Fiteny malagasy
| Fiteny malagasy |
|
| Isan'ny mpiteny | 20 tapitrisa (teny nibeazana)[1] |
| Faritany |  Madagasikara,  Komaoro[2] |
| Sata | Ofisialy any Madagasikara (miaraka amin'ny teny frantsay) |
| Mpandamina | Akademia Malagasy |
| Kaodim-piteny | mg, mlg[3] |
| Soratra | latina |
Ny teny malagasy dia tenim-pirenenan'ny Repoblikan'i Madagasikara. Ny teny malagasy dia ao amin'ny fianankavian-tenin'ny teny Barito (ao amin'ny teny Aostronezianina). Any Banjarmasin, nosin'ny Kalimantan (Indonezia) no foiben'ny fiteny Barito. Ny teny akaikikaikin'ny teny malagasy ankehitriny dia ny fiteny ma'anyan. Misy koa ny fiteny samihim sy ny fiteny dusun deyah sns. Fiteny malay izao no teny miasa eo amin'io nosy io.
Votoatiny |
Tantara [hanova]
Ny endriky ny teny malagasy dia tsy tahaka ny fiteny ao Afrika ao. Satria io fiteny io dia ao amin'ny vondrom-piteny Malayo-Polineziana, sampan'ny vondrona Aostrôneziana. Ny fihavian'ny teny malagasy dia fantatr'ireo mpandini-piteny hatry ny taonjato faha sivy ambin'ny folo. Ny teny malagasy dia mitovy vondrom-piteny Barito avy amin'ny faritany atsimo atsinanan'ny Nosy Borneo. Betsaka ny fitovizan'ny teny malagasy amin'ny fiteny ma'anyan, fiteny iray tenenina eo amin'ny faritry ny renirano Barito, ao Atsimon'i Borneo. Izy io milaza fa mponina Aotrôneziana avy amin'ny tamba-nosy malay nandalo tany Borneo no nipetraka tao Madagasikara, na dia tsy fantatra aza ny anton'io fifindrana io. Taonjato maro tety aoriana, nifangaro tamin'ny Arabo sy ny Masombika (Afrikana avy amin'ny tontolo soahily) ny mponina Aostrôneziana.
Ao amin'ny teny malagasy dia misy indran-teny avy amin'ny fiteny arabo ary koa avy amin'ny teny soahily. Ny haisoratra malagasy dia efa nanomboka tamin'ny taonjato faha sivy ambin'ny folo. Tamin'ny frantsay tonga tao Fort-Dauphin tamin'ny taonjato faha 17, nahita soratra nosoratana tamin'ny alàlan'ny sorabe izareo. Ny soratra voalohany nosoratana tamin'ny abidy latina dia ny raki-bolana malagasy-holandey nosoratana tamin'ny fanombohan'ny taonjato faha 17 navoakan'i Gabriel Ferrand voalohany tamin'ny 1908. Ny sorabe dia soratra mety nampidirina tao Madagasikara tamin'ny taonato faha 15. I Radama I, ny mpanjaka mahay mamaky teny sy manoratra tao amin'ny Fanjakana Merina, dia namorona abidy malagasy sy abidy latina mbola ampiasaintsika amin'izao fotoana izao ; saingy ny fitsipi-panoratana sy ny litera ampiasaina fotsiny no niova. Nikasa tamin'ny protestantan'ny London Missionary Society hanangana fiangonana sy fianarana ianarana ny abidiny i Radama I.
Ny boky voalohany noprintiana tamin'ny teny malagasy (miaraka amin'ny abidy moderna), dia ny Baioly, nodikain'ny misionera Kristiana Britanika tamin'ny 1835 niasa tao Imerina. Ny raki-bolana voalohany noprintiana dia ny raki-bolana malagasy-frantsay nataon'i Etienne de Flaucourt.
Fiteny sy tenim-poko any Madagasikara [hanova]
Rehefa dinihana amin'ny lafin'ny fidiniham-piteny ny teny malagasy, dia misy teny malagasy maromaro fa mitovitovy. Samy fiteny izy ireo fa tsy tenim-paritra.
- Bara,
- Betsimisaraka atsimo,
- Betsimisaraka avaratra,
- Masikoro,
- Plateau,
- Sakalava,
- Tandroy-Mahafaly,
- Tanosy,
- Antankarana,
- Tsimihety,
- Bushi (Bosia ?), any Mayotte
Any Madagasikara, misy ny malagasy ofisialy. Miasa eran'ny nosy sy ampiasain'ny gazety sy ny fahitalavitra.
Ao amin'ny gropy atsinanan'ny zanataho Barito ireo fiteny ireo. Any Indonezia daholo ny foko miteny ny fiteny barito hafa, afatsin'ny foko malagasy miteny malagasy. Noho izany, dia avy any Indonezia ny teny malagasy fa tsy ao Madagasikara satria tamin'ny taonjato faha efatra vao nahitana olona tao Madagasikara tao, kanefa tany Afrika, efa-jato kilometatra miala avy eo, nisy ny olona hatran'ny roa tapitrisa taona.
Oha-pampitahana filôjenetika [hanova]
Azo ampitahaina ny foto-boambolana avy amin'ny lisitra Swadesh ary izy io dia mamoaka ny tabilao manaraka :
| Malagasy | Malay-Indoneziana | Tahisiana |
|---|---|---|
| tany | tanah | fenua (ind. benua = "kaontinenta") |
| lanitra | langit | ra'i |
| rano | air (danau = "farihy") | vai |
| afo | api | āuahi |
| lehilahy, lahy | laki-laki | tane |
| vehivavy, vaviny | wanita, perempuan | vahine |
| mihinana, homana | makan | 'amu |
| misotro (minona) | minum | inu |
| lehibe, ngeza,"be" | besar | rahi |
| kely , tity | kecil | iti |
| alina, Maizina | malam | po |
| andro, matsana | hari | mahana |
Indran-teny [hanova]
Indran-teny tamin'ny fiteny javaney sy malay [hanova]
Betsaka ny indran-teny amin'ny teny malagasy nindramina tamin'ny teny vahiny. Ao ny fiteny malay ary ao koa ny fiteny javaney taloha ; anisan'ireo teny ireo dia ny teny trozona, avy amin'ny teny malay duyung ; ny horita avy amin'ny teny gurita ; ny fano avy amin'ny teny penyu, ny hara avy amin'ny teny malay karah, ny fanohara (karazan-tsokatra) avy amin'ny teny malay penyu karah ; rivotra avu amin'ny fiteny malay ribut midika "rivomahery" na "rivodoza" ; tanjona avy amin'ny fiteny malay tanjung; harana avy amin'ny teny malay karang ; sambo sy nosy avy amin'ny fiteny javaney sāmvaw sy nusa, sns...
Indran-teny avy amin'ny fiteny sanskrity [hanova]
Ny indran-teny amin'ny avy amin'ny teny sanskrity dia mikasina ny isa sy ny kalandrie. Azo atao ohatra izao ny teny tantara avy amin'ny teny sanskrity tantra midika teôria ; torak'izany koa ny teny hetsy (100 000) avy amin'ny teny malay keti nindramina tamin'ny teny sanskrity koṭi midika « folo tapitrisa ».
Ireo teny avy amin'ny fiteny sanskrity moa dia nindramin'ny fiteny malagasy alohan'ny nahatongavan'ny malagasy tao Madagasikara. Ka noho izany izy ireo dia niharan'ny fiovana ara-drafipeo, ka tsy fantatra avy hatrany intsony ny fiaviany raha tsy dinihana amin'ny alalan'ny haitsikerafiteny mampitaha (linguistique comparative). [4]
Indran-teny avy amin'ny fiteny hafa [hanova]
Ankehitriny ny teny malagasy dia nindran-teny tamin'ny teny arabo (voambolana mikasika ny astrôlôjia), ny teny soahily (voambolana mikasika ny biby ompiana toy ny teny ondry na akoho) ary tamin'ny teny frantsay sy anglisy ho an'ny voambolana mikasika ny fitaovana ampiasaina amin'izao fotoana izao toy ny solosaina azo tenenina koa hoe "ordinatera" na "kompiotera". Ao koa ny anaran'ny karazan-java-koanina toy ny pizza, ny makaraona sns...
Nanana ny fianjadiany ihany koa ny fiteny arabo, indrindra indrindra amin'ny lafin'ny voambolana ampiasaina amin'ny fanandroana ary ireo vondron-kintan'ny zôdiaka : "Adaoro, Asaramanitra, Asorotany, sns..." ; ary koa amin'ny lafin'ny kalandrie, amin'ny fampiasana ireo teny arabo ho fiantsoana ny anaran'andron'ny herinandro : "Alatsinainy, Talata, Alarobia, sns.".
Fônôlôjia [hanova]
Zanapeo [hanova]
| Aloha | Afovoany | Aoriana | |
|---|---|---|---|
| Avo | i (i, y) | u (o) | |
| Afovoany | e (e) | ||
| Ambany | a (a) |
Renifeo [hanova]
| Bilabiale | Labio-dentale | Dentale | Alvéolaire | Vélaire | Glottale | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Occlusive ou affriquée | Sourde | p (p) | t (t) | t͡s (ts) | k (k) | ||
| Voisée | b (b) | d (d) | d͡z (j) | ɡ (g) | |||
| Sourde prénasale | ᵐp (mp) | ⁿt (nt) | ⁿt͡s (nts) | ŋk (nk) | |||
| Voisée prénasale | ᵐb (mb) | ⁿd (nd) | ⁿd͡z (nj) | ᵑɡ (ng) | |||
| Fricative | Sourde | f (f) | s (s) | h (h) | |||
| Voisée | v (v) | z (z) | |||||
| Nasale | m (m) | n (n) | |||||
| Latérale | l (l) | ||||||
| Roulée | r (r) | ||||||
Fanoratana ny teny malagasy [hanova]
Jereo koa : Sorabe
Ny teny malagasy ankehitriny dia mampiasa ny abidy latina ; noforonin'i Radama voalohany tamin'ny 1823. Ny tondron'ny abidin'i Radama dia mitovy endrika amin'ny abidy ampiasaina amin'izao fotoana izao : ny isan'ny litera ampiasaina dia mbola iraika ambin'ny roapolo, fa tsindraindray itarina ho enina amin'ny roapolo ny isan'ny litera ampiasaina noho izy ireo ampiasaina amin'ny teny vahiny (toy ny teny watt).
Io ny litera ampiasaina amin'ny teny malagasy (ny eo anelanelan'ny fononteny dia ampiasaina amin'ny teny malagasy noho ny fampiasana azy ireo amin'ny fiteny vahiny) : a, b, (c), d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, (q), r, s, t, (u), v, (w), (x), y, z.
Rohy ivelany [hanova]
Tsiahy [hanova]
|
