Abidy malagasy

Ny abidy malagasy dia abidy ampaisaina rehefa manoratra amin'ny teny malagasy. Io abidy io dia avy amin'ny abidy latina, ampiasaina amin'ny fanoratana ny ankabeazan'ny fiteny any Afrika sy any Amerika.

Ny abidy malagasy dia abidy noforonin'i Radama tamin'ny 23-26 Martsa 1823, natao ho solon'ny sorabe (soratra miendrika arabo ampiasain'ny fiteny any atsimo atsinanan'i Madagasikara, indrindra ny fiteny Antaimoro.

Ny abidy malagasy dia manana litera 21. Ny abidy noforonin'i Radama dia tsy mampiasa ny litera c, ny q, ny w ary ny x.

Ny Fivoaran'ny abidy malagasy

Ny litera o

Ny abidy voalohany, notapahina tamin'ny andron'ny mpanjaka Radama I tamin'ny taona 1823 dia anisan'ny tena tsara satria tena nampihatra ny fitsipiky ny Fikambanana Iraisam-pirenena momba ny Fonetika : marihina amin'izany fa ny zanatsoratra rehetra (a, e, i, o, u, y) dia vakina amin'ny feo tokana toy ny amin'ny teny frantsay fa tsy maromaro toy ny fomba anglisy. Fa tamin'ny 1828 kosa dia nisy fihemorana lehibe satria nampiditra fahadisoana tamin'ny fanomezana feo roa samihafa amin'ny litera tokana : ny litera « o » : izy io dia tsindraindray tononina amin'ny feo u araka ny fitsipika, fa tsindraindray koa tononina amin'ny feo o araka ny fanononana azy amin'ny Abidy Ara-drafipeo Iraisam-pirenena.

Ny abidy manaraka natao tamin'ny 1962 dia tsy nahavaha io olana io satria mbola notazomina ny fahadisoana momban'ny litera o nitranga tamin'ny 1828 manana fomba fanononana roa samihafa, ary mbola nampidira koa soratra vaovao hafa : ô hovakiana hoe o araka ny mahazatra eran-tany. io « ô » io dia tsy manaraka ny fitsipiky ao amin'ny FIPF efa voalaza.

Ny litera ñ

Ny abidy novaozina tamin'ny 1962 dia atao mba hahafahana manonona ny voanteny amin'ny fiteny maro avy any anindrana ahenoana ilay feo antsoina hoe : n an-danilany dia nampiasa ny kamban-tsoratra « gn », ohatra : Tolagnaro. Ny fomba mahazatra dia ny fomba fanoratry ry zareo española, mampiasa ny litera « ñ » antsoina hoe : n tilda.

Io abidy farany io dia abidy ampiasaintsika amin'izao fotoana izao, ahitana ny litera « ô » sy ny « gn ».

Olana momba ireo teny iombonana iraisam-pirenena

Ny olana tamin'ny Abidin'ny 1962 dia izy tsy afaka manoratra ny teny nindramina avy any amin'ny teny vahony toy ny watt, bungalow, fax, taxi, cobalt, quartz. Ireo halemena rehetra ireo no tokony hofoanana ka hiverenana amin'ny Abidia voalohany tamin'ny 1823 izay efa nolazaina hoe manaraka ny fomba fanoratana manana toetra tena fonetika (ampiana fanitsiana kely raha ilaina).

• Voalohany, tazonina ny kamban-tsoratra tetezamita « ou » hasolo ny « o 1828 » ankehitriny, ohatra : Mahavelouna (fa tsy : Mahavelona) na koa Antananarivou (fa tsy : Antananarivo). Ahitsy kely io abidia voalohany io ka ilay soratra tetezamita « ou 1823 » soloina ny « u 2001 » iraisam-pirenena ary izao no azontsika : Antananarivu - na Antananarivou tetezamita (fa tsy : Antananarivo), Mahaveluna na Mahavelouna tetezamita (fa tsy : Mahavelona). Ity no fitsipika hentitra tazonina farany aorian'ny tetezamita.
• Faharoa, velomina koa ilay « o » tena izy hanononana ny feo o, antsoina hoe « o 2001 » toy ny amin'ny voanteny betsimisaraka hoe : « tokatoka » (fa tsy : tôkatôka) na koa amin'ny teny vahiny nogasiana na nindramina, ohatra : fotokopia (fa tsy : fôtôkôpia), Roma (fa tsy : Rôma), Romanina (fa tsy : Rômanina).
• Fahatelo, ampidirina ilay tarehintsoratra mahazatra eran-tany « ñ » hasolo ny « gn 1962 » taloha ary izao no azo : Matitañana (fa tsy : Matitañana).

Ho fampiharana ireo fitsipika 3 ireo : fampiasana ny litera vaovao « u 2001 » manome ny feo u, ny litera vaovao « o 2001 » manome ny feo [ o ] ary ny « ñ 2001 » hanoratana ny feo n an-danilany dia indro ny ohatra iray : Tolañaru na Tolañarou tetezamita (fa tsy Tôlagnaro).

• Fahefatra sady farany, ampiana ireo litera nesorina tamin'ny taona 1828 (kanefa nisy tamin'ny abidia voalohany tamin'ny 1823), dia ireto litera 5 ireto : c, q, u, w, x, ampiasaina indrindra amin'ireo voanteny avy amin'ny teny vahiny, nogasiana na nindramina.

Ny teny malaagasy dia sy maintsy misokatra amin'ny riba siantifika sy teknika fa tsy mijanona fotsiny amin'ny riban'ny kabary sy ny tononkalo, amin'izay dia mba handova ireo voanteny iombonana iraisam-pirenena ny teny malagasy, ampiasain'ny anglisy, amerikanna, sinoa, frantsay, zoulou, . . . Ireto santionany amin'ireny voanteny ireny : cobalt (kobalta), cargo (kargô), quartz (koartsa), Quebec, fax, taxi, watt, Washington, Frankfurt am Main, uranium (oraniôma), . . . Ity abidia farany ity no antsointsika hoe Abidia malagasy vaovao 2001, ahitana litera miisa 26 dia ireto avy : a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ñ, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.

Ny abidy malagasy vaovao (2001)

a, b, (c), d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, o, p, (q), r, s, t, (u), v, w, x, y, z

Jereo koa

• Fiteny malagasy

Rohy ivelany

• Ny fivoaran'ny abidia malagasy