Afrika

Avy amin'i Wikipedia
Hanketo: Fikarohana, karohy
Africa (orthographic projection).svg

I Afrika dia kaontinanta iray manana velarantany 30 221 532 kilometatra efa-mira miaraka amin'ny nosy manodidina azy. Ny velarantaniny dia 20,3%-n'ny velarantany tontalin'ny tany ary 6%-n'ny velarantany tontaly. Mahatratra hatramin'ny iray lavitrisa ny isan'ny mponina ao aminy tamin'ny taona 2010, izany dia 16,14%-n'ny mponina erak'izao tontolo izao. I Afrika dia voafaritry ny Ranomasina Mediteranea any avaratra, ny Lakandranon'i Suez sy ny Ranomasina Mena any avaratra andrefana, ny Ranomasimbe Indiana any atsinanana ary ny Ranomasimbe Atlantika any andrefana. I Afrika dia manana firenena 48 miaraka amin'i Madagasikara ary 53 miaraka amin'ny tamba-nosy rehetra.

Miampitan' Afrika ny Fehintany ary betsaka ny toe-tany ananany : miovaova any avaratra, mafana ary tsindraindray isian'ny tanimaty eo amin'ny trôpika roa miampita azy koa ary mafana ary manorana manodidon'ny Fehintany.

Tantara[hanova | hanova ny fango]

Tao Afrika no nipoiran'ny karazan'olom-belona homo sapiens.

Talohan'ny Tantara[hanova | hanova ny fango]

Araky ny mpahaitantara dia tao Afrika no nipoiran'ny karazan'olona Homo Sapiens izay saika hita erak'izao tontolo izao ankehitriny. Araka ny teôrian'ny «out of Africa» (mivoaka an'i Afrika) tamin'ny taona 80.000 hatrany amin'ny 50.000 TJK tany ho any ny olona no nivoaka ny kaontinenta, niampita ny Ranomasina Mena tamin'ny alalan'ny Bab-Al-Mandaab, ny hateren'i Gibraltar ary ny lalan-tanin'i Suez.

Paleôlitika[hanova | hanova ny fango]

Sivilizasionan'ny Neôlitika[hanova | hanova ny fango]

ampandrosoana ny fambolena sy ny asa vy[hanova | hanova ny fango]

Taona taloha[hanova | hanova ny fango]

Empiran'i Ghana Sivilizasiona Kartazinianina Fanjakan'i Aksoma Fanjakan'i Koso Sivilizasiona Nok Haifomban'i Nagada Fotoana ejipsiana nialohan'ny dinastia Ejipta taloha mg.wikipedia.org/..

Tamin'ny taona taloha, ireo fanjakana fanta-daza ary namela lova an-tsoratra da ny fanjakan'i Ejipta, fanjakan'i Koso, Meroe, fanjakan'i Aksoma, Kartajy ary ny Zimbaboe Lehibe.

Afrika Avaratra[hanova | hanova ny fango]

Tao Ejipta no nipoiran'ny tantara an-tsoratra tao Afrika. Ny kalandrie nampiasain'ny Ejipsiana tamin'izany fotoana izany dia natao hamantarana ny fotoana nisian'ny kolontsain'ny taom-barahina ary ny taom-by tao amin'ilay faritra. Tamin'ny taona –1567 hatramin'ny taona -1080 no nena nirapiratan'ny sivilizasiôna ejipsiana.

Nanangana seranam-pifanakalozana ny fenisianina manodidina ny ranmasina mediteranea talohan'ny taona -1000. Nanangana an'i Kartazy tamin'ny -814 izy ireo.

Any atsinanana indray dia nanangana an'i Sirena ny grika tamin'ny taona -631. Na dia mitoka-monina noho ny tanimaty manodidina azy aza ilay tanàna dia tena nanan-karena ny Sirenaika (Tany manodidin'i Sirena).

Nanana hery mitarika goavana tao Ejipta ny grika tamin'zany fotoana izany. Lazaina fa i Aleksandra Lehibe no namorona an'i Aleksandria ary ny dinastia Ptôlemaika ary namela antonta taratasy mikasika an'i Etiopia ho lova.

Na izany aza, nandresy ireo hery telon'ny Afrika Avaratra ny romana : Sirenaika, Ejipta ary Kartazy. Latsaka tamin'ny -146 i Kartazy rehefa nifampiady nandritry ny taonjato maro. Nitotongana fotoana kely taoriany ireo fahefana roa. Tonga hatrany Nobia ay Etiopia ny romanina mba hitady ny loharanon'ny Nil, fa tsy nahomby izy ireo. Ny asa soratr'i Ptolemea dia nahafantarana ny halehiben'ny tontolo fantatry ny romana (na mivantana na amin'ny alalan'ny témoignage). Izy ireo dia irasaka momba ny Farihy Lehibe, seranam-pifanakalozana mandava ny amorontsiraky ny Ranomasimbe Indianina hatrany Rhapta any Tanzania ary koa ny Renirano Niger.

Namarana ny fisian'ny sivilizasiona klasika tao Afrika Avaratra ny fanafihan'ny Vandala tamin'ny taonjato fahadimy. Nanangana Fanjakana iray manana an'i Kartazy ho renivohitra izy ireo tamin'ny taona 429. Lavo tamin'i Empira Bizantina ilay fanjakana tamin'ny taona 533.

Fampidirana ny Kristianinisma[hanova | hanova ny fango]

Nitondra ny kristianisma tao Aleksandria tamin'ny taona 60 i Masina Marka, ary lasa eveka voalohany tao. Ny Eglizin'i Jerosalema no mety nandefa misionera tao. Tamin'ny taona 200 tany ho any. Toerana Eglizy mampiasa ny teny grika i Aleksandria ; Tamin'ny taona 325, 51 no isan'ny episkôpà tao Ejipta ary nivoivoy tamin'ny teny kôpta ny Baiboly. Tamin'ny taona 400 dia kristianina ny 90%n'ny Ejipsianina.

Taonjato faha-7 hatramin'ny taonjato faha-16[hanova | hanova ny fango]

Silamo[hanova | hanova ny fango]

Afrika Andrefana[hanova | hanova ny fango]

Haingo varahina tamin'ny taonjato faha-9 avy amin'i Igbo-Ukwu

Ny isan'ny fitondrana an-toerana tao Afrika talohan'ny fanjanahantany dia heverina fa any amin'ny iray alina any ho any. Izy ireo dia samy manana ny firafitra ara-politikany. Anisan'ny fanjakana lehibe namela lova ny Fanjakan'i Akan, Edo, Yoruba ary Igbo tao Afrika Andrefana. Ny tao Afrika Atsinanana indray dia nisy ireo fanjakana soahily teo amin'ny amorontsiraka atsinanana.

Tamin'ny taonjato fahasivy dia nisy ireo fanjakana mampandova fahefana toa ny fanjakana madinika Haosà, izay nivelatra eraky ny tany rakotra bozaky ny Afrika Andrefana (avy eo amin'ny tany misy an'i Mali ankehitriny hatrany atsimon'i Sodana). Misy ihany koa ireo fanjakana toa ny Fanjakan'i Ghana, Gao, na ny Empiran'i Kanem-Bornou. Lavo tamin'ny taonjato faha-iraika ambin'ny folo i Ghana. Nandimby azy ny Empiran'i Mali, izay avy ao andrefan'i Sodana ankehitriny hatrao Senegal. Nanaiky ny finoana silamo tamin'ny taonjato faha-11 ny Kanem.

Mpiady ambony soavalin'i Bagirmi

Amin'ny faritra feno alan'ny Afrika Atsinanana, dia nivoatra tany ivelan'ny fianjadian'ny finoana silamo ny fanjakana mahaleotena. Niorina tamin'ny taonjato fahasivy ny Fanjakan'i Nri ary anisan'ny voalohany. Izy io dia entin'ny Eze Nri ary anisan'ny fanjakana antitra indrindra ao Nijeria ankehitriny. Malaza amin'ny fahaizany mandrafitra varahina izay hita ao amin'ny tanànan'i Igbo-Ukwu ny fanjakan'i Nri. Heverina fa namboarina tamin'ny taonjato fahasivy ireny zavakanto varahina ireny.

Ny Fanjakan'i Ife izay anisan'ny tanàna fanjakana yoruba voalohany, dia nanangana governemanta entin'ombiasy oba («mpitondra» amin'ny teny yoruba) izay antsoina hoe Ooni an'i Ife. Malaza amin'ny maha-ivontoerana ara-kolontsaina ary ara-pinoana lehibe ao Afrika Andrefana ary ho an'ny sary sokitra varahina i Ife.

Nampifanarahana tamin'ny fomba fitondram-panjakan'ny Oyo ny firafi-pitondram-panjakan'i Ife. Ny mpanjakany («oba») izay antsoina Alaafin an'i Oyo dia nandrindra tanàna fanjakana maro na yoruba na tsy yoruba. Anisan'ny fanjakana tsy yoruba fehezin'ny Oyo ny Fanjakana fon an'i Dahomey.

Taonjato maro ny fanondranana olona an-kery[hanova | hanova ny fango]

fanjanahan-tany[hanova | hanova ny fango]

Ny fikarohantsika ny fizakan-tena sy fahaleovan-tena ara-politika[hanova | hanova ny fango]

Afrika Ankehitriny[hanova | hanova ny fango]

Jeografia[hanova | hanova ny fango]

Ny velarantany manontolon'i Afrika dia telopolo tapitrisa kilometatra toradroa izay manao azy ho kaontinenta faharoa leohbe indrindra.

Valo arivo kilometatra ny halaviran'ny Cap des Aiguilles (Afrika Atsimo) amin'ny Ras Ben Sakka (Tonizia), ary fito arivo kilometara ny halaviran'ny Ras Hafun (Somalia) amin'ny nosin'i Cabo Verde.

Ny toerana avo indrindra ao Afrika dia ny tampon'ny tendrombohitra Kilimanjaro izay manana haavo 5 895 metatra.

Aljeria no firenena lehibe indrindra ao Afrika ary Nijeria no firenena be mponina indrindra.

Toe-tany[hanova | hanova ny fango]

Maro samihafa ireo toe-tany hita ao Afrika. Ny faritra avaratra ary atsimo dia manana ny toe-tany mediteraneanina. Toe-tany ara-pehibe ny toe-tanin'i Afrika afovoany ary toe-tanin'ny tanimaty no ananan'ireo faritra izay akaikin'ny trôpikan'ny Asorotany ary ny trôpikan'ny Adijady.

Jeopolitika[hanova | hanova ny fango]

Ny firenena mivelatra indrindra any Afrika dia ny Sodana manana velarantany 2,50 tapitrisa kilometatra efa-mira. Ary ny firenena kely indrindra dia ny tambanosin'i Seisela 1 300 kilometatra any avaratr'i Madagasikara.

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

Boky amin'ny teny anglisy[hanova | hanova ny fango]

  • Asante, Molefi (2007). The History of Africa. USA: Routledge. ISBN 0-415-77139-0.
  • Clark, J. Desmond (1970). The Prehistory of Africa. London: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02069-2.
  • Crowder, Michael (1978). The Story of Nigeria. London: Faber. ISBN 978-0-571-04947-9.
  • Davidson, Basil (1966). The African Past: Chronicles from Antiquity to Modern Times. Harmondsworth: Penguin. OCLC 2016817.
  • Gordon, April A.; Donald L. Gordon (1996). Understanding Contemporary Africa. Boulder: Lynne Rienner Publishers. ISBN 978-1-55587-547-3.
  • Khapoya, Vincent B. (1998). The African experience: an introduction. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-745852-3.
  • Moore, Clark D., sy Ann Dunbar (1968). Africa Yesterday and Today, in series, The George School Readings on Developing Lands. New York: Praeger Publishers.
  • Naipaul, V. S.. The Masque of Africa: Glimpses of African Belief. Picador, 2010. ISBN 978-0-330-47205-0

Boky amin'ny teny frantsay[hanova | hanova ny fango]

  • Guy Ankerl, Urbanisation rapide en Afrique Tropicale, Berger-Levrault, Paris-Abidjan, 1987, (ISBN 978-2-7013-0673-5)
  • Georges Balandier, Sociologie actuelle de l'Afrique noire. Dynamique des changements sociaux en Afrique centrale, PUF, Paris, 1984 (1re éd. 1955)
  • Frédérique Briard, Tiken Jah Fakoly - L'Afrique ne pleure plus, elle parle., Les arènes, 2008
  • Sylvie Brunel :
    • Asie, Afrique : grenier vides, greniers pleins, Economica, « Économie agricole », 1986
    • L'Afrique. Un continent en réserve de développement, Bréal, 2004, (ISBN 978-2-84291-866-8)
    • L'Afrique dans la mondialisation, La documentation photographique, no 8048, La documentation française, 2005
  • Mongo Beti, Main basse sur le Cameroun. Autopsie d'une décolonisation, La Découverte, 2003 (1re éd. 1972)
  • Catherine Coquery-Vidrovitch, Les Africaines : histoire des femmes d'Afrique noire du XIXe au XXe siècle, Desjonquères, 1994
  • Cheikh Anta Diop :
    • Nations nègres et culture, Présence Africaine, 1954
    • L'unité culturelle de l'Afrique noire, Présence Africaine, 1960
    • L'Afrique noire précoloniale, Présence Africaine, 1960
    • Civilisation ou Barbarie, Présence Africaine, 1981
  • Joseph Ki-Zerbo, Histoire de l'Afrique noire, Hatier, 1978
  • Camara Laye, L'enfant noir, 1953
  • Tidiane N'Diaye :
  • Jacques Nougier, Carnet d'afriques, L'Harmattan, 2006, 160 pages, (ISBN 2-296-01569-7)
  • Théophile Obenga, Les Bantu, langues, peuples, civilisations, Présence Africaine, 1985
  • François-Xavier Verschave :
    • Françafrique : Le plus long scandale de la République, Stock, 1998
    • Négrophobie, les arènes, 2005
  • René Dumont :
    • L'Afrique noire est mal partie, 1962
    • Pour l'Afrique, j'accuse, 1986

Rohy ivelany[hanova | hanova ny fango]