Protestantisma

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Ireo Petra-kevitr'i Lotera 95 eo amin'ny varavaram-piangonan'i Wittenberg

Ny Protestantisma dia iray amin'ireo sampana lehibe ao amin'ny Kristianisma ankoatry ny Katolisisma sy ny Ortodoksia. Ny Protestantisma dia mahafaoka ireo fiangonana nipoitra mivantana na tsia amin'ny Reformasiona (na Reforma) ka mizara ho sampany lehibe (toy ny Adventisma, ny Anabatisma, ny Anglikanisma, ny Fiangonana batista, ny Fiangonana nohavaozina, ny Loteranisma, ny Metodisma, ny Pentekotisma) sy ny sampany madinika (toy ny Hositisma, Valdisma, ny Fiangonan'ny Mpirahalahy, ny Fihetsiketsehan'ny Fanamasinana, ny Koakerisma) ary ny maro hafa koa. Ireo Fiangonana ara-pilazantsara (na Evanjelika) dia indraindray atao hoe isan'ny Protestanta nefa indraindray koa lazaina hoe sampana manokan'ny Kristianisma.

Ny niandohany[hanova | hanova ny fango]

Tamin'ny 31 Oktobra 1517 no nanonbohan'ireo zava-niseho niteraka ny Protestantisma tamin'ny nametahan'ilay monka (na moanina) alemàna sy dokotera an-teolojia, dia i Martà Lotera (alemàna: Martin Luther), ireo petra-kevitra miisa 95 miampanga ny fahadisoan'ny Fiangonana katolika romana tamin'ny fotoan'androny, dia ny fivarotana famelan-keloka. Nanambara i Lotera fa ny Baiboly irery ihany no tsy maintsy manana fahefana anankinana ny finoana. Narovan'i Joany-Frederiko an'i Saksonia (1503-1554) i Lotera izay nandoro ny taratasin'ny Papa, taratasy atao hoe Exsurge Domine ("Mitsangàna Tompo ô" [fa misy amboadia manimba ny tanim-boalobokao]) izay nandrahona fanapotrahana azy tamin'ny taona 1520. Izany dia "taratasy manameloka ny fahadisoan'i Martà Lotera sy ireo mpanaraka azy" (latina: "Bulla contra errores Martini Lutheri et sequacium").

Ny taona 1521 dia heverina koa ho taona manan-danja: tamin'ny volana Janoary dia nandà ny hiala amin'ny heviny i Lotera teo anatrehan'ny fivorian-dehiben'ireo Fanjakana mivondrona ao amin'ny Empira Masina Romana Jermanika notanterahina tao Worms, satria aminy dia ny Baiboly sy ny feon'ny fieritreretany ihany no manam-pahefana aminy fa tsy ny antanantohatr'ireo mpitondra fiangonana[1] ka noroahina tsy ho isan'ny fiangonana izy. Sambany no nisy niresahana fiantsoana an'Andriamanitra mivantana sy feon'ny fieritreretana ka isan'ny mampiavaka ny Protestantisma izany. Isan'ireo hevitr'i Lotera ny tokony hahafahan'ny olon-drehetra mamaky ny Baiboly izay tsy anavahana saranga ka izany fitovian'ny olombelona rehetra izany dia nanako tao amin'ireo vahoaka izay betsaka tantsaha, hany ka niteraka ilay atao hoe "adin'ny tantsaha" (Bauernkrieg) izany tamin'ny lohataonan'ny 1525 tao amin'ny Empira Masina Romana Jermanika.

Mba hampitsaharana haingana izany firongatan'ny herisetra atao amin'ny saranga mpitondra izany dia nivory voalohany tao Spira tamin'ny taona 1526 ireo andrian-dahy. Nifanarahana ny didim-panjakana izay ampiharina amin'ny tany misy hotakotaka, dia tapaka fa misafidy ny fanompoam-pivavahana tiany hatao ao amin'ny Fanjakany ny andriana tsirairay ka tsy maintsy nandositra tany amin'ny Fanjakana mankasitraka ny finoany ireo mpanohitra. Izany fanomezana lanja ny fivavahana tiana harahina izany dia efa natombok'i Joany I an'i Saksonia tamin'ny faraparan'ny taona 1525 izay nampanjary fivavavahana ekem-panjakana ny Loteranisma.

Tsy tao amin'izany fivoriana izany, izay natrehin'ireo andriana mpandatsa-bato, i Karolo Kinto ka tsy nankasitraka izany fanapaha-kevitra izany. Nampangain'ny tao amin'ny Papa ho nanohana an'i Lotera izy ka nanapa-kevitra ny hisakana ny fiparitahan'ireo petra-kevitr'i Lotera. Nampiantso fivorian'andriana tao Spira i Karolo Kinto sy i Ferdinando I rahalahiny, izay nanafoanany ireo marimaritra iraisana nataon'ireo andriana tamin'ny tantsaha. Noho izany dia tafapetraka amin'ny toerany indray ny fanaovana lamesa amin'ny fiteny latina. Namaly izany ireo andriana notarihin'i Joany an'i Saksonia tamin'ny alalan'ny famoahana fanohanan-kevitra (latina: protestatio). Ireo andriana nanao sonia dia natao amin'ny teny latina hoe "protestantes", izay niavian'ny teny hoe protestanta.

Ireo fototry ny finoana protestanta[hanova | hanova ny fango]

Ny fahasoavana irery ihany[hanova | hanova ny fango]

Tsy mendrika ny famonjena azony avy amin'Andriamanitra ny olombelona, nefa nomen'Andriamanitra azy maimaimpoana amim-pitiavana izany. Izany koa no mahatonga ny olona ho afaka mitia. Noho izany, ny maha izy azy ny olona iray eo anatrehan'Andriamanitra dia tsy miankina amin'ny fitiavany an'Andriamanitra na noho ny toetra tsara ananany na ny fahamendrehany na ny toerany eo amin'ny fiarahamonina. Izany no itenenan'ny Protestanta hoe "ny fahasoavana irery ihany" (latina: Sola gratia).

Ny finoana irery ihany[hanova | hanova ny fango]

Ny finoana dia fanomezan'Andriamanitra tamin'ny fihaonan'ny isam-batan'olona amin'Andriamanitra, amin'ny alalan'i Jesoa Kristy. Ny finoana irery ihany (latina: Sola fide) fa tsy ny fampianaram-pinoana (latina: doctrina) na ny asan'olombelona. Tsy mitovy ny nahatonga io finoana io ao amin'ny olona tsirairay ka mety ho niseho tampoka izany na niseho miandalana. Samy miaina izany finoana izany amin'ny fombany manokana ny olona tsirairay satria valin'ny fanehoan'Andriamanitra fitiavana ny finoana.

Ny Soratra Masina irery ihany[hanova | hanova ny fango]

Ny Baiboly no mirakitra ny tenin'Andriamanitra ka izy irery ihany no manana fahefana teolojika sady mpanoro lalana ho an'ny finoana sy ny fiainana. Izany no fintinina amin'ny hoe "ny Soratra Masina irery ihany" (latina: Sola Scriptura).reo toriteny ataonan'ny mpanao raharaham-piangonana voaofana tamin'izany, indrindra voaofan'ny Fanahy Masina, no manazava azy. Amin'ny alalan'ny fijoroana ho vavolombelona ampitainy no amaritany fitsipi-piainana izay ahatakarana sy iasan'ny andraikitry ny tsirairay.

I Jesosy irery ihany[hanova | hanova ny fango]

I Jesosy irery ihany (latina: Solus Christus) no mpanalalana eo amin'Andriamanitra sy ny ombelona.

An'Andriamanitra irery ihany ny voninahitra[hanova | hanova ny fango]

Andriamanitra irery ihany no masina, manana ny fomba maha Andriamanitra azy fara-tampony. Noho izany, tsy misy ezaka na asan'olombelona afaka hihambo hanana toetra fara-tampony sy tsy azo ovana na sahaza ho an'ny olona sy ny zavatra rehetra, isan'izany ny teolojia. An'Andriamanitra irery ny voninahitra (latina: Soli Deo gloria) Ankoatra izany, ny fanomezan'Andriamanitra fahalalahana ny olombelona dia mahatonga ny Protestanta hankasitraka ny rafi-piarahamonina mandala ny fahasamihafana sy ny fahalalahana.

Tokony hihavao mandrakariva ny Fiangonana[hanova | hanova ny fango]

Ireo andrin'ny Fiangonana dia zavatra mifamatotra amin'ny maha olombelona ka tsy atao lohalaharana satria mety ho diso izy ireo, hoy i Lotera. Noho izany ny Fiangonana dia tokony handinika amin-tsaina mitsikera ny fiainany sy ny fampianarana ataony, amin'ny alalan'ny famakiana ny Baiboly tsilovin'ny Fanahy Masina. Ny Katolika anefa mihevitra fa ny Fiangonana no mitarika azy mazava. Ny fiheveran-tena hahita ny marina dia mety hitondra mankany amin'ny tenim-pinoana (latina: dogma "fahamarinana tsy azo lavina"), izay tapahin'ny fivorian'ny eveka (konsily) na omen'ny Papa noho ny Papa lazaina fa "tsy mety diso".Tokony hihavao mandrakariva ny Fiangonana (latina: Ecclesia semper reformanda).

Mpisorona ny mpino rehetra[hanova | hanova ny fango]

Ainga fototry ny Reformasiona protestanta ny hoe "mpisorona ny mpino rehetra"[2], izay heverin'i Lotera ho ivon-kevitra satria ny olona vita batisa dia "mpaminany, mpisoraona sady mpanjaka" eo ambany fifehezan'i Kristy. Manafoana ny fisian'ny antanan-tohatra ao amin'ny Fiangonana (fahambonian'ny mpitondra sy fahambanianan'ny entina, ahatra) izany fiheverana izany. Ny vita batisa tsirairay dia mitovy lanja, isan'izany ireo manao asa fanompoana masina toy ny mpitondra fiangonana. Satria izy ireo nianatra teolojia sady eken'ny Fiangonana, izy ireo dia miasa ho an'ny mpiray finoana amin'ny alalan'ny fanambaràna ny Tenin'Andriamanitra (toriteny sy sakramenta) sy ny fanatanterahana iraka manokana vokatr'izany. Afaka mananana anjara asa fanompoana masina ao amin'ny Fiangonana protestanta sasany ny vehivavy, ka mitombo miandalana izany arakaraka ny firenena sy ny vanimpotoana.

Ny finoana sy ny fanaon'ny Protestanta[hanova | hanova ny fango]

Ny fampianarana protestanta dia miorina amin'ny Soratra Masina, dia ny Baiboly izay fitambaran'ny Testamenta Taloha sy Vaovao. Ireo soratra apokrifa dia heverin'ireo mpanavao fiangonana ho tsara ho fantatra ihany nefa tsy anorenam-pinoana ka tsy natonta intsoy ao amin'ny Baiboly protestanta nanomboka tamin'ny taonjato faha-19. Misy Baiboly loterana sasany izay ahitana ny boky apokrifa.

Sahala amin'ireo Kristiana hafa dia mino ny fitsanganan'i Jesosy tamin'ny maty sy ny famonjena azo avy amin'izany ny Protestanta ka zava-dehibe indrindra amin'ny finoany izany[3].

Maro ireo fanao iraisany amin'ny Katolika toy ny vavaka, ny famakiana ny Baiboly ao am-piangonana, ny fivavahana isan'Alahady, ny fandraisana ny Fanasan'ny Tompo.

Sahala amin'ny Kristiana hafa koa dia mino ny Protestanta fa misy Andriamanitra mpamorona izao rehetra izao ka mandray anjara izy ireo amin'ny fiarovana ny Zavaboarin'Andriamanitra izy samy izy na koa miaraka ao amin'ny fiombonam-piagonana samihafa (ekiomenisma)[4].

Ny Batisa sy ny Fanasan'ny Tompo ihany no sakramenta ao amin'ny Protestanta, izay ilazany araka ny soratra ao amin'ny Baiboly fa ireo roa ireo ihany no naorin'i Jesosy Kristy. Ao amin'ny Fiangonana protestanta sasany, indrindra ireo Ara-Pilazantsara (Evanjelika), dia tsy atao batisa afa-tsy ny olon-dehibe nefa ny hafa dia afaka manao batisa zazakely.

Ny konfirmasiona (fanamafisana ny fanoloran-tena tao amin'ny Batisa) izay mamarana ny fanabeazana ara-pinoan'ireo katekomena, izay tanterahin'ireo feno 14 na 15 taona. Tsy sakramenta ny konfirmasiona fa dingana atao hahafahana mandray ny Fanasan'ny Tompo sy hidirana amin'ny fiainam-pinoan'ny olon-dehibe[5].

Ny fanamasinam-panambadiana dia fitahian'Andriamanitra ny fitiavan'olombelona ary aleo ho an'ny Fiangonana protestanta maro ny fisaraham-panambadiana toy izay ny tonkantrano tsy azo iainana na dia tsy tena amporisihina aza izany. Azo atao ny fanambadiana fanindroany ho an'izay efa nisara-panambadiana.

Atao hampaherezana ny fianakavian'ny maty sy ny namany ny fanompoam-pivavahana atao amin'ny fandevenana ka aompana amin'ny ny fanambaràna ny Vaovao mahafaly sy ny fampanantenana ny fitsanganan'ny tena amin'ny maty. Alevina amin'ny fomba tsotra amim-panjana ny maty: vakina ny andalana iray ao amin'ny Baiboly ary misy vavaka atao ho an'ny fianakaviana. Tsy misy ny fanaovana lamesa fahatsiarovana ny maty. Amin'ny ankapobeny dia azo atao ny fikirakirana ny vatan'ny maty hitadiavana ny marina (aotopsy).

Fahasamihafan'ny Protestanta amin'ny Katolika[hanova | hanova ny fango]

Na dia eo aza ireo zavatra maro itovian'ny Protestantisma amin'ny Katolisisma satria samy avy amin'ny sampana tandrefan'ny Kristianisma, ary na dia misy aza ireo fampifanakekezana ny fampianarany vokatry ny fifampiresahana eo amin'ny samy Fiangonana (ekiomenisma) dia maro ny zavatra tsy itovian'ny fanompoam-pivavahana protestanta sy ny fanompoam-pivavahana katolika.

Ny loharanon'ny fampianarany[hanova | hanova ny fango]

Ny Protestanta dia tsy manana afa-tsy ny Baiboly ho loharanon'ny fampianarany. Laviny ny lovantsofina izay loharanon'ny tenim-pinoana eken'ny Katolika. Mino izy fa ny Fanahy Masina dia manampy azy amin'ny fahazoana ny tian'ny Baiboly hambara. Manafintohina azy ireo ny mandre tenim-pinoana (na dogma) vaovao avoakan'ny Fiangonana katolika roamana ka ohatra amin'izany ny finoan'ny Katolika ny tsy fahazoan'ny fahotana lovàna (tamin'i Adama sy i Eva) an'i Maria hatrany an-kibon-dreniny (1854) sy ny tsy fetezan-dison'ny Papa (1870) ary ny fampakaram-belona an'i Maria any amin'Andriamanitra (1950), izay mitovy amin'ny fanambaràna mitohy tsy dia misy fifanarahana firy amin'ny Filazantsara.

Ny mpitondra fiangonana[hanova | hanova ny fango]

Tsy misahana ny andraikitra manokan'ny mpisorona (pretra) ny mpitondra fiangonana. Mpanolo-tsaina sy manam-pahaizana ny mpitandrina (na pastora) ka izy ireo no mampianatra ny mpivavaka sy manoro lalana azy ireo. Izy ireo no mitarika ny fanompoam-pivavahana sy mampandray ny Fanasan'ny Tompo. Noho ny fandaminana ihany no tsy anaovan'ny mpivavaka tsotra izany izay azony atao koa, ka isan'izany ny fitorian-teny ho an'izay nahazo fiofanana teolojika. Satria ny mpino rehetra dia mpisorona avokoa (araka ny Epistilin'ny Hebreo). Ao amin'ny Fiangonana katolika kosa, mandritra ny fanononany ny famelan-keloka ao am-piangonana, dia manome tokoa ny famelan-kelon'Andriamanitra, fa ny pastora kosa dia mampahatsiahy fotsiny mandritra ny litorjia ny fampanantenana ny famelan-keloka azon'izay mibebaka sy mino; ny sisa rehetra dia raharaha mivantana eo amin'ny mpino tsirairahy sy Andriamanitra (ny Anglikana ihany no mampiasa ny teny hoe pretra "mpisorona", nefa tsy amin'ny heviny katolika).

Ny pastora protestanta dia manan-jo hanambady ary ny vehivavy dia afaka manao raharaham-pastora. Nampiditra ny fitovoan'ny mpisorona (pretra) ny Fiangonana katolika tamin'ny taonjato faha-11 noho ny antony ara-pratika[6] fa ireo mpitondra fanavaozam-pinoana protestanta tamin'ny taonjato faha-16 kosa dia nanizingizina ny lanja ara-teolojian'ny fanambadian'ny mpitondra fiangonana.

Ny fitondram-piangonana[hanova | hanova ny fango]

Ny Protestanta dia tsy ananan'ny Papa na ny Kardinaly fahefana. Noho ny antony ara-tantara dia misy Fiangonana protestanta maro dia maro izay tsy misy ifandraisany fa samy mahaleo tena. Ny Fiagonana protestanta entina eveka, izay atao hoe indraindray mpanaramasom-piangonana (avy amin'ny dikan'ny teny grika hoe episkopos), ka rafitra episkopaly no misy arak'izany (toy izany ny Loterana sy ny Anglikana ary ny Metodista), na entina filan-kevitry ny loholona mahefa, ka ny paroasy dia mitambatra amina fitambaram-piangonana fehezina fivoriam-be atao hoe sinoda, ka atao hoe rafitra sinodaly (toy ny Fiangonana nohavaozina). Ireo fiombonana izay ao amin'y isam-pirenena ireo dia mamondrona fiangonana iray firehana (loterana, nohavaozina, anglikana, batista, metodista, sns.) ao amin'ny fiombonana iraisam-pitrenena izay amin'ny ankapobeny mikambana ao amin'ny Fiombonana Ekiomenikan'ny Fiangonana (frantsay: Conseil œcuménique des Églises).

Ny sakramenta[hanova | hanova ny fango]

Roa ihany ny sakramenta ao amin'ny Protestanta, dia ny batisa sy ny fanasan'ny Tompo, nefa fito ny an'ny Katolika, dia ny batemy, ny eokaristia, ny konfirmasiona, ny fampihavanana, ny fanambadiana, ny fanokanana pretra, ny fanosorana ny marary). Misy ao amin'ny Protestanta ihany ireo fomba ireo nefa tsy isaina ho sakramenta (ny konfirmasiona, ny famosaham-pahotana). Ny fabambadiana protestanta dia azo sarahina sady azo atao ny manambady fanindroany rehefa nisara-panambadiana.

Tsy mitovy amin'ny an'ny Katolika ny fiheveran'ny Protestanta ny Fanasan'ny Tompo na Eokaristia. Tsy mino ny fiovan'ny mofo ho tenan'i Jesosy na ny divay ho ran'i Jesosy (latina: transsubstantiatio; grika: μετουσίωσις / metousiosis) ny Protestanta. Inoan'ny ankamaroan'ny Protestanta ny fanatrehan'i Jesosy ao amin'ny Fanasan'ny Tompo fa ara-panahy ka tsy tandindona (grika: sumbolon). Niezaka hanakambana zavatra mifanohitra i Lotera ka aminy dia fiombonan'ny mofo amin'ny tenan'i Jesosy sy ny diavay amin'ny ran'i Jesosy (latina: consubstantiatio) no tena izy, izay noraisiny avy amin'ny hevitr'i Goilelmo Okamo sy i Joany Donsa Skoto[7]. Ny fiangonan'i Taize dia mampiasa ny teny hoe "fahatsiarovana ny sorona" izay mety hiraisan'ny Protestanta.

Ny amin'ny maty[hanova | hanova ny fango]

Tsy misy amin'ny Protestanta ny afo fadiovana (toeram-pijalian'ny olombelona aorian'ny fahafatesany mba hanonerany ny fahotany sy hidiovany amin'izany mba hidirany any am-paradisa) sy ny fanokanana ho olomasina ny olona iray efa maty. Tsy misy olona ho masina mihoatra noho ny mpiara-mivavaka aminy.[8]

Ny fanapotrahana[hanova | hanova ny fango]

Misy ihany ny fanapotrahana (fanesorana ny mpivavaka iray tsy handray ny sakramenta) izay ampiharin'ny eveka (pastora) na ny filan-kevitry ny loholona nefa tsy dia misy manao firy intsony izany (afa-tsy ao amin'ireo Fiangonana ara-pilazantsara sasany izay mampiasa izany mba hanamafy ny firaisan'ny mpiara-mivavaka ka mandroaka eo no ho eo ilay napotraka tsy ho isan'izy ireo).

Ny amin'i Maria[hanova | hanova ny fango]

Ny Protestanta dia manaiky fa natera-birijiny i Jesosy ka apetrany ho vavolombelona azo itokisana sahala amin'ireo mpianatr'i Kristy i Maria. Tsy mino anefa izy ireo fa tsy nandova ota avy any am-bohoka i Maria, izay filazàna tsy naorina amin'ny Baiboly.

Tsy mila mpanelanelana[hanova | hanova ny fango]

Ny Protestanta dia tsy mila mpanelanelana (i Maria na ny olomasina na ny anjely) rehefa mivavaka. Ny mpino tsirairay dia tompon'andraikitra eo anatrehan'Andriamanitra ka ny resaka ifanaovany amin'Andriamanitra dia tsy tokony handalo amina mpanelanelana. Tsy ilaina noho izany ny mikonfesy.

Ny sampana sy ny fiitaran'ny Protestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ny sampan'ny Protestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ny sampana lehiben'ny Protestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ireo sampana madiniky ny Protestantisma[hanova | hanova ny fango]

  • ny Hositisma
  • ny Valdisma
  • ny Fiangonan'ny Mpirahalahy
  • ny Fihetsiketsehan'ny Fanamasinana
  • ny Koakerisma

Ireo sampana sy firehana nivoatra avy amin'ny Protestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ireo fihetsiketsehana iraisam-pinoana[hanova | hanova ny fango]

  • ny Evanjelisma
  • ny Fihetsiketsehana karismatika
  • ny Fiangonana karismatika vaovao

Ireo fiitaran'ny Protestantisma hafa[hanova | hanova ny fango]

  • ny Arminianisma
  • ny Pietisma
  • ny Poritanisma
  • ny Neo-ortodoksia
  • ny Paleo-ortodoksia
  • ny Fondamentalisma kristiana
  • ny Modernisma
  • ny Liberalisma

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Loharano sy tsiahy ary fanamarihana[hanova | hanova ny fango]

  1. (« [Da] … mein Gewissen in den Worten Gottes gefangen ist, ich kann und will nichts widerrufen, weil es gefährlich und unmöglich ist, etwas gegen das Gewissen zu tun. Gott helfe mir. Amen. »)
  2. L. Siegele-Wenschkewitz, "Priesthood of All Believers", ao amin'ny The encyclopedia of Christianity, Eerdmans Publishing, 2005. p. 350-351.
  3. Jereo ny 1Kor. 15.14: "ary raha tsy natsangana Kristy, dia foana ny toriteninay, ary foana koa ny finoanareo".
  4. Le programme "Justice, Paix et Sauvegarde de la Création" du Conseil Œcuménique des Églises: un déclic pour les chrétiens [tahiry].
  5. Pascale Marson, Le guide des religions et de leurs fêtes, Paris, Presses de la Renaissance, 1999, p. 152-153.
  6. Joseph Coppens, Sacerdoce et célibat: études historiques et théologiques, Duculot, 1971, p. 524
  7. Une seule eucharistie, de Frère Max, de Taizé, édité par Les Presses de Taizé, 1973.
  8. "Sainteté et martyre selon la tradition protestante" par Gottfried Hammann, dans Saints, sainteté et martyre: la fabrique de l'exemplarité: actes du colloque tenu à l'université de Neuchatel les 27 et 28 novembre 1997, éditions de la Maison des sciences de l'Homme, Paris.