Mistisisma

Ny mistisisma na mistika dia fahalalana an' Andriamanitra na fahalalana ny foto-javatra miafina, izay vokatry ny fahatsapana mivantana, amin' ny alalan' ny traikefa manokana, sady fitambaran' ny fitantarana rehetra mifandraika amin' izany.

Mahakasika indrindra ny sehatra ara-panahy io teny io, ka manampy amin' ny famaritana ny traikefa anatiny mikasika ny fifandraisana amin' ny zava-misy mihoa-draha tsy hitan' ny saina.

Avy amin' ny teny grika hoe μυστικός / mustikós ny teny nohagasina hoe mistika. Teny iray tarika amin' ny matoanteny hoe μυέω / muéô izay midika hoe "manomboka mianatra momba ny zava-miafina", sy amin' ny anarana hoe μυστήριον / mustérion, izay midika hoe "zava-miafina", "fombafomba ara-pivavahana miafina". Na dia efa tany amin' ny Andro Taloha aza io teny hoe mistika io dia tsy nampiasaina ho anarana ("ny mistika") raha tsy nanomboka tamin' ny taonjato faha-17. Talohan' izay dia tsy nampiasaina afa-tsy ho mpamaritra izy io: mistika ny zavatra mifandraika amin' ny fahalalana ny zava-miafina.

Azo avahina ny traikefa mistika momba ny tsy fihoa-draha (ny an' ny mistika hindo, ohatra, izay ahitana fisaintsainana momba ny tena) sy ny traikefa mistika momba ny fihoa-draha (toy ny hita ao amin' ny jodaisma sy ny kristianisma ary ny silamo, ka izany dia adika ho antso avy amin' Andriamanitra na ho fisandratana mankany amin' ny zava-misy ambony toerana heverina ho mihoa-draha).

Miovaova arakaraka ny antokom-pivavahana sy ny olona tsirairay ny endrika sy ny haben' ny traikefa mistika. Na izany aza dia tsy miankina amin' ny endrika isehoany ny maha azo itokiana ity karazana traikefa ity fa amin' ny toetran' ny fiainana aorian' ilay traikefa. Miavaka vokatry ny fahavelomana, ny fahavokarana, ny fahatoniana ary ny fifaliana izay samy mitombo ny fiainana mistika, satria mifanaraka amin' Andriamanitra ny lafiny anatiny sy ivelany. Maro ny teôria filôzôfika be pitsiny novolavolaina mba hanazavana ny mistisisma, ka anisan' izany ny fisehoany amin' ny alalan' ny marika tsy momba ny fivavahana sy an' ny tsy mino an' Andriamanitra.

Ny karazana mistika

Mistika tamin' ny Andro Taloha

Mistika grika

Ny fiheverana filôzôfikan' ny Grika tamin' ny Andro Taloha dia natoralista sy rasiônalista, fa ny lafiny mistika dia niseho tao amin' ny ôrfisma sy tao amin' ny misteran' i Eleosisy ary tao amin' ny fombafombam-pivavahana maro hafa. Niorina tamin' ny filôzôfian' i Platôna sy nampiseho koa ny fiantraikan' ny fivavahana misy mistery ny neôplatônisma izay hetsika grika tatỳ aoriana. I Plôtinôsy sy i Prôklôsy angamba no mpivoy azy io havanana indrindra, ary nisy vokany lehibe teo amin’ ny kristianisma voalohany ny fandinihan' izy ireo. Hita ao amin’ ny asasoratr’ i Filôna, izay filôzôfa grika-jiosy, tany Aleksandria, ny mistika tamin' ny vanim-potoana talohan' ny kristianisma.

Mistika ao amin' ny fivavahana abrahamika

Mistika jiosy

Anisan' ny loharanon' ny mistisisma tsy tatsinanana ny kabalan' ny jodaisma. Ny niandohan' ny kabala (araka ny lovantsofina jiosy) dia avy amin' ny lalàna am-bava nomen' Andriamanitra an' i Mosesy teo amin' ny Tendrombohitra Sinay. Mikatsaka ny hahatonga ny olona hanakaiky kokoa an' Andriamanitra io endriky ny mistisisma io, amin' ny fikatsahana hanome heviny ny Famoronana. Hevi-teny azo amin' ny ambaratonga ambony indrindra amin' ny famakiana ny lahatsoratra, araka ny fitsipika kabalistika, ny hevi-teny mistika na ny hevi-teny miafina. Ny kabala dia ahitana ampahany antsoina hoe "esôterika", anatiny (natokana ho an' izay nahazo fahalalana manokana momba izany), sy ampahany "eksôterika", ivelany (izay azo avoaka ho fanta-bahoaka).

Niteraka fanao mistika kristiana maro ny kabala, indrindra teo anelanelan' ny taonjato faha-15 sy ny taonjato faha-17. Ohatra amin' izany ny kabala kristiana. Nisy fandikana diso, kely na lehibe, ny esôterisma kabalistika, hany ka ny teny hoe esôterika indraindray dia manana heviny ratsy, toy ny hoe "momba ny mazia", "momba ny fisikidiana", ka azo raisina amin' ny lafiny ratsy, sahala amin' ny finoanoam-poana.

Mistika kristiana

Mankasitraka ny "traikefa manokana momba an' Andriamanitra" ny mistika kristiana fa tsy ny fisaintsainana, ny fahatsapana no tsara kokoa aminy toy izay ny fandinihana (ohatra, i Aogostino). I Juan de la Cruz dia niresaka momba ny "fanambadiana mistika" (ao amin' ny El Cántico espiritual - "Ny Hiram-panahy") ary nampitaha tsy tapaka ny fitiavan' Andriamanitra amin' ny fitiavana ara-nofo (jereo ny fanangonana atao hoe ny La noche oscura - "Ny Alina maizina"). Manaiky ny traikefa mistika mihoatra ny natoraly ny Eglizy Katôlika: firesahana anaty, fientanentanana mahery vaika, fahitana, faminaniana, fanambaràna isan-karazany. Ireo fisehoana ireo anefa dia heverina ho tsy mahazatra sy fanomezana avy amin' Andriamanitra ho an' izay tiany homena izany fa tsy ilay endrika mahazatra amin' ny fifandraisana amin' Andriamanitra.

Mitandrina fatratra amin' ny traikefa mistika tsy fahita koa ny Eglizy. Nanoratra toy izao, ohatra, ny papa Benoà XVI: “Satria toy izany ny tranga eo amin' ny fiainan' ny mistika marina, i Hildegard koa dia naniry ny hanaiky ny fahefan' ny olon-kendry mba hamantatra ny niandohan' ny fahitany, satria natahotra izy sao dia vokatry ny hevi-diso izany ary sao tsy avy amin' Andriamanitra" ary indray "ny tombo-kasen' ny fanandramana tena izy momba ny Fanahy Masina, loharanon' ny karisma rehetra" dia ny hoe "ny olona manana fanomezam-pahasoavana mihoatra ny natoraly dia tsy mirehareha velively ny amin' izany, tsy mampidera izany, ary indrindraindrindra, maneho fankatoavana tanteraka ny fahefan' ny Fiangonana.” I Hélène Wallraff, amin' ny tranga iray, dia nosedraina nandritra ny androm-piainany mba handray izay eritreretina fa fanomezam-pahasoavana azony sy hampita ireo fanambaràna azony ireo.

Nanamarika i Anthony Feneuil fa ny fahalalana momba fitenenana dia "ahitana fampitahana sy fanasokajiana, fampidirana zavatra manokana ho ao amin' ny filaharana ankapobeny amin' ny fanomezana azy anarana iombonana" nefa ny anaran-tsamirery dia mampandamoka izany fahalalana izany. Araka izany, ny iray amin' ireo teôlôjia nanjaka teo amin' ny tontolo katôlika nanomboka tamin' ny Andro Antenatenany - ny tômisma - dia azo lazaina ho tsy nahomby satria mikendry ny hiresaka momba an' Andriamanitra sy momba ny maha izy azy amin' ny fanitsiana azy amin' ny alalan' ny fanoharana izany teôlôjia izany (satria izay heverintsika ho toetr' Andriamanitra dia mety ho izay tokoa raha ampiana avy hatrany fa tsy mifanaraka amin' izay toetra mety hananantsika izany toetra izany). Hoy kosa i Feneuil, raha manadihady ny voalazan' i Bergson, "raha manome ny tenany ao amin' ny fifandraisany manokana aminy Andriamanitra" dia tsy azo fantarina intsony amin' ny hoe inona izy fa amin' ny hoe iza izy, ary "ny toetr' Andriamanitra dia tsy hitolo-batana velively raha tsy amin' ny alalan' ny tenany”, na amin' ny alalan' ny traikefa mistika.

Mistika silamo

Manolotra mistika teista izay mitovy amin' ny sekoly filôzôfika indiana Vedanta ny sofisma. Rehefa nandroso teo am-piandohan' ny tantaran' ny silamo ny sofisma dia nanantitrantitra ny firaisan' ny olona tsirairay amin' i Allah. Amin' ny fanarahana ny fitsipi-pifehezana asketika sy feno fibanjinana dia mitady firaisana mivantana amin' Andriamanitra ny mistika sofy, izany dia azo amin' ny alalan' ny fankasitrahan' Andriamanitra. Ny fiteny mampientanentana momba ny firaisana amin' Andriamanitra, izay amariparitan' ny Sofy ny zavatra niainany, ary koa ny foto-pampianarana tsy azo lavina fa panteista izay novolavolain' ny sasany, dia niteraka fiampangana azy ireo ho heterôdôksia. Tamin' ny taona 922 dia novonoina nahantona tamin' ny hazo tao Bagdad ilay sofy al-Hallâj, voampanga ho nilaza fa "mitoetra ao amin' ny olombelona Andriamanitra". Ilay filôzôfan' ny taonjato faha-11 atao hoe al-Ghazali no tompon' andraikitra tamin' ny fampihavanana ny sofisma sy ny finoana silamo ôrtôdôksa. Ny foto-pampianaran' ny sofisma dia hita indrindra ao amin' ny asasoratra manandindona tsy hay hadinoina nataon' ireo pôeta persiana toa an' i Shams-od-Dīn Moḥammad, izay fantatra kokoa amin' ny anarana hoe Hafez, sy i Djalâl ad-Dîn Rûmî, ary koa tao amin' ny asasoratr' ilay persina al-Ghazali.

Mistika indiana sy tatsinanana

Mistika hindo

Ny hindoisma angamba no manana ny fanao mistika tranainy indrindra. Ao amin' ny filôzôfia hindoa, ary indrindra ao amin' ny lamina metafizika antsoina hoe Vedanta, dia fantatra amin' ny atao hoe brahman an' izao rehetra izao ny ny atman. Ny fisarahana sy ny maha tokana, izay toa misy eo amin' ny zavaboary sy ny zava-mitranga, dia heverina ho sary fitaka na hevi-diso (amin' ny teny sanskrita maya), na fifanaraha-pandinihana amam-pihetseham-po. Azo esorina amin' ny alalan' ny fanatanterahana ny firaisan' ny atman sy ny brahman, izay tena zava-dehibe, ity hevi-diso ity. Rehefa naharesy ny tsy fahalalana (amin' ny teny sanskrita avidya) ny mpianatra fivavahana, vokatry ny fanombohana sy iankinan' ny fahafaha-manasaraka ny mpieritreritra sy ny eritreretina, na ny tena (atman) sy ny tsy-tena (anātman), dia tonga any amin' ny toetra mistika momba ny fanafahana (moksha) sy momba ny fiadanana anaty izy ary mahita fa ny atman dia izay itovizan' ny tsirairay sy itovizana amin' ny herin' izao rehetra izao, ary koa fa ny atman sy ny brahman dia zava-misy iray ihany. Ny filôzôfia hindoa na Yoga dia mety ahitana fitsipi-pifehezana feno sy henjana indrindra amin' izay novolavolaina hatramin' izay, natao hihoatra ny fahatsapan' ny maha izy manokana ny tsirairay sy hanokatra ny lalana mankany amin' ny traikefan' ny firaisana amin' ny Andriamanitra. Amin' ny ankapobeny dia sehatry ny sadhus ny mistika, izay matetika manao asketisma tafahoatra mandritra ny fanoloran-tenany, ohatra amin' izany ny fijoroana mandritra ny taona maro amin' ny tongotra iray na ny tsy fitafiana. Heverina ho fitohizan' ny fikarohana ara-panahy mba hahazoana ny fanafahana mistika ireo fanao ireo.

Mistika bodista

Nivoatra avy amin' ny hindoisma sy naorina amin' ny foto-kevitra hindoa ny bodisma izay manohy ny mistisisma tao amin' ny hindoisma. I Buddha mihitsy no nanao yoga nandritra ny taona maro talohan' ny nandaozany izany ka nanoloany azy amin' ny asketisma voalanjalanja kokoa, ary ny bodisma dia azo raisina ho fanavaozana nanohitra ny fihoaram-pefin' ny mistika hindo nentim-paharazana. Ny bodisma dia azo faritana ho traikefa ara-pivavahana mistika, satria ny tanjony faratampony dia ny hahafahan' ny mpanaraka azy hahatratra, amin' ny alalan' ny fialana amin' ny faniriana rehetra, ho amin' ny fihoa-draha mistika ao amin' ny toetra anatin' ny nirvana. Ny moanina sy ny relijiozy izay ao amin' ny sangha dia miezaka ny hahazo ny fahazavana amin' ny alalan' ny fanazaran-tena ara-panahy sy fiainana manaja ny rariny, izay ialan' ny enta-mavesatry ny karma izay mitazona azy ireo ho voafandrika ao amin' ny fiverimberenana ho tonga nofo mandrakizay.

Na dia manantitrantitra ny amin' ny mistika aza ny fanao bodista iray manontolo, dia heverina ho mistika kokoa noho ny hafa ny sekta sasany. Ny fanao bodista dia manome lanja ny fampitana ny foto-pampianarana ao anatin' ny sutra maro lehibe dia lehibe sy metafizika saro-takarina, fa matetika no tsapa ho mihoatra ny fiteny sy ny fahasamihafana ara-tsaina ny traikefa mistika. Tao amin' ny sekoly zen an' ny bodisma izay niseho voalohany tany Sina , teo ambany fitarihan' ny taôisma, tamin' ny taonjato faha-6 amin' ny anarana hoe Ch'an, ary niparitaka tany Japana sy tany amin' ny firenena hafa, ny traikefa mistika izay ahafahan' ny tsirairay hahatsapa fa manana toetran' ny Buddha izy ireo. Mampiasa ankamantatra mifanipaka (koans) ny fampianarana zen, tantara kely matetika nalaina tamin' ny fiainan' ny patriarka, ho fomba fisaintsainana. Miatrika olana izay tsy ahafahany mivoaka avy amin' ny alalan' ny fanjohian-kevitra lôjika ny mpianatra, fa amin' ny alalan' ny fiatoana sy fiovan' ny ambaratonga ara-tsaina fotsiny, ka ny tanjona hotratrarina dia ny fahazavana. Ny bodisma esôterika, indrindra ny bodisma tantrika (any Tibeta), dia namolavola fitsipi-pifehezana mistika, izay itarihan' ny mpampianatra ny mpianany ho amin' ny fahazavana amin' ny alalan' ny fanazaran-tena henjana ara-batana sy ara-tsaina, ny famoronana sy ny fandinihana sary mistika na mandala, ary ny fampitana fahamarinana miafina amin' ny alalan' ny fihetsika sy fijery atao hoe mudra.

Mistika taôista

Ao Sina, ny kônfosianisma, izay nifehy ny fiainan' ny Sinoa saika hatrany am-piandohana ka hatramin' ny taonjato faha-20, dia fôrmalista sy manohitra ny mistika, fa ny taôisma, araka ny nasehon' ny mpanorina azy, ilay filôzôfa sinoa Lao-Tseu (na Laozi), dia misy fitaomana mistika mahery vaika. Ny taôisma dia manantitra ny maha miankina amin' ny toe-javatra sy ny maha mety diso ny fahasamihafana ara-tsaina izay novolavolain' ny fandinihana sy ny fiteny mba hahatakarana sy hifehezana an' izao tontolo izao, ary mitory ny fanafoanana azy ireo mba hampitambatra ny saina sy izao rehetra izao, tsy misy fanavahana. Noho izany dia hahatratra ny firindrana mistika amin' ny zavatra rehera ny Taôista, amin' ny fananana fo miasa toy ny fitaratra izay maneho hoazy ny lamina mifehy izao rehetra izao. Tao amin' ny asasorany, ilay olon-kendry taôista Zhuangzi (taonjato faha-3 tal. J.K.) dia nampitaha io toe-piainana io amin' ny an' ny mpilomano mahay milomano amin' ny riaka toy ny trondro, na ny mpahandro za-draharaha mahay manetitetika amin' ny fomba mahafinaritra ny omby iray.

Nampandroso mônastera voalamina sy fomban-drazana momba ny fisaintsainana mistika ny taôisma. Tamin' ny fifampikasohany amin' ny siansa simika sinoa tany am-boalohany dia nahita ny fihanaky ny alsimista mistika sandoka izay nitady ny eliksira ny tsy feteza-maty fa tsy ny firaisana amin' ny Tsiefa.

Mistika ivelan' ny fivavahana

Amin' izao fotoana izao dia misy ihany koa ny zava-mitranga any amin' ny Tandrefana izay antsoin' i Richard Jones hoe "ny sekiolarizasiônan' ny mistisisma". Izany dia ny fisarahan' ny fisaintsainana sy ny fomba fanao mistika hafa avy amin' ny fampiasana azy ireo amin' ny fomba fiaina ara-pivavahana ho amin' ny tanjona laîka fotsiny amin' ny tombontsoa ara-tsaina sy ara-batana.