana.

Rosia tao amin'ny FRSS[hanova | hanova ny fango]

Tamin'ny Oktobra 1917, ny Bolikhevo (antsoina hoe "Kominista"), izay voatariky ny hevitr'i Karl Marx sy Vladimir Lenin, dia nandray ny firenena ary namono ny Tsar sy ireo olona hafa nijoro nanohitra azy ireo. Vao nandray ny fahefana ry zareo, dia namorona ny fanjakana Kominista Voalohany ny Bolikhevo nentin'i Vladimir Lenin sy Leon Trotsky.

Hatramin'ny taona 1920 ka hatramin'ny 1950, Josef Stalin no mpitarika mpanao didy jadona Rosia Sovietika, ary nopotehiny avokoa izay rehetra nanohitra ny fitondrany, anisan'izany ny fananan'ny tantsaha sy ny mpivarotra. Olona an-tapitrisany no namoy ny ainy ary maty tao anatin'ny mosary vokatr'izany. Nesorin'i Stalin ihany koa, na "nanadio", ireo miaramila rehetra izay tsy nivadika taminy, ary maro no maty na nalefa tany amin'ny toby fonja, na gulag, nandritra ny taona maro. Na dia tany amin'ny gulag aza dia maro ny voafonja maty.

Ny Rosia Sovietika sy ny Nazi dia nanaiky ny tsy hifanandrina tamin'ny 1939. Tamin'ny volana Jona 1941, dia nanapaka ny fifanarahana i Alemaina ary nanafika tao amin'ny Operation Barbarossa. Anisan'ny Ady Lehibe II io fanafihana io. Ny ady dia naharitra tany Eoropa hatramin'ny Mey 1945, ary olona 200 tapitrisa mahery no namoy ny ainy nandritra izany fotoana izany. Na dia betsaka aza ny rosianina namoy ny ainy vokatr'io ady io, i Rosia no iray tamin'ireo firenena nandresy ny ady ka lasa firenena matanjaka eran-tany.

Tamin'ny 1922 ka hatramin'ny 1991, i Rosia no faritra lehibe indrindra tamin'ny Firaisana Sovietika, na ny Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika (FRSS). Indraindray ny olona dia nampiasa ny anarana hoe "Rosia" ho an'ny Firaisana Sovietika manontolo, na indraindray "Rosia Sovietika". Rosia dia iray amin'ireo Repoblika Sosialista Sovietika 15. Ny tena anaran'ny Repoblika dia hoe "Repoblika Sosialista Federativa Sovietika Rosianina" (RSFSR).

Nanjavona ny Firaisana Sovietika tamin'ny fiandohan'ny taona 1990. Naka ny toeran'ny FRSS tao amin'ny Firenena Mikambana (ONU) i Rosia.

Rosia Ankehitriny[hanova | hanova ny fango]

Boris Yeltsin dia voafidy ho Filohan'i Rosia tamin'ny Jona 1991, tamin'ny fifidianana filoham-pirenena voalohany teo amin'ny tantara Rosiana. Nisy ny fanavaozana goavana natao, anisan'izany ny fizakan-tena sy ny lalàna momba ny varotra.[5] Ny "Fitsaboana Fampahatairana" dia natolotry ny Etazonia sy ny IMF.[6] Nisy krizy ara-toe-karena lehibe taorian'izay. Very 50% ny harin-karena faobe i Rosia tanatin'ny taona 1990 hatramin'ny 1995.

Ny tsifampiankinana dia nanjary namintra ny fifehezan'ny orinasa avy amin'ny fanjakana mankany amin'ny olon-tokana manana fifandraisana ao amin'ny rafitra anatin'ny governemanta. Maro tamin'ireo mpandraharaha mpanankarena vao haingana no namoaka vola an'arivony tapitrisa sy fananana any ivelan'ny firenena. Ny fihakelezan'ny herim-panjakana sy ny toekarena dia nitarika ny fandravana ny serivisy sosialy. Olona an-tapitrisany no nanjary nahantra, 1,5% ny fahantrana tamin'ny vanim-potoanan'ny Sovietika, teo amin'ny 39-49% tamin'ny tapaky ny taona 1993. Ny taona 1990 hatramin'ny 1999 dia nahitana kolikoly sy fandikan-dalàna faran'izay henjana, fiakaran'ny andian-jiolahy ary heloka bevava mahery.

Ny ady tamin'ny taona 1990 dia maro ny fifandonana mitam-piadiana ao Kaokazy Avaratra. Nisy ady an-trano sy antokom-pivavahana Islamista maro samihafa. Hatry ny fanambaran'ireo Tsetsena ny fahaleovan-tenany tamin'ny fiandohan'ireo taona 1990, dia nisy ady anelanelan'ny antoko mpikomy tsetsena sy ny miaramila rosiana. Ny fanafihan'ny mpampihorohoro ny sivily dia nahatonga fahafatesan'olona aman-jatony. Ny tena mampiavaka azy ireo dia ny krizin'ny takalon'aina tao amin'ny teatran'i Môsikao sy ny fahirano any Beslan.

Nandray andraikitra tamin'ny fandoavana ny trosa ivelan'i FRSS i Rosia, na dia atsasaky ny isam-ponin'i FRSS fotsiny aza ny isam-poniny tamin'ny fotoana nandravana an'i FRSS. Ny tetibola tsy nilanjalanja tamin'izany fotoana izany dia nahatonga ny krizy ara-bola rosianina tamin'ny 1998 izay nampitotongana ny harin-karena faoben'i Rosia.[7]

Tamin'ny 31 Desambra 1999, dia nametra-pialana ny filoha Yeltsin. Nomena an'i Vladimir Putin izay vao voatendry ho praiminisitra ny asan'ny filoham-pirenena. Nahazo ny fifidianana filoham-pirenena tamin'ny 2000 i Vladimir Putin. Nampitsahatra ny fikomian'ny Tsetsena haingana izy, fa mbola misy herisetra iany eny amin'ny faritra avaratr'i Kaokazy tsindraindray.

Ny vidin-tsolika lafo ary ny vola kely hery dia narahin'ny fihakaran'ny filàna an-toerana, ary ny fividianan'entana ary ny famatsiambola dia nanampy ny toe-karena hitombo nandritra ny sivy taona misesy. Izany zavatra izay dia nampisondrotra ny fari-piainana ary nampitombo ny lanjan'i Rosia eo amin'ny sehatra iraisam-pirenena. Na dia voatsikeran'ny firenena Tandrefana[8] aza ny fiovana nentin'i Putin, nahatonga fivoarana ary fahamarinan-toerana ny fitondrany. Izany zavatra izany dia nahatonga azy ho malaza any Rosia.[9]

Tamin'ny volana Martsa 2008 dia lany ho filoham-pirenenan'i Rosia i Dmitry Medvedev, ary lasa voatendry ho praiminisitra i Putin. Niverina ho filoham-pirenena i Putin tamin'ny fifidianana filoham-pirenena tamin'ny 2012 ary notendreny ho praiminisitra i Dmitry Medvedev.

Jeografia[hanova | hanova ny fango]

Ny renivohitr'i Rosia sy ny tanàna lehibe indrindra dia Môsikao. Ny tanàna lehibe faharoa dia St. Petersburg, izay renivohitr'i Rosia tamin'ny taonjato faha-18 sy faha-19.

Tanàna Rosiana misy olona maherin'ny iray tapitrisa no, amin'ny filaharany:

Ny faritra andrefan'i Rosia no misy an'i Kaliningrad, izay nantsoina taloha hoe Königsberg. Ny faritra atsinanan'i Rosia dia ny nosy Diomeda, 35 km miala an'i Chukotka (Rosia) ary 35 km (22 mi) avy any Alaska (Etazonia). Ny faritra atsimo no any Kaokazy, eo amin'ny sisintanin'i Azerbaijana. Ny faritra avaratra indrindra dia ny arangaranga Franz Josef Land any amin'ny Ranomasimbe Arktika, 900 kilometatra (560 mi) avy any amin'ny Tendrontany Avaratra.

Lalampanorenana[hanova | hanova ny fango]

Politika[hanova | hanova ny fango]

Demografia[hanova | hanova ny fango]

Kolontsaina ary finoana[hanova | hanova ny fango]

Mozika[hanova | hanova ny fango]

Finoana[hanova | hanova ny fango]

Haisoratra[hanova | hanova ny fango]

Fanatanjahan-tena[hanova | hanova ny fango]

Eseky[hanova | hanova ny fango]

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

Tsiahy[hanova | hanova ny fango]

  1. ((ru))http://www.gks.ru/bgd/free/b09_00/IssWWW.exe/Stg/d06/8-0.htm, Jiona 2009
  2. ((en)) UNDP
  3. "Russia". Encyclopedia Britannica. Retrieved 2008-01-31
  4. Avy amin'i Glenn E. Curtis (ed.) (1998). "Russia: A Country Study: Kievan Rus' and Mongol Periods". Washington, DC: Federal Research Division of the Library of Congress. Retrieved 2007-07-20.
  5. "Russian Federation" (PDF). Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Retrieved 24 February 2008.
  6. Sciolino, E. (21 December 1993). "U.S. is abandoning 'shock therapy' for the Russians". The New York Times. Retrieved 20 January 2008.
  7. Aslund A. "Russia's Capitalist Revolution" (PDF). Retrieved 28 March 2008.
  8. Treisman, D. "Is Russia's Experiment with Democracy Over?". UCLA International Institute. Retrieved 31 December 2007.
  9. Stone, N (4 December 2007). "No wonder they like Putin". The Times (UK). Retrieved 31 December 2007.