Kristianisma

Avy amin'i Wikipedia
(tonga teto avy amin'ny Fivavahana kristiana)
Aller à la navigation Aller à la recherche
Gold Christian cross.svg

Ny kristianisma dia finoana abrahamika mino an' Andriamanitra tokana, izay mifototra amin' ny soratra navelan' ny apôstôly (evanjely na filazantsara) mikasika ny fiainan' i Jesoa avy any Nazareta, na Jesoa Kristy. Roa arivo taona taorian' ny nahafatesany, dia miisa maherin' ny 2 000 000 000 ny mpino, miparitaka anaty antokom-pangonana miisa 33 000 any ho any; ka ny lehibe indrindra amin' izy ireo dia ny Fiangonana katôlika.

Niisa 2 355 000 tapitrisa ny Kristiana maneran-tany tamin' ny taona 2013, ka ny 1 2000 000 tapitrisa Katôlika, ny 440 tapitrisa Prôtestanta, ny 280 tapitrisa Ôrtôdôksa, ny 92 tapitrisa Anglikana, ny 370 tapitrisa Kristiana tsy miankina, ary ny 38 tapitrisa Kristiana hafa.

Ny mpamaritra anarana kristianina dia midika hoe "an' i Kristy", na "mpanaraka ny fampianaran' i Kristy". Io mpamaritra io dia nomen' ny daholobe an' ireo mpanaraka ny fampianaran' i Kristy nanomboka ny taonjato voalohany.

Ny Testamenta Taloha – ny Baiboly hebreo – miaraka amin' ny Testamenta Vaovao no soratra ifotoran' ny finoana kristianina.

Fampianaram-pinoana[hanova | hanova ny fango]

Kristy[hanova | hanova ny fango]

Fanaovam-batisa an'i Jesoa, sary nataon'i Almeida Júnior, 1895

Amin' ny Kristiana dia i Jesoa no Mesia na Kristy. Inoan' ny Kristiana ho voahosotr' Andriamanitra sy nirahina ety ambonin' ny tany hanavotra ny olombelona amin' ny alalan' ny fahafatesany sy ny fitsanganany ho velona i Jesoa.

Fanekem-pinoana[hanova | hanova ny fango]

Ny fiangonana kristiana sasany dia nandray fanekem-pinoana (na fiekem-pinoana) nolovana tamin' ireo kônsily tany aloha fa ny sasany dia tsy manana na nanampy fanekem-pinoana famenony azy manokana. Ny malaza indrindra amin' ny fanekem-pinoana kristiana dia ny Faneke-mpinoana apôstôlika sy ny Fanekem-pinoan'i Nikea-Kônstantinôpôly.

Trinite[hanova | hanova ny fango]

Cristoforo Majorana - The Triumph of Eternity is represented by a cart drawn by the Four Evangelists with their symbols; on the cart is a Gnadenstuhl representation of the Trinity (NYPL b12455533-426312)-crop3.jpg

Ny ankamaroan' ny fiangonana kristiana dia mino ny atao hoe Trinite, izany hoe ny maha tokana nefa misy persôna (na olona) telo an' Andriamanitra. Ireo persôna ireo dia ny Ray sy ny Zanaka (na ny Teny) ary ny Fanahy Masina. Tsy andriamanitra telo izany.

Tantara[hanova | hanova ny fango]

Nanomboka tany amin' ny fotoana lazaina fa nilatsahan' ny Fanahy Masina tamin' ny Apôstôly sy nanombohany nitory ny filazantsara no azo lazaina fa nanombohan' ny fivavahana kristiana efa bahaleo tena ka tsy nikambana intsony tamin' ny fivavahana jiosy. Niely tany Asia Minora sy Eorôpa Atsimo ary amin' ny tapak' i Afrika avaratra ny fivavahana kristianina ka isan' ny nandray anjara betsaka i Paoly. Nisy ny fanenjehana ny Kristiana nataon' ireo Jiosy sy ny Rômanina.

Taty aoriana dia lasa fivavaham-panjakana ny kristianisma ka i Rôma no renivohitra tamin' izany. Nitombo hery ny Papa nefa nisy ny fiangonana sy mpanjaka na andriana izay nitady fahaleovan-tena ara-pôlitika sy ara-pivavahana. Nampiforona ny Fanavaozam-piangonana (atao hoe koa Refôrma na Reformasiona) izany.

Kônsily[hanova | hanova ny fango]

Nicaea icon.jpg

Noho ny tokony hisian' ny filaminan' ny raharaha fehezin' ny Papa sy ny Eveka hafa rehetra sy ny tokony hananan' ny Fiangonana fampianaram-pinoana mitovy dia nisy matetika ny atao hoe kônsily na sinôda izay fivoriana anasana ny eveka rehetra sy andraisany anjara. Ny emperora matetika no mamory. Maro ny fehin-kevitra nivoaka avy tamin' ireo kônsily ireo ka isan' izany ny fanekem-pinoana sasany iraisan' ny fiangonana. Tamin' ny fotoana nampisy ireo kônsily ireo koa no nisian' ny fanenjehana mafy an' ireo atao hoe heretika na mpanao fampianaran-diso.

Fisarahan' ny Andrefana sy ny Atsinanana[hanova | hanova ny fango]

Noho ny tsy fifanarahana amin' ny lafiny ara-teôlôjia sy hafa koa, na dia teo aza ny fanaovana kônsily sy ny fomba hafa hisian' ny fitovian-kevitra na ny marimaritra iraisana, dia nivaky roa ny fivavahana kristiana ka i Rôma sy i Kônstantinôpôlisy (na Kônstantinôpla) no lasa renivohitry ny fiangonana roa (dia ny Fiangonana tandrefana na Katôlika rômana sy ny Fiangonana tatsinanana na Ôrtôdôksa).

Refôrmasiona[hanova | hanova ny fango]

Martin Lotera

Taorian' ny fanavaozam-piangonana (refôrmasiôna na refôrma) nataon-dry Lotera sy ny namany izay te hanitsy ny fanao sasantsasany tao amin' ny Fiangonana katôlika dia niforona ny prôtestantisma izay tsy niankina intsony tamin' ny Fiangonana katôlika; avy eo taty aoriana dia niorina koa ireo fiangonana maro atao ankehitriny hoe evanjelika (na ara-pilazantsara) izay miezaka miparitaka eran-tany.

Sampan' ny kristianisma[hanova | hanova ny fango]

Izao ireo sampana lehiben' ny fivavahana kristiana: ireo fiangonana katôlika (izay ahitana ny Fiangonana latina sy ireo fiangonana katôlika tatsinanana miisa 23 toy ny Fiangonana katôlika marônita), ny fiangonana ôrtôdôksa (fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana, fiangonana ôrtôdôksa atsinanana, ny Fiangonan' ny Atsinanana), ny prôtestantisma (ahitana ny anglikanisma, ny kalvinisma, ny loteranisma ary ny evanjelisma. Ao koa ireo fiangonana hafa toy ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an'ny Olomasin' ny Andro Farany sy ny Vavolombelon' i Jehovah.

Ny katôlisisma[hanova | hanova ny fango]

Ny katôlisisma dia fivavahan' ny Kristiana mankato ny fahefan' ny papa sy ny eveka, indrindra momba ny famolavolana ny foto-pampianarany, ny fampitana sy ny fandaminana ny fanompoam-pivavahany. Ny ankamaroan' ny Katôlika dia ao amin' ny Eglizy latina, nefa ny Eglizy katôlika dia mahafaoka koa ireo fiangonana katôlika tatsinanana miisa 23 izay manan-jo hanao ôrdinasiona pretra lehilahy manam-bady.

Ny fiangonana latina[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana latina dia ny ampahany manaraka ny fomba tandrefana ao amin' ny Fiangonana katôlika ka ny Fiangonana katôlika tatsinanana no ampahany mifameno aminy. Amin' ny Fiangonana katôlika rehetra dia izy no lehibe indrindra. Izy koa no lehibe indrindra ao amin' ny Kristianisma tandrefana. Nampiasa ny fiteny latina izy tamin' ny Andro Antenatenany ka hatra taty aoriana fa tsy ny fiteny grika na hafa. Indraindray koa ny Fingonana latina dia mety hantsoina hoe "Fiangonana katôlika rômana" na "Eglizy katôlika romana". Manana ny fehezan-dalàny manokana ny Fiangonana latina, dia ny Lalàna kanônika izay tsy ampiharina amin' ireo Fiangonana katôlika tatsinanana izay manaiky ny fahefan' ny Papa koa.

Ny fiangonana katôlika tatsinanana[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana katôlika tatsinanana dia fitambaran' ireo fiangonana any Atsinanana izay miombona amin' ny Papa ao Rôma sy manaiky ny fahamboniany, nefa izy ireo manao ny fombam-pivavahana tatsinanana. Na dia samy tatsinanana aza dia tsy Fiangonana ôrtôdôksa izy ireo. Atao hoe "Fiangonana oniata" na "Fiangonana katôlika manaraka fomba bizantina" koa izy ireo. Raha ny lafiny fombafombam-pivavahana dia tsy mifanalavitra firy amin' ny fomban' ny kristianisma ôrtôdôksa an' ny Fiangonana katôlika tatsinanana ka izy manaiky ny fahambonian' ny Papa ihany no tsy maha Ôrtôdoksa azy ireo. Anisan' ny Fiangonana katôlika tatsinana ny Fiangonana katôlika marônita, kôpta, armeniana, indiana, grika, eritreana ary etiôpiana. Tsy any Atsinana sy ao Eorôpa Atsinanana ihany no ahitana azy ireo fa nanaraka ireo am-pielezana ka misy any Amerika sy Ôseania ary Eorôpa Andrefana koa.

Ny fiangonana ôrtôdôksa[hanova | hanova ny fango]

Ny fiangonana ôrtôdôksa dia mahafaoka ireo Kristiana monina any Atsinanana Akaiky sy Atsinanana Afovoany indrindraindrindra.

Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana na Fiangonana ôrtôdôksa katôlika, izay fantatra indrindra amin'ny anarana fohy hoe Fiangonana ôrtôdôksa, dia iray amin'ireo fiangonana tranainy indrindra. Fiombonam-piangonana ôrtôdôksa maromaro izay samy niorina araka ny Kônsily fito nifandimby izay atao hoe "Fiangonan'ny kônsily fito" izy. Ny ankamaroan'ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana dia hita ao Eorôpa Andrefana sy ao Grisia (na Gresy) ary ao Kaokazy.

Fiangonana ôrtôdôksa teoahedo[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana ôrtôdôksa etiôpiana na Fiangonana ôrtôdôksa teoahedo etiôpiana dia fiangonana antekalkedôniananiforona tao Etiôpia, mahaleo tena hatramin'ny taona 1959, izay miombona ao amin'ny Fiangonan'ny kônsily telo. Isan'ny fiangonana kristiana tranainy indrindra maneran-tany izy satria efa niforona tany amin' ny taonjato faha-4.

Ny Fiangonana ôrtôdôksa teoahedo eritreana dia fiangonana antekalkedôniana mahaleotena. Miombona ao amin' ny Fiangonan'ny konsily telo izy. Teo ambany fahefan'ny Fiangonana etiopiana ôrtôdôksa io fiangonana io taloha nefa nifarana tamion'ny taona 1993 izany rehefa nahaleo tena izy.

Fiangonana ôrtôdôksa manaraka fomba tandrefana[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana ôrtôdôksa manaraka fomba tandrefana dia tsy isan'ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana na ny Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana.

Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana, izay fantatra koa amin'ny anarana hoe Fiangonana tsy kalkedôniana na Fiangonana tsy kalsedôniana, dia ireo fiangonana kristiana tranainy niorina araka ny Kônsilin'i Nikea (taona 325) sy ny Kônsily voalohan'i Kônstantinôpôly (taona 381) ka indraindray atao hoe Fiangonan'ny kônsily roa na Fiangonan'ny kônsily telo. Tsy isan'ny Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana izany ireo atao hoe Fiangonanan'ny kônsily fito, izany hoe ny Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana.

Ny prôtestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ny prôtestantisma dia mahafaoka ireo fiangonana nipoitra mivantana na tsia amin' ny Refôrmasiona (na Refôrma) ka mizara ho sampany maro (toy ny adventisma, ny anabatisma, ny anglikanisma, ny fiangonana batista, ny fiangonana nohavaozina, ny loteranisma, ny metôdisma, ny pentekôtisma sns).

Ireo fiangonana ara-pilazantsara (ny batisma, ny pentekôtisma, ny fihetsiketsehana karismatika ara-pilazantsara, ny fihetsiketsehana karismatika vaovao, sns) dia indraindray atao hoe anisan' ny Prôtestanta nefa indraindray koa lazaina hoe sampana manokan' ny kristianisma.

Ny anglikanisma[hanova | hanova ny fango]

Ny kalvinisma[hanova | hanova ny fango]

Ny loteranisma[hanova | hanova ny fango]

Ny loteranisma dia fiangonana manaraka ny teôlojia nipoitra avy amin' ny fandinihana sy soratr' i Martin Lotera. Betsaha fiangonana loterana maro ny any Alemaina sy any Skandinavia (Danemarka, Norvezy, sns.), ny any amin'ny faritra na firenena hafa toa an'i Alzasa, i Lorena, i Madagasikara, i Namibia, i Polonia ary ireo firenena balta.

Ny adventisma[hanova | hanova ny fango]

Ny anabatisma[hanova | hanova ny fango]

Ny evanjelisma[hanova | hanova ny fango]

Ny batisma[hanova | hanova ny fango]

Ny pentekôtisma[hanova | hanova ny fango]

Ny fihetsiketsehana karismatika ara-pilazantsara[hanova | hanova ny fango]

Ny fihetsiketsehana karismatika vaovao[hanova | hanova ny fango]

Ny kristianisma tsy manavaka fiangonana[hanova | hanova ny fango]

Kristianisma hafa[hanova | hanova ny fango]

Ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany[hanova | hanova ny fango]

Ny Vavolombelon' i Jehovah.[hanova | hanova ny fango]

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]