Madagasikara

Repoblikan'i Madagasikara

Teny Filamatra : «Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana»
Teny	Malagasy, Frantsay
Renivohitra	Antananarivo
Praiminisitra	Omer Beriziky
Filohan'ny tetezamita	Andry Rajoelina
Velarantany  - Manontolo  - % rano	Laharana faha-45e 587 040 km² 0.94%
Mponina  - Manontolo (2003)  - Hakitroka	Laharana faha-58 20 042 551 mponina 30,73 mpo/km²
Anarana	Malagasy
Fahaleovantena	26 Jiona 1960
Sandam-bola	Ariary
Faritra ora	UTC +3
Hiram-pirenena	Ry Tanindrazanay malala ô
Faritra Internet	.MG
Antso an-tariby	261

Madagasikara na Repoblikan'i Madagasikara (anarana ofisialy; na koa Repoblika malagasy taloha) dia firenena na tany (fitambarana nosy) eo amin'ny Ranomasimbe Indianina. Madagasikara dia Nosy fahefatra lehibe indrindra eto an-tany. Toerana fonenan'ny 5%-n'ny biby sy zavamaniry misy eto amin'izao tontolo izao; ka mihoatra ny 80%-n'ireo dia Madagasikara irery ihany no manana azy (na ahitana azy eto an-tany). Voasokajy ao anatin'ireo ny Gidro sy ny Rajako isankarazany, ny fosa, ny fianakaviam-borona telo (3) sy zava-maniry toy ny Baobaba izay ahitana sokajy mihotra ny enina (6).

I Madagasikara dia nipoitra tamin'nny fiparitahan'ny kaontinanta Gondwana tamin'ny taona tamin'ny taona -35 tapitrisa talohan'i Jesoa Kristy : voalohany i Madagasikara ary i India dia nisaraka tamin'i Afrika ary dimampolo tapitrisa taona taoriana, nisaraka tamin'i India i Madagasikara ary nitokana teo hatramin'izao fotoana izao. Noho izany dia tsy hita na aiza na aiza afatsy any Madagasikara valopolo isan-jaton'izay karazam-biby sy karazan-javatra misy any. Misy faritra ekolojika maromaro ao Madagasikara ary mihakely dia mihakely ireo faritra ekôlôjika noho ny asan'ny olombelon (tavy, fandringanana ny ala, fihazanana ny biby) ; ankehitriny dimy amin'ny sivipolo isan-jaton'ny ala taloha no voaringana.

Araka ny arkeôloga, ny olona voalohany indrindra tonga tao Madagasikara dia tonga teo amin'ny 300-500 taorian'i Jesoa Kristy. Ireo mponina ireo dia mponina aostrônezianina avy any Borneo, ao Indonesia. Tonga fitonjato taona taty aoriana ireo mponina Bantoa niampita ny lakandranon'i Mozambika, ireo arabo avy any avaratra, ireo karana ary ireo sinoa. Tamin'ny taonjato faha fito ambin'ny folo, nanomboka nanjanaka an'i Madagasikara ny frantsay (Fort-Dauphin, Diego-Suarez). Samy manana ny anjarany ao amin'ny fiainana ara-kolontsaina malagasy ankehitriny ireo mponina nipetraka ary mipetraka tao Madagasikara ireo.

Nandritry ny taonjato faha 19, ny nosin'i Madagasikara dia voazakan'ny Fanjakan'i Madagasikara, nihongana tamin'ny fanafihan'ny frantsay tamin'ny 1895. Ny Governemanta malagasy voalohany dia tamin'ny 10 Oktobra 1958 ary tamin'ny 1960, nahazo ny fahaleovantenany Madagasikara tao aorian'ny tolon'ny tia-tanindrazana. Madagasikara no nahazo no anisan'ny firenena voalohany nahazo fahaleovantena tao amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina sy ary anisan'ny voalohany indrindra tao amin'ny faritra atsimon' Afrika.

Tantara

Lahatsoratra antsipirihany : Tantaran'i Madagasikara.

Voalaza ara-tantara fa i Madagasikara dia isan'ny ilabolan-tan'ny Gondwana, ary nitriatra tamin'ny Afrika 160 tapitrisa taona lasa izay. Nanomboka teo amin'io fivakisana io no niforona ny Nosin-tan'i Madagasikara rehefa avy nisaraka tamin'ny India 80 na 100 tapitrisa taona lasa izay. Maro ny mpikaroka sy mpahay tantara no milaza fa teo ho eo amin'ny 200 taona T.J.K. (taorian'i Jesosy Kristy) no tonga teto madagasikara ny olona mpifindra monina voalohany. Araka izany dia voalaza fa avy any Azia Atsinana (indonezia) no fiavian'ireo mpifindra monina ireo. Teo koa ny fahatongavan'ny Arabo avy amin'ny fianakavian'i Mohameda, ny Indianina ary ny Jiosy babo avy tany Babilona. Ary teo koa (angamba) araka ny voalazan'ny mpandinika vitsivitsy ny fifindran'ireo Afrikanina izay mbola Arabo (Mozilmana) razana ihany koa. Ary taty aoriana no nisy olona avy any Tonga no tonga tao amin'ny nosy malagasy.

Politika

Lahatsoratra antsipirihany : Politika ao Madagasikara.

I Madagasikara dia repoblika mandray antoko politika maro dia maro. Ny filoha no mitondra ny firenena ary ny praiminisitra no mitondra ny governemanta. Ny governemanta no mampihatra ny lalàna.

Neken’ny mpandatsa-bato malagasy ny lalàm-panorenana novaina tamin’ny 1998.

Fahefana mampihatra ny lalàna

Lany amin’ny alalan’ny latsabato ataon'ny daholobe ny filoham-pirenena ary mijanona ho filoha mandritry ny dimy taona, azo averina indroa. Izy no manonona ny praiminisitra.

Tamin’ny fomba tsy dia natao hoe ara-dalàna, naka ny fahefana i Andry Rajoelina nandritry ny fikorontanana nitranga tamin’i taona 2009 taorian’ny fialàn’i Marc Ravalomanana, ary taorian’ny fakan’i Andry Rajoelina ny fahefana, nanohy ny fanomezan-dalan’i Marc Ravalomanana izy na dia tsy lany tamin’ny latsabato ataon’ny daholobe aza. Ny tena marina, raha tena nisy ny tetezamita, ny miaramila no tokony nitondra azy : izany hoe izy manana ny mari-boninahitra avo indrindra ao amin’ny Tafika. Ary roa volana aorian’ny tetezamita, misy ny fifidianana ny filoham-pirenena. Voarara any Madagasikara ary manerana izao tontolo izao ilay fakan’i Andry Rajoelina fahefana izany hoe manohy ny fanomezan-dalan’ny filoham-pirenena lanin’ny latsabato.

Fiteny

Lahatsoratra antsipirihany : fiteny malagasy.

Ny Teny Malagasy dia misokajy ao anatin'ny fiteny aostronezianina, iray tarika amin'ny fiteny malayo-polinezianina miaraka amin'ny Tagalog (fiteny filipina) ny Malay-indonezianina, ny javanezy sns... Malagasy no tenim-pirenen'i Madagasikara araka ny lalam-panorenana ary koa teny ofisialy voalohany ampiasain'ny Repoblikan'iMadagasikara. Teny iray tsy mivaky sady azon'ny vahoaka malagasy manerana ny Nosy ny fiteny malagasy. Ny teny Anglisy sy frantsay no fiteny vahiny ampiasaina miaraka amin'ny teny Malagasy, amin'ny asa sy varotra ary haino aman-jery (TV sy radio)sns... Ny fanitsiana ny lalàmpanorenana lany tamin'ny 04 avrily 2007 ihany koa dia nanampy ny teny anglisy ho isan'ny fiteny ofisialy miasa eo amin'ny tan'ny Repoblika, ho fanampin'ny fiteny frantsay sy ny fiteny malagasy.

Faritany

Lahatsoratra antsipirihany : Faritan'i Madagasikara.

Nizara ho faritany enina (6) i Madagasikara hatramin'izay: Antsiranana, Antananarivo, Fianarantsoa, Mahajanga, Toamasina ary Toliara.

Araka ny fiovana nisy anefa, nanomboka ny taona 2004, dia nozaraina ho faritra 22 i Madagasikara. Ireto avy ireo faritra 22 ireo miaraka amin'ny isan'ny mponina tamin'ny 2004:

Ireo Faritra 22, miaraka amin'ny isan'ny mponina (tamin'ny 2004)

Lah.	Anarana	Reniv.	Mponina	Velarana(km²)	Hab. Mponina
1	Diana	Diego I	485,800	19,266	25.2
2	Sava	Sambava	805,300	25,518	31.6
3	Itasy	Miarinarivo	643,000	6,993	91.9
4	Analamanga	Antananarivo-Renivohitra	2,811,500	16,911	166.3
5	Vakinankaratra	Antsirabe I	1,589,800	16,599	95.8
6	Bongolava	Tsiroanomandidy	326,600	16,688	19.6
7	Sofia	Antsohihy	940,800	50,100	18.8
8	Boeny	Mahajanga I	543,200	31,046	17.5
9	Betsiboka	Maevatanana	236,500	30,025	7.9
10	Melaky	Maintirano	175,500	38,852	4.5
11	Alaotra-Mangoro	Ambatondrazaka	877,700	31,948	27.5
12	Atsinanana	Toamasina I	1,117,100	21,934	50.9
13	Analanjirofo	Fenerive Est	860,800	21,930	39.3
14	Amoron'i Mania	Ambositra	693,200	16,141	42.9
15	Haute Matsiatra	Fianarantsoa I	1,128,900	21,080	53.5
16	Vatovavy-Fitovinany	Manakara	1,097,700	19,605	56.0
17	Atsimo-Atsinanana	Farafangana	621,200	18,863	32.9
18	Ihorombe	Ihosy	189,200	26,391	7.2
19	Menabe	Morondava	390,800	46,121	8.5
20	Atsimo-Andrefana	Toliara I	1,018,500	66,236	15.4
21	Androy	Ambovombe Androy	476,600	19,317	24.7
22	Anosy	Taolagnaro	544,200	25,731	21.1

Demografia

Ny mponina malagasy mipetraka eo anivo sy eny amin'ny amorontsiraka atsinana dia mety avy any Azia, ary ny mponina mipetraka any avaratra dia mety avy any India na avy any Afrika Avaratra. Araka ny dinika natao vao haingana. Mety tsy nisy olona nipetraka tao Madagasikara raha tsy tany amin'ny taonjato faha folo tany ho any. Teo ny Aostroneziana (avy any Indonezia) no mety tonga. Ankehitriny mponina malagasy no mipetraka any amin'ny tamba-nosin'ny Kômôro (Moheli, Mayotte, Nzwani) sy any La Réunion.

Ny foko malagasy 18

1. Antaifasy
2. Antaimoro
3. Antaisaka
4. Antakarana
5. Antambahoaka
6. Antandroy
7. Antanosy
8. Bara
9. Betsileo
10. Betsimisaraka
11. Bezanozano
12. Mahafaly
13. Merina
14. Sakalava
15. Sihanaka
16. Tanala
17. Tsimihety
18. Vezo

}}

Isan'ny mponina

Ny isan'ny mponina ao Madagasikara amin'ny ankapobeny dia misy 20 042 551 tamin'ny 2008

ISAN’NY MPONINA TEO ANELANELAN’NY TAONA 1921 SY 1960

(Venty : An’arivony isaky ny 1 janoary )

	1921	1931	1941	1949	1950	1951	1952	1953	1954	1955	1956	1957	1958	1959	1960
Malagasy				4 048,6	4 102,8	4 196,1	4 256,1	4 349,4	4 420,9	4 535,8	4 639,4	4 794,9	4 929	5 050,2	5 182,9
Komoriana (1)				40	40	40	40	40	40	42,4	45,3	47,1	46,7	48	37,5
Fitambarany	3 344	3 722	4 034	4 088,6	4 142,8	4 236,1	4 296,1	4 389,4	4 460,9	4 578,2	4 684,7	4 842	4 975,7	5 098,2	5 220,4
Frantsay …	27	27	30	41,5	44,5	49,8	51,9	52,7	56,8	64,9	66,1	67,4	69,5	67	52,3
Karana …						10,5		11,7	12,1	12,8	13	12,8	13,1	13,3	12
Sinoa …						5,7		5,5	5,7	6	6,7	6,8	7,3	8	8
Hafa ……						4		4,5	4,8	4,9	5	5,3	5,2	4,5	5,5
Fitambarany	11	11	16	19,2	19,9	20,7	21,5	21,7	22,6	23,7	24,7	24,9	25,6	25,8	25,5
FITAMBARANY	3 382	3 760	4 080	4 149	4 207	4 307	4 369	4 464	4 540	4 667	4 776	4 934	5 071	5 191	5 298

(1) Miampy koa ireo teratany avy amin’ny tanin’ny Frantsay hafa . Tarehimarika novinavinaina ho an’ny taona 1949 – 1954.

Foko sy mponina

Ny ankabiazan'ny mponina malagasy dia avy any Azia (ho an'ny foko eo ampivoan'i Madagasikara). Avy any avaratr'i Afrika sy avy any antsimon'i India ny fiavin'ny mponina mipetraka eny amorontsiraka. Araka ny lazain'ny fandinihana natao vao haingana, teo aorian'ny taonjato faha folo vao nisy olona nipetraka teo amin'ny nosin'i Madagasikara. Avy any Madagasikara ny olona miaina eo amin'ny nosy manodidina (Grande Comore, Nzwani, Moheli, Mayotte)

Jeografia

Any antsimon'i Fehibe no misy an'i Madagasikara, faha dimy amin'ny nosy ngeza indrindra eto an-tany ny nosin'i Madagasikara, eo aorian'ny Aostralia, ny Groenland, Ny Ginea Vao ary ny Borneo. Ny lakandranon'i Mozambika no manasaraka azy amin'ny Afrika. 700 km eo ho eo ny elanelan'ny Mozambika sy Madagasikara. « Nosy Mena » (l'Île Rouge) no fiantson'ny olona an'i Madagasikara tsindraindray, satria ilay loko mena ilay no laterita mandoko ny dongolavany mena. 1580 km ny halavan'i nosin'i Madagasikara any atsimo hatrany avaratra ary 580 km avy any atsinanana hatrany andrefana.

Misy tangorom-bohitra mizara ny nosy makany avaratra hatrany atsimo. Ny salasalan'ny halavan'ireo tendrombohitra ireo dia misy 1200-1500 metatra eo ho eo. Any avaratr'i Madagasikara no misy ny Tendrona Tsaratanana (na Maromokotro) manana haabo-na 2876 m. Misy farihy (lac) dimy any ; ny farihy ngeza indrindra any Madagasikara dia ny Lac Alaotra, manana velarantany 182 km²

Ireo farihy lehibe sy ny velarany (ha) tamin'ny taona 1960

Farihy	Velarany Ha	Distrika
Alaotra	22 000	Ambatondrazaka
Kinkony	8 500	Mitsinjo
Itasy	4 200	Soavinandriana
Antsohary	3 950	Mitsinjo
Bemamba	3 825	Antsalova
Ihotry	3 475	Morombe
Réserve de Tsiazompaniry	3 200	Ambatolampy
Bendrony	3 050	Maevatanàna
Andranomena	3 025	Belo-sur-Tsiribihina
Amparihibe	2 625	Maevatanàna
Hima	2 650	Belo-sur-Tsiribihina
Tsimanampetsotsa.	2 300	Betioky
Tsibirahy	2 200	Besalampy
Ampahana	2 175	Antalaha (L)
Masama	2 075	Antsalova
Réserve de Mantasoa	2 050	Manjakandriana
Nosy-Ve	2 010	Tamatave
Analampotsy	2 000	Nosy-Varika
Anony	2 000	Fort-Dauphin
fitambarany	77 310

Vohontany

Voazara telo ny vohotan'i Madagasikara. Any atsinanana dia misy lemaka tery kely haavo misy ny lakandranon'ny Pangalana manana toe-tany be orana any avaratra hatrany atsimo. Ny eo anivon-tany indray dia misy ny ankabeazan'ny mponin'i Madagasikara ary koa ny renivohi-pirenena Antananarivo ; ny toe-tany eo amin'ny faritra anivo dia mangatsiaka amin'ny andro ririnina ary matimaty na mafana rehefa andro fahavaratra amin'ny volana Desambra ; ny latsak'orana eo amin'ny faritra anivo dia antonontonony ; ny havoana dia maka enimpolo isan-jaton'ny velarantany tontalin'i Madagasikara. Ny faritra andrefana dia manana toe-tany maina sady mafana mandavantaona ; ny hakitroky ny mponina any amin'ny faritra andrefana dia anisan'ny kely indrindra ao Madagasikara.

Ny toerana avo indrindra ao Madagasikara dia ny Tsaratanana any amin'ny faritan' Antsiranana manana haavo 2 876 metatra.

Toe-tany

Lahatsoratra antsipirihany : Toe-tan'i Madagasikara.

Tropikaly ny toe-tany amin'ny amorontsiraka, ara-pehibe izy any atsinanana, tropikaly maina izy any amin'ny amorontsiraka andrefana sy atsimo, ary tropikaly mangatsiaka izy any ampivoany. Ny Anticyclone ny Ranomasimbe Indianina no mampisy ny alizé atsimo atsinanana, mihisaka araky ny fizaran-taona io alizé io.

Manana fizaran-taona (saison) roa i Madagasikara : misy ririnina (maina) amin'ny volana Mey hatramin'ny volana Oktobra, sy fahavaratra (mando) amin'ny volana Novambra hatramin'ny volana Aprily. Miovaova arakaraky ny haabon-toerana ny toetrandro sy ny rivotra manjaka ny toetrandro. Mandalo amin'ny amorontsiraka atsinanana izao ohatra ny alizé, Noho izany dia manorana matetika any satria mbola misy ny Andrangitra mitazona ny ankabiazan'ny hamandoana ; Any amin'ny amorontsiraka atsinanana izao no tena be orana indrindra any Madagasikara (3 500 mm isan-taona)

Mandalo matetika amin'ny fahavaratra ny rivo-doza avy any amin'ny nosin'ny Maskarena. Maimaina sy mangatsiatsiaka ny tany any andrefan'i Andringitra amin'ilay alizé tsy tonga any. Mahatratra 1 400 mm ny orana latsaka any Antananarivo amin'ny ririnina, mety mangatsiaka be ny alina any fa tsy dia mivoaingana matetika. Fa mety mivoaingana ny rano rehefa mihakatra any an-tendrona. Amin'ny andro ririnina, ny lanitry ny renivohitra dia anisan'ny tena mazava (amin'ny tantera-kazavana) indrindra eto an-tany. Mbola maina non'ny ampivoany ny toetr'andro any andrefana satria efa nilatsaka daholo ny hamandoan'ny alizé. 300 mm fotsiny ny tontalin'ny orana latsaka any Toliara mandritry ny taona

Toe-karena

Anisan'ny firenena mbola an-dalam-pivoarana eto an-tany i Madagasikara. Araka ny tatitra momba ny IDH tamin'ny taona 2000 (miankina amin'ny taona 1998 ny fampahalalàna), faha 141 amin'ny firenena 174 Madagasikara.

Miankina amin'ny fambolena ny toe-karenan'i Madagasikara. Miverina tsikelikely ny toe-karena tamin'ny krizy tamin'ny 2001. Miezaka mafy ny fitondrana (manomboka hatramin'ny 2002) mba hampivelatra ny firenena amin'ny alàlan'ny Madagascar Action Plan.

Mikasika ny fanamboarana ny lalana ihany koa ny fivoarana.

Fambolena

Miaina amin’ny fambolena ary ny fiompiana ny fitopolo isan-jatonan’ny mponina. Hita na aiza na aiza ny vary ary hita fa manamarika ny fisehon’ny tontolo manodidina, satria foto-tsakafon’ny malagasy ny vary. Mbola lafo nohon’ny vary aziatika hafarana ny vary malagasy. Ny hena hanin’ny malagasy dia ny hena omby.

Fahantrana

Ankehitriny firenena mahantra i Madagasikara (firenena faha 146/177 amin’ny resaka IDH, «Indice de développement humain»). Maro ny anton’ny fahanteran’ny Malagasy.

Anisan’ireo antony ireo ny safidy ara-politika sôsialista nandritry ny ady mangatsiaka ary ny fahataràna vokatr’izay safidy izay : miha-simba ny foto-drafitr’asa, ny sakana ara-pandraharahana amin’ny fampivoarana ny orinasa, ny tsifitombenana ara-politika ary ara-pitsaràna... Ao koa ny Fihavanan’ny malagasy, na dia zavatra hafa tsy miditra azo aza : mifanampy ny mpiray fianakaviana, na dia tsy mampivoatra ny tena aza ilay fifanampiana ny fianankaviana. Izay fisainana izay koa dia vao mesa ampitomboin’ireo FTG (Fikambanana tsy Governemantaly) ary amin’ny zava-drehetra : tontolo iainana, kolontsaina, fahasalamana, fampianarana, fahazazana, fambolena... Ary noho izany, loharanon-karena mazava avy any ivelany ilay fanampiana avy any ivelany, na dia ho an’ny tena aza, ary anefa tsy fototry ny fivoarana maharitra...

Ny vary

tanimbary

Foton-tsakafon'ny malagasy ny vary, ary mimarika ny endriky ny faritra ny saha.

Fety sy andro tsy fiasana

Daty	Anarana	Fanamarihana
1 Janoary	Taom-baovao	Tsy fiasana ny andro voalohan'ny taona.
Paska	Paska	Ny andron'ny Paska dia ny Alahady manaraka ny fenomanana voalohan'ny Fararano. Izany hoe ny alahady aorian' ny fenomanana voalohany aorian' ny ekinoksan' ny andro 21 martsa.
Alatsinain'ny Paska	Alatsinainy manaraka ny Paska.
29 Martsa	Fahatsiarovana ny martioran'ny tolona tamin'ny 1947	Fahatsiarovana ireo mpiray tanindrazana namoy ny aina tamin'ny tolom-panafahana izay nanomboka 27 Martsa 1947 ary naringan'ny tafika mpanjanaka Frantsay : "90.000 no isan' ny olon-tsotra maty" hoy ny jeneraly Garbay kaomandin' ny tafika frantsay tamin'izany fotoana izany.
1 Mey	Fetin'ny asa	Andro fankalazana ahitana hetsika Sindikaly sy Politika.
25 Mey	Andron'i Afrika	Tany am-piandohana, dia fety fankalazana ny niforonan'ny Firaisamben'ny Firenena Afrikana OUA tamin'ny 25 May 1963 izy io. Nanomboka tamin'ny 9 Jolay 2002 dia nosoloin'ny Fivondronam-pirenena Afrikana (UA) ny OUA.
Fiakaran'ny Tompo	Alakamisy 40 andro aorian'ny Paska	Niakatra hamonjy ny Rainy any an-danitra i Jesoa Kristy.
Pentekosta	Pentekosta	Alahady fahafito aorian' ny Paska
Alatsinain'ny Pentekosta	Alatsinainy manaraka ny Alahady fahafito aorian'ny Paska	Nidinan'ny Fanahy Masina tamin'ny mpianatry ny Tompo
26 Jiona	Fetim-pirenena	Fankalazana ny fahaleovantena Malagasy izay nosoniavina ny 26 Jiona 1960.
15 Aogositra	Nampakarana an'i Maria	Nakarina velona any an-danitra i Maria Virijiny
1 Novambra	Fetin'ny olo-masina	Fetin'ny olo-masina rehetra.
25 Desambra	Noely	Nahaterahan'ny Jesoa zaza.

Vangio koa

• Madarail
• Antananarivo
• Politika ao Madagasikara
• Tantaran'i Madagasikara
• Tananan'i Madagasikara

Rohy ivelany

• Madagascar sur Wikitravel
• L'Express de Madagascar Gazety L'Express de Madagascar
• L'Hebdo de Madagascar Gazety mpiseho isan-kerinandro

Pays du monde  |  continent

• vavao amin'ny teny malagasy eran'ny izao tontolo izao

Lahatsoratra Ilaina

Madagasikara an'isa Demografian'i Madagasikara Samihafa

Toe-tan'i Madagasikara Toe-karen'i Madagasikara Hai-kanton'i Madagasikara