Madagasikara

Avy amin'i Wikipedia
Hanketo: Fikarohana, karohy
((mg))
((mg))
Repoblikan'i Madagasikara ((mg))
Sainan'i Madagasikara Mari-piandrian'i Madagasikara
(Antsipirihany) (Antsipirihany)
Teny filamatra : Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana
MDG orthographic.svg
Teny ofisialy malagasy
frantsay
Renivohitra Antananarivo
Tanàna lehibe indrindra Antananarivo
Fitondrana sy governemanta
 - Filoha
- Praiminisitra
Repoblika
Hery Rajaonarimampianina
Roger Kolo
Velarantany
 - Tontaliny
 - Rano (%)
faha 46
587 040 km²
0,95
Isam-ponina
 - Tontaliny (2010)
 - hakitroka
faha 53
22 005 222 mpo.
36.25 mpo./km²

{{{1}}}

Anaran'ny mponina Malagasy
Sandam-bola Ariary (MGA)
Fiozao ny ora UTC +3
Hiram-pirenena Ry Tanindrazanay malala ô
Valan-tsehatra internet
Antso
an-tariby
+261

Madagasikara na Repoblikan'i Madagasikara (anarana ofisialy) dia firenena ao amin'ny Ranomasimbe Indianina. Fitambarana nosy i Madagasikara raha amin'ny lafin'ny firenena no jerena. Madagasikara ihany koa no iantsoina ilay nosy malagasy lehibe miendrika tongotra havia. Nosy fahefatra lehibe indrindra eto an-tany ny nosy Madagasikara. Toerana fonenan'ny 5%-n'ny biby sy zavamaniry misy eto amin'izao tontolo izao; ka mihoatra ny 80%-n'ireo dia Madagasikara irery ihany no manana azy (na ahitana azy eto an-tany). Voasokajy ao anatin'ireo ny Gidro sy ny Rajako isankarazany, ny fosa, ny fianakaviam-borona telo (3) sy zava-maniry toy ny Baobaba izay ahitana sokajy karazany valo (8) izay tsy hita amin'ny toeran-kafa ny enina (6).

I Madagasikara dia nipoitra tamin'nny fiparitahan'ny kaontinanta Gondwana tamin'ny taona tamin'ny taona -35 tapitrisa talohan'i Jesosy Kristy : voalohany i Madagasikara ary i India dia nisaraka tamin'i Afrika ary dimampolo tapitrisa taona taoriana, nisaraka tamin'i India i Madagasikara ary nitokana teo hatramin'izao fotoana izao. Noho izany dia tsy hita na aiza na aiza afatsy any Madagasikara valopolo isan-jaton'izay karazam-biby sy karazan-javatra misy any. Misy faritra ekolojika maromaro ao Madagasikara ary mihakely dia mihakely ireo faritra ekôlôjika noho ny asan'ny olombelon (tavy, fandringanana ny ala, fihazanana ny biby) ; ankehitriny dimy amin'ny sivipolo isan-jaton'ny ala taloha no voaringana.

Araka ny arkeolojia, ny olona voalohany indrindra tonga tao Madagasikara dia tonga teo amin'ny 300-500 taorian'i Jesoa Kristy. Ireo mponina ireo dia mponina aostrônezianina avy any Borneo, ao Indonesia. Tonga fitonjato taona taty aoriana ireo mponina Bantoa niampita ny lakandranon'i Mozambika, ireo arabo avy any avaratra, ireo karana ary ireo sinoa. Tamin'ny taonjato faha fito ambin'ny folo, nanomboka nanjanaka an'i Madagasikara ny frantsay (Fort-Dauphin, Diego-Suarez). Samy manana ny anjarany ao amin'ny fiainana ara-kolontsaina malagasy ankehitriny ireo mponina nipetraka ary mipetraka tao Madagasikara ireo.

Nandritry ny taonjato faha 19, ny nosin'i Madagasikara dia voazakan'ny Fanjakan'i Madagasikara, nihongana tamin'ny fanafihan'ny frantsay tamin'ny 1895. Ny Governemanta malagasy voalohany dia tamin'ny 10 Oktobra 1958 ary tamin'ny 1960, nahazo ny fahaleovantenany Madagasikara tao aorian'ny tolon'ny tia-tanindrazana. Madagasikara no anisan'ny firenena voalohany nahazo fahaleovantena tao amin'ny faritry ny Ranomasimbe Indianina ary anisan'ny voalohany indrindra tao amin'ny faritra atsimon' Afrika.

Tantara[hanova | hanova ny fango]

Voalaza ara-tantara fa i Madagasikara dia isan'ny ilabolan-tan'ny Gondwana, ary nitriatra tamin'ny Afrika 160 tapitrisa taona lasa izay. Nanomboka teo amin'io fivakisana io no niforona ny Nosin-tan'i Madagasikara rehefa avy nisaraka tamin'ny India 80 na 100 tapitrisa taona lasa izay. Maro ny mpikaroka sy mpahay tantara no milaza fa teo ho eo amin'ny 200 taona T.J.K. (taorian'i Jesosy Kristy) no tonga teto madagasikara ny olona mpifindra monina voalohany. Araka izany dia voalaza fa avy any Azia Atsinana (indonezia) no fiavian'ireo mpifindra monina ireo. Teo koa ny fahatongavan'ny Arabo avy amin'ny fianakavian'i Mohameda, ny Indianina ary ny Jiosy babo avy tany Babilona. Ary teo koa (angamba) araka ny voalazan'ny mpandinika vitsivitsy ny fifindran'ireo Afrikanina izay mbola Arabo (Mozilmana) razana ihany koa. Ary taty aoriana no nisy olona avy any Tonga no tonga tao amin'ny nosy malagasy.

Mponina voalohany (500 Talohan'i JK - 1500 Taorian'i JK)[hanova | hanova ny fango]

Fiaviana aostrôneziana iraisana : Vahoaka Ntaolo[hanova | hanova ny fango]

Tsy tanteraka ny zavatra fantatra mikasika ny fipetrahan'ny olona tao Madagasikara, fa araka ny karoka ary ny asa nataon'ireo mpahay jenetika, haitsikerafiteny ary tantara, dia aostrôneziana ny tena fiavian'ny Malagasy, izay avy amin'ny tambanosy indoneziana. Mety tonga tao Madagasikara ireo olona ireo tamin'ny alalan'ny lakana (waka) tamin'ny taonjato voalohany taorian'i JK, na telonjato talohan'i JK, araka ny arkeôlôgy, ary talohan'ilay daty farany voalaza araky ny lazain'ny jenetisianina. Ireo olona ireo dia antsoina Ntaolo, izay avy amin'ny fteny Prôtô-Malay-Polinezianina *tau-ulu izay midika "olona voalohany", avy amin'i *tau 'olona" ary *ulu, izay midika "loha", "fiaviana", "fitombohana". Miantso an'ny tenany ho *va-waka" "olon'ny lakana" io mponina tonga tao Madagasikara voalohany io. "*va-waka" izay avy amin'ny teny *va "mponina" ary *waka "lakana"; teny izay niavian'ny teny vahoaka.

Manazava ny endriky iraisan'ny Malagasy ny fiaviana aziatika tatsimo atsinanan'ny razambeny : tso-bolo, tsy mainty hoditra ohatra ny afrikanina "banto". Ny vahoaka ntaolo" dia nampandova ny :

  • Teny malagasy, izay teny iraisana manerana ny nosy; izay mizara fototeny maro amin'ireo teny Barito ary ny teny Dayak izay tenenina ao atsimon'ny Borneo toa ny fiteny ma'anyan izay teny be fitovizana indrindra amin'ny fiteny malagasy.
  • Fomban-drazana iraisana iraisana amin'ny aostrônezianin'i Taiwan, nosin'i Pasifika, Indonezia, Filipina ary Zelandy Vao, toa ny fambolena saonjo, akondro, voaniho, fary; fampiasana zavamaneno toa ny sodina (malay suling) ny valiha, sns.

Fipetrahana : ny Vazimba ary ny Vezo[hanova | hanova ny fango]

Tonga avy amin'ny amorontsiraka atsimo atsinanan'ny nosy ny olona voalohany, na dia mety tonga avy tany Avaratra aza ny olona voalohany. Tam-pahatongavana, manao ny fanaovana tavy no nahafahan'ny mponina voalohany mamboly amin'ny alalan'ny fandringanana ny ala teny amin'ny amorontsiraka.

Tamin'ny taonjato fahafito taorian'i JK, dia nanomboka nanadio ny alan'ny afovoantany ny sasany amin'ireo vahoaka ntaolo ireo. Ireo tany malalaka vokatry ny fandringanana ny ala ireo dia nambolena vary sy saonjo. Ireo vahoaka ntaolo ireo izay nifidy ny nipetraka tanaty ala dia nantsoina vazimba (avy amin'ny teny *va-yimba izay avy amin'ny teny *yimba midika "ala"). I Rafandrana, razamben'ny mpanjaka Merina dia fantatra fa Vazimba. Rafohy ary Rangita izay mpanjaka Merina dia fantatra fa Vazimba ihany koa.

Politika[hanova | hanova ny fango]

I Madagasikara dia repoblika ahitana antoko politika miisa 312. Ny filoha no mitondra ny firenena ary ny praiminisitra no mitondra ny governemanta. Ny governemanta no mampihatra ny lalàna.

Neken’ny mpandatsa-bato malagasy ny lalàm-panorenana novaina tamin’ny 1998.

Fahefana mampihatra ny lalàna[hanova | hanova ny fango]

Lany amin’ny alalan’ny latsabato ataon'ny daholobe ny filoham-pirenena ary mijanona ho filoha mandritry ny dimy taona, azo averina indroa. Izy no manonona ny praiminisitra.

Tamin’ny fomba tsy dia natao hoe ara-dalàna, naka ny fahefana i Andry Rajoelina nandritry ny fikorontanana nitranga tamin’i taona 2009 taorian’ny fialàn’i Marc Ravalomanana, ary taorian’ny fakan’i Andry Rajoelina ny fahefana, nanohy ny fanomezan-dalan’i Marc Ravalomanana izy na dia tsy lany tamin’ny latsabato ataon’ny daholobe aza. Ny tena marina, raha tena nisy ny tetezamita, ny miaramila no tokony nitondra azy : izany hoe izy manana ny mari-boninahitra avo indrindra ao amin’ny Tafika. Ary roa volana aorian’ny tetezamita, misy ny fifidianana ny filoham-pirenena. Voarara any Madagasikara ary manerana izao tontolo izao ilay fakan’i Andry Rajoelina fahefana izany hoe manohy ny fanomezan-dalan’ny filoham-pirenena lanin’ny latsabato.

Fiteny[hanova | hanova ny fango]

Ny teny malagasy[hanova | hanova ny fango]

Ny Teny Malagasy dia misokajy ao anatin'ny fiteny aostronezianina, iray tarika amin'ny fiteny malayo-polinezianina miaraka amin'ny Tagalog (fiteny filipina) ny Malay-indonezianina, ny javaney sns.

Araka ny lalam-panorenana, ny fiteny malagasy dia fiteny ofisialy voalohan'i Madagasikara. Teny iray tsy mivaky sady azon'ny vahoaka malagasy manerana ny Nosy ny fiteny malagasy ofisialy. Araka ny statistika, ny teny malagasy ofisialy ary ny tenim-paritr'i Madagasikara no tena hain'ny mponina malagasy tenenina. Eo amin'ny valopolo isan-jaton'ny (80%) malagasy monina ao Madagasikara no tsy mahay teny afatsy teny malagasy[1]. Ireo olona tsy mahay afatsy teny malagasy ireo amin'ny ankapobeny dia olona miaina any ambanivohitra. Amin'ny resaka haino aman-jery dia io fiteny io no teny voalohany ampiasaina ao Madagasikara. Tsy dia isian'ny teny malagasy loatra ny Aterineto, izay ahitana loharanom-pahalalana kely dia kely raha oharina amin'ireo fiteny eoropeana lehibe (frantsay, anglisy...). Ny antony dia ny tsy fahitana na ny havitsin'ireo mpamatsy tranonkala amin'ny teny malagasy, ary ny havitsian'ny tahan'ny olona manana Aterineto amin'ny isam-ponin'i Madagasikara.

Ny fiteny vahiny[hanova | hanova ny fango]

Ireo firenena ao amin'ny Frankofonia

Nisy fiantraikany tamin'ny teny malagasy ny tenin'ireo vahiny nifandray tamin'ny malagasy hatramin'izay. Nisy fiantraikany ohatra ny teny anglisy (amin'ny fampidirana teny vaovao toa ny sokodrevo, lefitra, raitra...). Ary ny teny frantsay, izay teny ofisialin'ny firenena nanjanaka an'i Madagasikara nandrintry ny enimpolo taona.

Noho izany dia nisy fiantraikany koa ny teny frantsay teo voambolan'ny fandraharahana (sendikà, politika, distrika) ary koa amin'ny lafin'ny haianarantany ao Madagasikara : ka na dia nogasiana aza ny ankamaroan'ny anaran-tany ary ny anaran-tanàna ao Madagasikara, mbola ampiasain'olon-tsasany (indrindra indrindra ireo manam-pahaizana izay nianatra teny amin'ny fianarana miteny frantsay) ny anarana frantsay ny tanàn-dehibe toa i Toamasina (Tamatave), Mahajanga (Majunga), Antsiranana (Diego-Suarez)...

Ny fiteny vahiny ianarana indrindra ao Madagasikara dia ny fiteny frantsay. Io – ary io ihany – no fiteny ampiasaina amin'ny fianarana ambony ary amin'ny fianarana frantsay ao Madagasikara. Izy io ihany koa no teny ampiasain'ireo mpamoaka lalàna. Nanomboka ny taona 1896 izay daty nivadihan'i Madagasikara ho zanatany frantsay, ny fiteny frantsay no fiteny ofisialy ary ampiasaina amin'ny lafin'ny fandraharahana ary saika mitovy lanja amin'ny teny malagasy izy io amin'ny fiainana politika.

Ireo firenena izay mampiasa ny teny anglisy ho teny ofisialy

Manaraka ny fiteny frantsay dia tonga ny fiteny anglisy. Ny antony ianarana ny teny anglisy ao am-pianarana amin'izao fotoana izao dia noho ny fianjadiana eran-tanin'ireo firenena miteny anglisy toa an'i Etazonia ary ny Firenena Mitambatra. Ankoatr'ireo firenena roa ireo dia ahitana ireo firenena avy ao Afrika Atsimo sy Atsinana, (afatsy i Mozambika), ireo firenena any Azia Atsimo ary Azia Atsimo Atsinanana (Indonezia, Tailandy), ary i Aostralia. Heverina koa fa ny teny anglisy no teny fampiasa amin'ny varotra iraisam-pirenena ary amin'ny siansa ary ny raharahan'ny teknolojia vaovao.

Tsy fitenin'ny mpanjanatany ny teny anglisy ka tsy mira amin'ny teny frantsay ny lanjany ary ny fianjadiany. Kanefa noho ny fitiavan'ny filoha taloha Marc Ravalomanana ny anglisy ary noho ny fianjadiana eran-tanin'ny firenena toa i Etazonia, ny fianjadiana ara-paritr'ireo firenen'i Afrika ary ny firenena lehiben'ny Ranomasimbe Indianina ary koa ny fiparitahan'io fiteny io erak'izao tontolo izao, dia nataony ho teny ofisialy ny teny anglisy tamin'ny taona 2007, miaraka amin'ny teny frantsay ary malagasy ary lany tamin'ny fitsapahan-kevi-bahoaka. Tamin'izany taona izany, latsaky ny 5% no lanjan'isan'ireo malagasy afaka mifandray amin'io fiteny io. Tamin'ny nahatongavan'i Andry Rajoelina teo amin'ny fahefàna, dia nesorina tsy ho teny ofisialy intsony ny teny anglisy.

Faritany[hanova | hanova ny fango]

Nizara ho faritany enina (6) i Madagasikara hatramin'izay: Antsiranana, Antananarivo, Fianarantsoa, Mahajanga, Toamasina ary Toliara.

Araka ny fiovana nisy anefa, nanomboka ny taona 2004, dia nozaraina ho faritra 22 i Madagasikara. Ireto avy ireo faritra 22 ireo miaraka amin'ny isan'ny mponina tamin'ny 2004:


Regions of Madagascar
Ireo Faritra 22, miaraka amin'ny isan'ny mponina (tamin'ny 2004)
Lah, Anarana Reniv, Mponina Velarana(km²) Hab, Mponina
1 Diana Diego I 485 800 19 266 25,2
2 Sava Sambava 805 300 25 518 31,6
3 Itasy Miarinarivo 643 000 6 993 91,9
4 Analamanga Antananarivo-Renivohitra 2 811 500 16 911 166 3
5 Vakinankaratra Antsirabe I 1 589 800 16 599 95,8
6 Bongolava Tsiroanomandidy 326 600 16 688 19,6
7 Sofia Antsohihy 940 800 50 100 18,8
8 Boeny Mahajanga I 543 200 31 046 17,5
9 Betsiboka Maevatanana 236 500 30 025 7,9
10 Melaky Maintirano 175 500 38 852 4,5
11 Alaotra-Mangoro Ambatondrazaka 877 700 31 948 27,5
12 Atsinanana Toamasina I 1 117 100 21 934 50,9
13 Analanjirofo Fenerive Est 860 800 21 930 39,3
14 Amoron'i Mania Ambositra 693 200 16 141 42,9
15 Matsiatra Ambony Fianarantsoa I 1 128 900 21 080 53,5
16 Vatovavy-Fitovinany Manakara 1 097 700 19 605 56,0
17 Atsimo-Atsinanana Farafangana 621 200 18 863 32,9
18 Ihorombe Ihosy 189 200 26 391 7,2
19 Menabe Morondava 390 800 46 121 8,5
20 Atsimo-Andrefana Toliara I 1 018 500 66 236 15,4
21 Androy Ambovombe Androy 476 600 19 317 24,7
22 Anosy Taolagnaro 544 200 25 731 21,1

Isan'ny mponina isam-paritra ny taona 2008-211

Région
2008
2009
2010
2011
Alaotra Mangoro
974 391
921 722
947 162
973 216
Amoron'i Mania
770 680
641 661
659 371
677 508
Analamanga
2 704 250
3 005 188
3 088 131
3 173 077
Analanjirofo
955 577
928 921
954 559
980 817
Androy
527 207
658 627
676 805
695 423
Anosy
602 209
602 874
619 513
636 554
Atsimo Andrefana
1 127 184
1 181 648
1 214 262
1 247 663
Atsimo Atsinanana
690 919
806 490
828 749
851 545
Atsinanana
1 239 783 1 140 301 1 171 773 1 204 006
Betsiboka
 261 914 263 405 270 675
278 120
Boeny
 601 890
717 623
737 430 757 714
Bongolava
 361 436
410 439
421 768
 433 369
Diana
537 197
628 194
 645 532
663 289
Matsiatra Ambony
 1 255 261
 1 076 140
1 105 841
1 136 260
Ihorombe
210 550
280 263
287 998
295 920
Itasy
 711 522
657 641
675 792
 694 381
Melaky
 194 471
 259 880
267 053
274 399
Menabe
 432 549
 531 358
 546 024
561 043
SAVA
 890 534
 880 170
 904 463
 929 342
Sofia
 1 042 272
 1 119 083
 1 149 970
 1 181 603
Vakinankaratra
 1 759 321
 1 618 277
 1 662 941
 1 708 685
Vatovavy Fitovinany
1 220 696
1 271 121
1 306 204
1 342 135
Madagascar
 19 071 811
19 601 026
20 142 015
20 696 070

Demografia[hanova | hanova ny fango]

Hakitrok'i Madagasikara

Ny mponina malagasy mipetraka eo anivon-tany sy eny amin'ny morontsiraka atsinana dia mety avy any Azia, ary ny mponina mipetraka any avaratra dia mety avy any India na avy any Afrika Avaratra. Araka ny dinika natao vao haingana, mety tsy nisy olona nipetraka tao Madagasikara raha tsy tany amin'ny taonjato faha folo tany ho any. Teo ny Aostroneziana (avy any Indonezia) no mety tonga. Ankehitriny, mponina malagasy no mipetraka any amin'ny tamba-nosin'ny Kômôro (Moheli, Mayotte, Nzwani) sy any La Réunion.

Ny foko malagasy 18

Isan'ny mponina[hanova | hanova ny fango]

Ny isan'ny mponina ao Madagasikara amin'ny ankapobeny dia misy 20 042 551 tamin'ny 2008[2], ary eo amin'ny 22 tapitrisa eo ho eo tamin'ny 2012[3]. Eo amin'ny 43%n'ny mponin'i Madagasikara no latsaky ny 15 taona[4].

Isan'ny mponina teo anelanelan'ny taona 1921 sy 1960[5][hanova | hanova ny fango]

(Venty : An’arivony isaky ny 1 janoary )

1921 1931 1941 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960
Malagasy 4 048,6 4 102,8 4 196,1 4 256,1 4 349,4 4 420,9 4 535,8 4 639,4 4 794,9 4 929 5 050,2 5 182,9
Komoriana (1) 40 40 40 40 40 40 42,4 45,3 47,1 46,7 48 37,5
Fitambarany 3 344 3 722 4 034 4 088,6 4 142,8 4 236,1 4 296,1 4 389,4 4 460,9 4 578,2 4 684,7 4 842 4 975,7 5 098,2 5 220,4
Frantsay … 27 27 30 41,5 44,5 49,8 51,9 52,7 56,8 64,9 66,1 67,4 69,5 67 52,3
Karana … 10,5 11,7 12,1 12,8 13 12,8 13,1 13,3 12
Sinoa … 5,7 5,5 5,7 6 6,7 6,8 7,3 8 8
Hafa …… 4 4,5 4,8 4,9 5 5,3 5,2 4,5 5,5
Fitambarany 11 11 16 19,2 19,9 20,7 21,5 21,7 22,6 23,7 24,7 24,9 25,6 25,8 25,5
FITAMBARANY 3 382 3 760 4 080 4 149 4 207 4 307 4 369 4 464 4 540 4 667 4 776 4 934 5 071 5 191 5 298

(1) Miampy koa ireo teratany avy amin’ny tanin’ny Frantsay hafa . Tarehimarika novinavinaina ho an’ny taona 1949 – 1954.

Isan'ny mponina teo anelanelan'ny taona 1950 hatramin'ny taona 2010 [6][hanova | hanova ny fango]

Ny isam-ponin'i Madagasikara tamin'ny taona 1961 hatramin'ny 2003
Isam-ponina manontolo(x 1000) 0–14 taona (%) 15–64 taona (%) mahery ny 65 taona (%)
1950 4 084 38.2 58.6 3.2
1955 4 548 40.2 56.6 3.2
1960 5 104 42.6 54.1 3.3
1965 5 764 44.6 52.0 3.4
1970 6 549 45.1 51.3 3.6
1975 7 502 45.6 50.6 3.8
1980 8 609 45.9 50.5 3.6
1985 9 785 45.1 51.6 3.3
1990 11 281 44.7 52.1 3.2
1995 13 129 44.5 52.4 3.1
2000 15 364 45.3 51.6 3.1
2005 17 886 44.6 52.3 3.1
2010 20 714 43.1 53.8 3.1

Fiarahamonina[hanova | hanova ny fango]

Fanabeazana[hanova | hanova ny fango]

Betsaka ireo olon-dehibe izay tsy mahay mamaky na manoratra[7]. Latsaky ny tahan'ny lehilahy mahay mamaky sy manoratra ny tahan'ny vehivavy mahay mahay mamaky sy manoratra. Eo amin'ny 16,4% ny vola lanin'ny governemanta nandritry ny fe-potoana 2000-2007[8]. Nifintina 32% ny anjaran'ny kitapom-bola ho an'ny fianarana ambony tamin'ny fiantombohan'ny taona 1990. Eo amin'ny 57$ (6% ny PIB/olona) isaky ny mpianatra ny vola lanin'ny fanjakana amin'ny fampianarana ambaratonga voalohany.

Fananahana[hanova | hanova ny fango]

Fifanarahana maro mikasika ny fiarovana ny ankizy no efa nosoniavin'i Madagasikara.

Hatramin'ny taona 2005, tsy misy vehivavy mahazo mivoaka ny firenena miaraka amina olom-pirenena vahiny, na dia efa mivady aza ireo, raha tsy mbola feno 21 taona ilay vehivavy.

Jeografia[hanova | hanova ny fango]

saritan'i Madagasikara

Any ila-bolan-tany atsimo no misy an'i Madagasikara, faha dimy amin'ny nosy ngeza indrindra eto an-tany ny nosin'i Madagasikara, ao aorian'i Aostralia, Groenland, Ginea Vao ary Borneo. Ny lakandranon'i Mozambika no manasaraka azy amin'i Afrika. 700 km eo ho eo ny elanelan'i Mozambika sy Madagasikara. « Nosy Mena » (l'Île Rouge) no fiantson'ny olona an'i Madagasikara tsindraindray, satria ilay loko mena ilay no laterita mandoko ny dongolavany mena. 1580 km ny halavan'i nosin'i Madagasikara avy any atsimo ka hatrany avaratra ary 580 km ny sakany avy any atsinanana ka hatrany andrefana.

Misy tangorom-bohitra mizara ny nosy makany avaratra hatrany atsimo. Ny salasalan'ny halavan'ireo tendrombohitra ireo dia misy 1200-1500 metatra eo ho eo. Any avaratr'i Madagasikara no misy ny Tendrona Tsaratanana (na Maromokotro) manana haabo 2876 m. Misy farihy dimy any; ny farihy ngeza indrindra any Madagasikara dia ny Farihin' Alaotra, manana velarana 182 km2


Ireo farihy lehibe sy ny velarany (ha) tamin'ny taona 1960[9][hanova | hanova ny fango]

Ny farihin' Alaotra no farihy lehibe indrindra ao Madagasikara. Ny halalin'ny toerana lalina indrindra amin'io farihy io dia 1,5 metatra monja.

Ny lanjan'ny ranon'ny farihin'Alaotra dia eo amin'ny 930 tapitrisa taonina eo ho eo (0,93km3). Noho ny fikaohan'ny tendrombohitra manodidina, dia nihafeno fasika ilay farihy, ka izany no anisan'ny antony tsy mahalalina io farihy io.

Farihy Velarany Ha Distrika
Alaotra 22 000 Ambatondrazaka
Kinkony 8 500 Mitsinjo
Itasy 4 200 Soavinandriana
Antsohary 3 950 Mitsinjo
Bemamba 3 825 Antsalova
Ihotry 3 475 Morombe
Réserve de Tsiazompaniry 3 200 Ambatolampy
Bendrony 3 050 Maevatanàna
Andranomena 3 025 Belo-sur-Tsiribihina
Amparihibe 2 625 Maevatanàna
Hima 2 650 Belo-sur-Tsiribihina
Tsimanampetsotsa. 2 300 Betioky
Tsibirahy 2 200 Besalampy
Ampahana 2 175 Antalaha (L)
Masama 2 075 Antsalova
Réserve de Mantasoa 2 050 Manjakandriana
Nosy-Ve 2 010 Tamatave
Analampotsy 2 000 Nosy-Varika
Anony 2 000 Fort-Dauphin
fitambarany 77 310

Vohontany[hanova | hanova ny fango]

Voazara telo ny vohotan'i Madagasikara. Any atsinanana dia misy lemaka tery kely haavo misy ny lakandranon'ny Pangalana manana toe-tany be orana any avaratra hatrany atsimo. Ny eo anivon-tany indray dia misy ny ankabeazan'ny mponin'i Madagasikara ary koa ny renivohi-pirenena Antananarivo ; ny toe-tany eo amin'ny faritra anivo dia mangatsiaka amin'ny andro ririnina ary matimaty na mafana rehefa andro fahavaratra amin'ny volana Desambra ; ny latsak'orana eo amin'ny faritra anivo dia antonontonony ; ny havoana dia maka enimpolo isan-jaton'ny velarantany tontalin'i Madagasikara. Ny faritra andrefana dia manana toe-tany maina sady mafana mandavantaona ; ny hakitroky ny mponina any amin'ny faritra andrefana dia anisan'ny kely indrindra ao Madagasikara.

Ny toerana avo indrindra ao Madagasikara dia ny Tsaratanana any amin'ny faritan' Antsiranana manana haavo 2 876 metatra.

Toe-tany[hanova | hanova ny fango]

Tropikaly ny toe-tany amin'ny amorontsiraka, ara-pehibe izy any atsinanana, tropikaly maina izy any amin'ny amorontsiraka andrefana sy atsimo, ary tropikaly mangatsiaka izy any ampivoany. Ny Anticyclone ny Ranomasimbe Indianina no mampisy ny alizé atsimo atsinanana, mihisaka araky ny fizaran-taona io alizé io.

Manana fizaran-taona (saison) roa i Madagasikara : misy ririnina (maina) amin'ny volana Mey hatramin'ny volana Oktobra, sy fahavaratra (mando) amin'ny volana Novambra hatramin'ny volana Aprily. Miovaova arakaraky ny haabon-toerana ny toetrandro sy ny rivotra manjaka ny toetrandro. Mandalo amin'ny amorontsiraka atsinanana izao ohatra ny alizé, Noho izany dia manorana matetika any satria mbola misy ny Andrangitra mitazona ny ankabeazan'ny hamandoana ; Any amin'ny amorontsiraka atsinanana izao no tena be orana indrindra any Madagasikara (3 500 mm isan-taona)

Mandalo matetika amin'ny fahavaratra ny rivo-doza avy any amin'ny nosin'ny Maskarena. Maimaina sy mangatsiatsiaka ny tany any andrefan'i Andringitra amin'ilay alizé tsy tonga any. Mahatratra 1 400 mm ny orana latsaka any Antananarivo amin'ny ririnina, mety mangatsiaka be ny alina any fa tsy dia mivoaingana matetika. Fa mety mivoaingana ny rano rehefa mihakatra any an-tendrona. Amin'ny andro ririnina, ny lanitry ny renivohitra dia anisan'ny tena mazava (amin'ny tantera-kazavana) indrindra eto an-tany. Mbola maina non'ny ampivoany ny toetr'andro any andrefana satria efa nilatsaka daholo ny hamandoan'ny alizé. 300 mm fotsiny ny tontalin'ny orana latsaka any Toliara mandritry ny taona

Toe-karena[hanova | hanova ny fango]

Anisan'ny firenena mbola an-dalam-pivoarana eto an-tany i Madagasikara. Araka ny tatitra momba ny IDH tamin'ny taona 2000 (miankina amin'ny taona 1998 ny fampahalalàna), faha 141 amin'ny firenena 174 Madagasikara.

Miankina amin'ny fambolena ny toe-karenan'i Madagasikara. Miverina tsikelikely ny toe-karena tamin'ny krizy tamin'ny 2001. Miezaka mafy ny fitondrana (manomboka hatramin'ny 2002) mba hampivelatra ny firenena amin'ny alàlan'ny Madagascar Action Plan.

Mikasika ny fanamboarana ny lalana ihany koa ny fivoarana.

Banky[hanova | hanova ny fango]

Tamin'ny 1889, dia nitsangana ny banky malagasy voalohany Ny fananganana ny sandam-bola euro dia nampaherin'ny vola Malagasy izay tsy niankina tamin'ny volan'ny mpanjakana teo aloha (Franc frantsay), miatrika ny ampihimamban'ny dolara amerikanina mahery tany aloha.

Vola baiko[hanova | hanova ny fango]

Olona vitsy an'isa no manana fidiram-bola isam-bolana avy any ivelany avy amin'ny havana. Tombanana ho eo amin'ny 50€ hatramin'ny 100€ isaky ny fianakaviana ny vola baiko. Tamin'ny Mey 2003 , ny Arary malagasy no misolo ny Franc Malagasy (iraimbilanja). Nanomboka tamin'izany dia fametahana mari-bidy roa no apetraka eo amin'ny toeram-pivarotana sy ny tsena ofisialy. Nanomboka tamin'ny taona 2005 dia tsy misy afa-tsy ny Ariary malagasy no sandam-bola ofisialy ao amin'ny firenena (1 Ariary = 5 iraimbilanja).

Fambolena[hanova | hanova ny fango]

Ny fambolena sy ny fiompiana no fiveloman'ny fitopolo isan-jatonan’ny mponina. Hita na aiza na aiza ny vary ary hita fa manamarika ny fisehon’ny tontolo manodidina, satria foto-tsakafon’ny malagasy ny vary. Mbola lafo nohon’ny vary aziatika hafarana ny vary malagasy. Ny hena hanin’ny malagasy dia ny hena omby.

Fahantrana[hanova | hanova ny fango]

Ankehitriny, firenena mahantra i Madagasikara (firenena faha 146/177 amin’ny resaka IDH, «Indice de Développement Humain»). Maro ny anton’ny mampahantra ny Malagasy.

Anisan’ireo antony ireo ny safidy ara-politika sôsialista nandritry ny ady mangatsiaka ary ny fahataràna ara-pandrosoana vokatr’izay safidy izay: miha-simba ny foto-drafitr’asa, ny sakana ara-pandraharahana amin’ny fampivoarana ny orinasa, ny tsifitombenana ara-politika ary ara-pitsaràna. Ao koa ny Fihavanan’ny Malagasy, na dia zavatra hafa tsy miditra azo aza : mifanampy ny mpiray fianakaviana, na dia tsy mampivoatra ny tena aza ilay fifanampiana ny fianankaviana. Izay fisainana izay koa dia vao maika ampitomboin’ireo Fikambanana tsy miankina amin'ny fanjakana (ONG) amin’ny lafiny rehetra: tontolo iainana, kolontsaina, fahasalamana, fampianarana, fahazazana, fambolena. Ary noho izany, loharanon-karena mazava avy any ivelany ilay fanampiana avy any ivelany, na dia ho an’ny tena aza, ary anefa tsy fototry ny fivoarana maharitra..

Ny vary[hanova | hanova ny fango]

tanimbary

Foto-tsakafon'ny malagasy ny vary, ary manamarika ny endriky ny faritra ny saha.

Tanjona ho an'ny ho avy[hanova | hanova ny fango]

Araka ny filazan'ny filohan'ny tetezamita mikasika ny fihaonambe Rio+20 tany Brezila ny 20 jona 2012, anisan'ny tanjon'i Madagasikara ny ho lasa sompitry ny ranomasimbe Indianina. Ny fomba hahatratrarana izany tanjona izany dia ny fanovana an'i Madagasikara hanana "toe-karena maitso".[10]

Hai-kanton'i Madagasikara[hanova | hanova ny fango]

Fety sy andro tsy fiasana[hanova | hanova ny fango]

Daty Anarana Fanamarihana
1 Janoary Taom-baovao Tsy fiasana ny andro voalohan'ny taona.
Paska Paska Ny andron'ny Paska dia ny Alahady manaraka ny fenomanana voalohan'ny Fararano. Izany hoe ny alahady aorian' ny fenomanana voalohany aorian' ny ekinoksan' ny andro 21 martsa.
Alatsinain'ny Paska Alatsinainy manaraka ny Paska.
29 Martsa Fahatsiarovana ny martioran'ny tolona tamin'ny 1947 Fahatsiarovana ireo mpiray tanindrazana namoy ny aina tamin'ny tolom-panafahana izay nanomboka 27 Martsa 1947 ary naringan'ny tafika mpanjanaka Frantsay : "90.000 no isan' ny olon-tsotra maty" hoy ny jeneraly Garbay kaomandin' ny tafika frantsay tamin'izany fotoana izany.
1 Mey Fetin'ny Asa Andro fankalazana ahitana hetsika Sindikaly sy Politika.
25 Mey Andron'i Afrika Tany am-piandohana, dia fety fankalazana ny niforonan'ny Firaisamben'ny Firenena Afrikana OUA tamin'ny 25 May 1963 izy io. Nanomboka tamin'ny 9 Jolay 2002 dia nosoloin'ny Fivondronam-pirenena Afrikana (UA) ny OUA.
Fiakaran'ny Tompo Alakamisy 40 andro aorian'ny Paska Niakatra hamonjy ny Rainy any an-danitra i Jesoa Kristy.
Pentekosta Pentekosta Alahady fahafito aorian' ny Paska
Alatsinain'ny Pentekosta Alatsinainy manaraka ny Alahady fahafito aorian'ny Paska Nidinan'ny Fanahy Masina tamin'ny mpianatry ny Tompo
26 Jiona Fetim-pirenena Fankalazana ny fahaleovantena Malagasy izay nosoniavina sy nambara ampahiny 26 Jiona 1960.
15 Aogositra Nampakarana an'i Maria Nakarina velona any an-danitra i Maria Virijiny
1 Novambra Fetin'ny olo-masina Fetin'ny olo-masina rehetra.
25 Desambra Noely Nahaterahan'ny Jesoa zaza.

Vangio koa[hanova | hanova ny fango]

Rohy ivelany[hanova | hanova ny fango]

Pays du monde  |  continent

Madagasikara an'isa[hanova | hanova ny fango]

Lahatsoratra Ilaina[hanova | hanova ny fango]

  1. http://www.lexpressmada.com/5156/print-article-32163.html
  2. Instat
  3. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ma.html
  4. http://www.globalhealthfacts.org/data/topic/map.aspx?ind=82
  5. Economie Malgache : évolution 1950-1960. Commissariat Général au Plan. 1962
  6. Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat, World Population Prospects: The 2010 Revision
  7. http://www.unicef.org/infobycountry/madagascar_statistics.html
  8. http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_MDG.html
  9. Economie Malgache : évolution 1950-1960. Commissariat Général au Plan. 1962
  10. Rio +20 : Madagascar vise à devenir le grenier de la région de l' Océan Indien