Jodaisma

Avy amin'i Wikipedia
(tonga teto avy amin'ny Fivavahana jiosy)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Menorah (jiro fito sampana) tao amin'ny Tempolin'i Jerosalema (famerenana ny endriny)

Ny jodaisma dia endriky ny fivavahan'ny Israelita taorian'ny faharavan'ny Tempolin'i Jerosalema (taona 587 tal. J.K.) sy taorian'ny fahababoan'ny Jiosy avy tany Babilona (587 - 538 tal. J.K.). Ny jodaisma dia finoana an'Andriamanitra tokana atao hoe Iahveh. Jiosy no fiantsoana ny mpino ao amin'io fivavahana io. Dimy ambin'ny folo tapitrisa no isan'ny Jiosy manerana izao tontolo izao ary fito tapitrisa amin'ireo no mipetraka any Israely. Isan'ireo finoana nolovana tamin'i Abrahama izy ka atao hoe "finoana abrahamika" sahala amin'ny kristianisma sy ny finoana silamo.

Kintan'i Davida

Milaza ny Jiosy fa ny fivavahany dia avy amin'i Abrahama (izay atao hoe rain'ny mino) sy amin'i Mosesy na Môizy (mpadahatra ny lalàn'i Israely). Ny Tanakh no Soratra Masin'ny jodaisma izay mirakitra ny Lalàna voasoratra (Torah) izay nambaran'Andriamanitra tamin'i Mosesy amin'ny ankamaroany teo amin'ny tendrombohitra Sinay (na Sinaia). Misy koa ny Lalàna am-bava atao hoe Misnà izay manazava ny Lalàna voasoratra, izay voatahiry ao amin'ny Talmoda, asa soratra nataon'ny manampahaizana jiosy, ka ny fandraiketana an-tsoratra izany dia vita tamin'ny taonjato faha-6 taor. J.K.

Ankapobeny[hanova | hanova ny fango]

Tantaran'ny jodaisma[hanova | hanova ny fango]

Araka ny Baiboly dia i Abrahama razamben'ny Hebreo no rain'ny fivavahana jiosy. Notarihin'i Mosesy ny vahoaka hebreo ka niala avy tany Egipta izay nanandevozana azy ireo. Niforona avy amin'izany ny vahoakan'i Israely. Fotoana fohy taorian'ny fiaingaany dia nanolotra lalàna i Mosesy, dia ny Didy Folo, izay azony tamin'Andriamanitra teo amin'ny tendrombohitra Sinay (na Sinaia). Rehefa tonga teo amin'ny tany Kanaana izy ireo dia niroborobo hatramin'izay ka hatramin'ny fandravan'ny Romana azy ireo tamin'ny taona 70 taor. J.K. Ny fanompoampivavahana ao amin'ny Tempolin'i Jerosalema izay anatanterahana sorona dia nosoloana fanompoampivavahana ao amin'ny sinagoga izay trano fanaovana vavaka fa tsy fanaovana sorona.

Finoana sy fitsipika ary fanompoam-pivavahana[hanova | hanova ny fango]

Ny Lalàna[hanova | hanova ny fango]

Hildesheim Synagogenmahnmal 3.jpg

Ny Lalàna voasoratra, ny Tanakh (Baiboly jiosy), no loharano fototry ny fivavahana jiosy. Ao no ahitana ny Torah. Ao no ahitana ireo fitsipiky ny fiainam-pivavanana teo amin'i Israely. Ao koa no misy ireo soratra momba ny fiavian'izao tontolo izao sy ny tantaran'i Israely ary ny fampianarana momba ny fitondran-tena tokony hananan'ny vahoaka jiosy. Misy koa ny Lalàna am-bava izay voarakitra an-tsoratra ao amin'ny Talmoda, izay manome ny fanazavana ilaina amin'ny fampiharana ny didin'ny Torah.

Ny finoana[hanova | hanova ny fango]

Ny tenim-pinoana lehibe ao amin'ny jodaisma dia ireto:

  • Tokana Andriamanitra sady izy no mpahary izao tontolo izao;
  • I Mosesy no lehibe indrindra amin'ny mpaminany rehetra, izay nandray avy amin'Andriamanitra ny Lalàna izay mifehy ny fiarahamonina sy ny fivavahana jiosy.
  • Handefa Mesia Andriamanitra,araka ny efa nambaran'Andriamanitra tamin'ny mpaminany mialoha, mba hamerina indray ny fanjakan'Andriamanitra.

Ny andro tokony tandremana[hanova | hanova ny fango]

Ireto avy ireo andro tokony hotandremana ao amin'ny tetiandro litorjika jiosy:

  • ny sabata (hebreo: שָׁבַת / Shabbat)
  • ny fetin'ny fivahiniana masina;
  • ny paska jiosy (hebreo: פֶּסַח / Pesakh): ahatsiarovana ny fivoahan'ny Zanak'i Israely avy tany Egipta;
  • ny pentekosta (hebreo: שבועות / Shavuot)
  • ny fetin'ny tabernakely na fetin'ny trano tomboka (hebreo: חַג הַסֻּכּוֹת / Hag haSukkot): ahatsiarovana ny fivahiniana mandritra ny 40 taona tany an-tany efitra taorian'ny fivoahana avy tany Egipta.

Ny andro fankalazana ifandian-kanina dia ny andron'ny taom-baovao (hebreo: רֹאשׁ הַשָּׁנָה/ rosh hashanah) sy ny andron'ny famelan-keloka (hebreo: יוֹם כִּיפּוּר / Yom kippur) izay atokana manontolo amin'ny vavaka sy ny fifadian-kanina.

Ny litorjia dia mandidy fotoam-panompoana telo isan'andro. Ny sabata sy ny andro firavoravoana dia misy fotoam-panompoana iray fanampiny atao amin'ny maraina.

Ny sampan'ny jodaisma taloha[hanova | hanova ny fango]

Ny tena fantatra[hanova | hanova ny fango]

Ny Sadoseo[hanova | hanova ny fango]

Ny Sadoseo na Sadoseanina dia ireo mpikambana amin'ny antoko iray amin'ny efatra lehibe amin'ny firehan'ny fivavahana jiosy tamin'ny Andro Taloha tao Jodea tamin'ny taonjato faha-2 tal. J.K. sy taonjato voalohany taor. J.K. Tsy inoany ny fitsanganan-ko velona. Tsy ekeny koa ny lovatsofin'ny Fariseo izay maneho fomba fijery ntaolo kokoa ny lalàna sy ny fivavahana.

Ny Fariseo[hanova | hanova ny fango]

Ny Fariseo na Fariseanina ireo Jiosy amin'ny antoko iray tao Jodea nandritra ny vanimpotoan'ny Tempoly Faharoa, izany hoe tamin'ny taonjato faha-2 tal. J.K. sy ny taonjato voalohany taor. J.K. Atao hoe farisaisma na farizianisma ny firehan-kevitra ara-pivavahan'izy ireo. Maro ny fampianaran'ny Fariseo izay tafakambana ao amin'ny lovatsofin'ny Raby. Miavaka ny fampianaran'ny Fariseo noho izy mifototra amin'ny Torah am-bava mba handraiketana ny lalàna jiosy. Ny tena loharano manoritsoritra ny amin'ny Fariseo dia ny boky nosoratan'i Flavio Josefa sy ny Testamenta Vaovao ary ny soratr'ireo Raby.

Ny Eseniana[hanova | hanova ny fango]

Ny Eseniana dia ireo olona tao amin'ny antoko mpanaraka ny jodaisma tamin'ny vanimpotoan'ny Tempoly Faharoa izay niroborobo nanomboka tamin'ny taonjato faha-2 tal. J.K. sady nanomboka fanta-pisiana tamin'ny taonjato voalohany tao Palestina. Araka an'i Flavio Josefa dia iray amin'ireo antoko telo lehibe teo amin'ny fiarahamonina jiosy tao Palestina ny Eseniana (ny roa hafa dia ny Fariseo sy ny Sadoseo). Fikambanan'olona miaina anaty fahantrana an-tsitrapo ny Eseniana sady manatanteraka filomana an-drano isan'andro (sahala amin'ny batisa) sady mifady ny fahafinaretana eto amin'izao tontolo izao.

Ny Filozofia fahefatra[hanova | hanova ny fango]

Ny Filozofia fahefatra na Sekta fahefatra na Fikambanan'i Jodasy Galiliana dia anarana nomen'i Flavio Josefa ny fihetsiketsehana na fikambanana noforonin'i Jodasy Galileana tamin'ny andron'ny fikomiana nataon'ny Jiosy (taona 66 taor. J.K.) hanoherana ny fanisam-bahoaka nampanaovin'i Kirinio tamin'ny taona 6 taor. J.K. raha lasa faritanin'i Jodea fehezin'ny Romana mivantana ny faritra notapahin'i Heroda Arkelaosy. Ity firehana ity dia manizingizina ny amin'ny atao hoe fahafahana sy ny atao hoe fanjakana tsy refesi-mandidin'ny Andriamanitr'i Israely ary manandratra avo ny fitiavan-tanindrazana sy ny fiandrasana ny fanafahana amin'ny andro farany hataon'Andriamanitra. Ny tapany farany tamin'ny fotoana nisehoan'ny fikomian'ny Jiosy dia ny fanoherana hiarovana ny toby famaharana Masada notarihin'i Eleazara zanak'i Jairo, izay zafikelin'i Jodasy Galileana (taona 74).

Ny firehana hafa[hanova | hanova ny fango]

Ny Zelota[hanova | hanova ny fango]

Ny Zelota, izay atao hoe קנאים / Qana'im amin'ny teny hebreo, dia fikambanana izay namporisika ny vahioaka jiosy tao amin'ny faritanin'i Jodea hikomy amin'ny Fanjakana romana sady handroaka azy ity amin'ny alalan'ny fiadiana. Izy no lohany tamin'ny fandraisana anjara tamin'ny Fikomiana lehibe nataon'ny Jiosy tamin'ny taona 66 hatramin'ny taona 70 taor. J.K.

Ny Ebionita[hanova | hanova ny fango]

Ny Ebionita dia ireo Kristiana Jiosy tamin'ireo taonjato voalohandohany nisian'ny kristianisma. Amin'izy ireo dia i Jesosy no Mesia nefa lavin'izy ireo ny maha Andriamanitra azy sy ny fiteraham-birijiny azy sady manamafy izy ireo fa tokony hotandremana ny Lalàna sy ny fombam-pivavahana jiosy. Ny Evanjely hebreon'i Matio, manomboka amin'ny toko fahatelo, no ampiasainy. Hajainy i Jakoba rahalahin'i Jesosy (atao hoe Jakoba ilay Marina) nefa laviny i Paoly noho ity apostoly ity mandà ny Lalàna jiosy. Midika fanoloran-tena ho amin'ny fiainana ao anaty fahantrana io anarana Ebionita iantsoana azy ireo io. Ny teny hoe Ebionim dia nampiasain'ny sekta tao Komrano izay nisaraka tamin'ny fahasimban'ny fivavahana tao an-Tempoly.

Ny Nazoreana[hanova | hanova ny fango]

Ny Nazoreana na Nazareana (izay atao amin'ny teny grika hoe Ναζωραῖος / Nazôraios na amin'ny teny hebreo hoe נוצרים / Notzrim) dia vondrona ara-pivavanana jiosy mesianika tsy dia fantatra loatra, izay fanta-pisiana tamin'ny taonjato voalohany. Ity vondrona ity dia manaiky an'i Jesosy ho Mesia nefa manaja ny lalàm-pivavanan'ny Jiosy. Tsy mino ny maha Andriamanitra an'i Jesosy anefa izy ireo.

Ny Elkasaita[hanova | hanova ny fango]

Ny Elkasaita na Elkesaita na Helkasaita na Elkesaiana dia ireo tao amin'ny fikambanana ara-pivavahana jodeo-kristiana batista sinkretika manam-pirehana gnostika izay sady isan'ny jodaisma amin'ny ankapobeny amin'ny lafiny sasany, no isan'ny jodaisma nazoreana.

Ny Hasidima[hanova | hanova ny fango]

Ny Hasidima na Hasideana dia antoko jiosy tia vavaka izay nanomboka nandray anjara mavitrika teo amin'ny lafiny politika nandritra ny fikomian'ny Makabeo, na dia efa nisy aza izany taloha. Ny Bokin'ny Makabeo dia miresaka azy ireo in-telo.

Ny Boetosiana[hanova | hanova ny fango]

Ny Boetosiana dia ireo mpikambana ao amin'ny fikambanana jiosy tamin'ny faramparan'ny vanimpotoan'ny Tempoly Faharoa. Amin'ny lovatsofina rabinika dia manam-pifandraisana akaiky amin'ny Sadoseo na Sadoseanina ny Boetosiana na fivoaran'ny Sadoseo. Mety ho momba ny fianakavian'i Boetosy ny fikambanana boetosiana, nefa mbola tsy mifanaraka ny amin'izany ny mpikaroka.

Ny Soferima[hanova | hanova ny fango]

Ny Soferima na Mpanoradalana dia vondron'olonkendry tsy fantatra anarana nandritra ny vanimpotoan'ny Tempoly Faharoa. Ny vanimpotona niasany dia mety nandritra ny an'ny Fivoriam-be izay niantomboka tamin'ny andron'i Ezra na Esdrasa, izay sady lohan'ny Soferima no filoha voalohan'ny Fivoriam-be, ka nifarana tamin'ny andron'i Simona ilay Marina. Ny anjara asan'izy ireo dia ny mamaky eo anatrehan'ny vahoaka ny Tanakh sady manazava izany.

Ny Jiosin'ny Elefantina[hanova | hanova ny fango]


Ny sampan'ny jodaisma ankehitriny[hanova | hanova ny fango]

Ny sampan'ny jodaisma rabinika[hanova | hanova ny fango]

Ny jodaisma rabinika no be mpanaraka indrindra ao amin'ny jodaisma, hany ka raha miresaka ny amin'ny jodaisma dia izy no tonga ao an-tsain'ny maro voalohany ka lasa ampitovizina aminy. Misy sampam-pirehana telo lehibe ny jodaisma rabinika, dia ny jodaisma nohavaozina sy ny jodaisma mpitahiry ary ny jodaisma ortodoksa.

Ny jodaisma ortodoksa[hanova | hanova ny fango]

Ny jodaisma ortodoksa dia firehan'ny jodaisma rabinika mihevi-tena ho hany mandray tokoa ny finoana sy ny fanaon'ny Jiosy mandala ny Lalàna voasoratra sy ny Lalàna am-bava nampitain'i Mosesy teo amin'ny tendrombohitra Sinay (na Sinaia), miaraka amin'ny fivoasana ireo lalàna ireo. Heverin'ny Jiosy ortodoksa ho mihataka amin'ny lala-marina ny Jiosy hafa rehetra ka ataony ho manao fampianaran-diso. Ny teny hoe "ortodoksa" dia napetak'ireo Jiosy manaraka ny jodaisma nohavaozina ka misy ny manaiky an'izany ary misy ny tsy tia an'izany fa misafidy ny teny hoe Haredi.

Ny jodaisma mpitahiry[hanova | hanova ny fango]

Ny jodaisma mpitahiry, izay atao hoe koa Masorti, dia firehan'ny jodaisma rabinika izay mandray ny fotokevitry ny fanavaozana nefa tsy mandray izany ho lasan-davitra loatra na lalina loatra. Ny fihetsiketsehana masorti dia mitonon-tena ho firehana afovoany izay manome lanja ny fahefan'ny Talmud nefa manaraka ny fitsipika amin'ny fomba tsy hentitra loatra sady tsy mila fanajana amin'ny pitsopitsony ireo fanapahan-kevitra tany aloha, ka izany no mahatonga ireo rabiny halalaka kokoa amin'ny fivoasany ny Halaka. Ao Etazonia sy ao Kanada no tena ahitana ny jodaisma mpitahiry.

Ny jodaisma nohavaozina[hanova | hanova ny fango]

Ny jodaisma nohavaozina dia sampan'ny jodaisma rabinika izay niseho tao Alemaina tamin'ny taonjaton'ny Fahazavana, tao amin'ny fihetsiketsehan'ny Haskala notarihin'i Moses Mendelssohn. Maro ireo firehana nipoitra tamin'izany izay namporisika ny Jiosy handray ny fandrosoana amin'izao andro ankehitriny izao sady hifanerasera amin'ny fiarahamonina ivelan'ny an'ny Jiosy. Indraindray koa ny jodaisma nohavaozina dia atao hoe jodaisma liberaly na jodaisma progresista.

Sampana hafan'ny jodaisma[hanova | hanova ny fango]

Jodaisma karaita[hanova | hanova ny fango]

Ny jodaisma karaita na karaisma dia firehan'ny jodaisma miorina amin'ny Baiboly hebreo sy ny fandavana ny Lalàna am-bava. Mifanohitra amin'ny jodaisma rabinika izany ny jodaisma karaita. Atao hoe קראות / qaraut ny jodaisma karaita ary בני המקרא / bnei haMiqra, (midika hoe "zanaky ny Miqra") ny Karaita dia atao hoe amin'ny teny hebreo. Mihena hery miandalana ny jodaisma karaita nefa misy fikambanana maro mbola mijoro ny ao Kaira any Ejipta, ny any Krimea, ny any Litoania sy ny any amin'ny toeran-kafa.

Jodaisma rekonstroksionista[hanova | hanova ny fango]

Ny jodaisma rekonstroksionista no firehan'ny jodaisma niforona farany indrindra sady ahitana mpino farany vitsy indrindra. Tamin'ny taona 1968 tao Etazonia no niforonany ka ny raby Mordechai Kaplan no nanorina izany tamin'ny fotokevitra nipoitra tamin'ireo taona 1920 sy1930 ary 1940. Ao Etazonia sy ao Kanada no tena ahitana ity firehan'ny jodaisma ity.

Ny Soratra Masin'ny jodaisma[hanova | hanova ny fango]

Ny Lalàna na Torah[hanova | hanova ny fango]

Ny Torah (hebreo: תּוֹרָה "Lalàna") dia fitambaran’ireo boky dimy voalohany ao amin’ny Baiboly amin'ny teny hebreo (Tanakh). Ny fitambaran’ireo no amin’ny hoe Pentateoka na Boky dimin’i Mosesy ao amin’ireo asa soratra kristiana.

Ireto avy ny anaran’ireo boky dimy ireo ao amin'ny Baiboly hebreo na Tanakh:

  • Sefer Bereshit (ספר בראשית "Tamin'ny voalohany"): Genesisy na Jenezy
  • Sefer Shemot (ספר שְׁמוֹת "ireo anarana"): Eksodosy na Eksaody
  • Sefer Vayikra (ספר ויקרא "ary niantso Izy"): Levitika na Levitikosy
  • Sefer Bemidbar (ספר במדבר "tany an-tany efitra"): Nomery
  • Sefer Devarim (ספר דְּבָרִים "ireo teny"): Deoterônômy na Deoteronomia

Ny Bokin'ny Mpaminany na Nevi'im[hanova | hanova ny fango]

Ny Nevi'im na Nebi'im (hebreo: נְבִיאִים‬ "mpaminany") dia ilazàna ireo boky izay mamorona ny fizaràna faharoa ao amin’ny Baiboly hebreo (atao hoe Tanakh). Mizara roa ny Nevi'im, dia ny Nevi'im rishonim ("mpaminany taloha") sy ny Nevi'im aharonim ("mpaminany taoriana").

Ny Nevi'im rishonim[hanova | hanova ny fango]

Ny Nevi'im rishonim dia ahitana boky efatra, ka ireto avy izany:

  • Sefer Yehoshua na Yehoshua : Josoa

Ny Nevi'im aharonim[hanova | hanova ny fango]

Miisa efatra ny boki’ireo mpaminany taoriana, dia ireto avy:

  • Sefer Yeshayahu na Yeshayahu : Isaia
  • Sefer Yrmeyahu ("bokin'i Jeremià") na Yrmeyahu : Jeremia
  • Sefer Yehezkael ("bokin'i Ezekiela") na Yehezkael : Ezekiela

Ny Trei Assar dia manambatra ireo "mpaminany madinika", dia ny Sefer Hoshea (הושע) (Hosea), ny Sefer Yo'el (יואל) (Joela), ny Sefer Amos (עמוס) (Amosa), ny Sefer Ovadiyah (עובדיה) (Obadia), ny Sefer Yohnah (יונה) (Jona), ny Sefer Mikhah (מיכה) (Mika), ny Sefer Nahum (נחום) (Nahoma), ny Sefer 'Havakuk (חבקוק) (Habakoka), ny Sefer Tsefaniyah (צפניה) (Zefania), ny Sefer Haggai (חגי) (Hagay), ny Sefer Zekhariyah (זכריה) (Zakaria) ary ny Sefer Malakhi (מלאכי) (Malakia).

Ny Soratra na Ketuvim[hanova | hanova ny fango]

Ny Ketuvim na Ketubim (hebreo: כְּתוּבִים "Soratra") dia fitambaran’ireo boky iraika ambin’ny folo mamorona ny fizaràna fahatelo sady farany ao amin’ny Baiboly hebreo (na Tanakh). Ireto avy ireo boky voasokajy ho Ketuvim:

Marihina fa mitambatra ho boky iray ny Bokin'i Ezra sy ny Bokin'i Nehemia izay misaraka ao amin'ny Baiboly kristiana, torak'izany koa ireo Bokin'ny Tantara (1Tantara sy 2Tantara).

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Nuvola apps ksig.png
Mbola ambangovangony ity lahatsoratra ity ary tokony hofenoina.

Azonao atao ny mandray anjara eto amin'ny Wikipedia amin'ny alàlan'ny fanitarana azy.
Jereo koa ny pejy Ahoana ny manao takelaka rehefa te-hijery hoe ahoana no fanaovana azy.