Vazimba
Votoatiny |
[hanova] FAMARITANA
Ny vazimba dia anarana niantsoana ireo mponina nonina taty anivon'i madagasikara ( taty Imerina sy Betsileo, bara, anjozorobe) talohan'ny nanjakan'i Rabiby sy Andriamanelo (taonjato faha-16 ap JC). Rabiby, mpanjaka arabo, sy Andriamanelo, mpanjaka maley mantsy no navahan'ny lovantsofina fa arabo sy maley ary ireo olomainty mpanompony no angaralahy,fa ireo sisa efa nonina taty anivontany tamin'izany dia vazimba. Ary i Rabiby no nanenjika voalohany ny vazimba sy nanosika azy handositra.
Araka ny tantara,ireo mpitondra fanjakana maley sy arabo tonga taty anivon'i Madagasikara ( taty Imerina sy Ibetsileo) nanomboka ny taonjato faha-15 no nampiasa voalohany ny teny hoe " vazimba" mba hiantsoany ireo mponina efa tompontany taty anivon'ny riaka tamin'ny fahatongavany teto. Ohatra amin'izany, i Andriamanelo dia voalazan'ny lovantsofina fa maley, anefa i Rangita sy Rafohy izay renibeny dia voalazan'ny lovantsofina fa vazimba. Toy izany koa, i Rabiby arabo raha nandao an'Ambohitsitakatra Anjozorobe, dia tonga teo Ankotrokotroka ( tato aoriana lasa Ambohidrabiby), ka nandroaka ireo mponina teo izay vazimba no nahafantarany azy .
Arak'izany, ny vazimba dia tsy teny hiantsoana firazanan'olona na fanahin'ny maty akory (araka ny filazan'ny sasany hoe rehefa maty ny olona sasany dia lasa vazimba) fa anarana iantsoan'ireo mpanjaka arabo sy maley ireo tompontany taty anivon'ny nosy raha tonga taty anivontany ireo arabo sy maley ireo tamin'ny taonjato faha-16 tao aorian'ny jesosy kristy.
Manaporofo fa tena olona tokoa ireny vazimba ireny dia i Rapeto sy Rasoalao dia vazimba.Ary indrindra, ireo antehiroka dia vazimba avokoa.
Arak'izany, ny teny hoe " vazimba" dia saika nampiasaina manerana ny faritra anivon'ny madagasikara ary amin'ny sisintany andrefan'ny madagasikara satria ireo maley sy arabo sendra azy ireo dia saika nampiasa io anarana io avokoa hiantsoana ireo mponina efa teo izay sendra azy.
[hanova] NY DIKAN'NY TENY HOE " VAZIMBA"
Ny teny hoe " vazimba" dia mety ho avy amin'ny teny afikana hoe " wazimba". Ireo foko maro tamin'ny faritra atsimon'ny rwanda rehetra mantsy dia saika nampiasa ny teny hoe " wa" manoloana ny anaram-pokony toy ny hoe : watutsi, wazulu,. Ilay " wa" ary no nivadika ho " va".
Ireo maley sy arabo ary vazaha ireo tokoa mantsy dia efa nandalo ny moron'ny Afrika antsinana vao tonga teto Madagasikara ka raha nandalony sisin'ny afrika antsinana izy ireo dia maro ireo foko afrikana no mitovitovy fomba ami'ireo vazimba ireo ka tsy nisalasala ireo maley sy arabo ireo avy hatrany dia nanisy ilay " préfixe" " wa" tamin'ny anaran'ireo " zimba". Amin'ny morodranomasin'ny firenena mozambika aza dia misy foko atao hoe " wazimba".
Ny " zimba" koa dia teny afrikana izay milaza fa olona mpanao ody, mpisampy ody. Ireo " wazimba" tokoa mantsy izay sendra ireo arabo dia feno ody. Ireto maley sy arabo sendra azy anefa dia olona " islamisé" na nanaraka ny finoana silamo izay manohitra tanteraka ny filalaovana ody.
Ny " vazimba " ary dia midika ho olona mpiranty, mpiravaka ary mpilalao ody izay mponina taty anivon'ny nosy ka hitan'ireo maley sy arabo niditra taty anivon'ny nosy nanomboka ny taonjato faha-11.
[hanova] NY NIPOIRAN'NY VAZIMBA
Ny vazimba dia ireo ostroneziana (maley sy indoneziana) tonga voalohany taty Madagasikara talohan'ny taonjato faha-4 (efatra) aorian'ny kristy ( fa tamin'ny taonjato faha-11 aoriran'ny kristy dia mbola nisy maley tonga indray izay razana nipoiran'i Andriamanelo teo Alasora). Tsy nety tamin'ireo vazimba anefa ny nonina tany anindrana nohon'ny antony maro.Misy lovantsofina milaza fa narendriky ny ranomasina ny lakana nitondra ireo maley sy indoneziana ireo ka nanozina izy ireo fa tsy hanitsaka sy tsy hihinana sira intsony ka hany nataony nandao tanteraka ny moro-dranomasin'i Madagasikara ,satria ny ranomasina dia misy sira, ary niditra taty afovoantany. Manaporofo izany, ireo vazimba dia saika fady sira.Misy kosa anefa milaza fa ireo maley sy indoneziana ireo dia mpamboly vary ka taty afovoantany no mety tsara amin'izany fambolena izany ka antony nahatonga azy niakatra taty anivon'ny Madagasikara.
[hanova] NY TOERANA AHITANA NY VAZIMBA
Araka ny voalazan'ny lovantsofina dia saika amin'ny faritra afovoan'ny nosy no nielipatrana ireo maley sy indoneziana ireo. Tamin'ny taonjato faha-16 dia mbola saika ireo vazimba no nonina taty Ankova sy Betsileo. Nifanambady tamin'ireo taranaka maley vaovao vao tonga taty anivon'ny riaka tamin'ny taonjato faha- 16 ny sasany tamin'ireo vazimba,koa izany no ilazan'ny lovantsofina fa i Andriamanelo dia maley anefa ny renibeny dia vazimba. Toy izany koa i Rabiby izay voalaza fa arabo anefa ny vadiny, Ramaintsoakanjo, dia vazimba.
Fa ity mpanjaka arabo atao hoe Rabiby ity anefa, angamba nohon'ny maha-mpino silamo azy izay tsy tia ny fanaovana ody no tezitra tamin'ireo vazimba sy nandroaka azy ary nanomboka teo dia nataon'ny taran-dRabiby lao-monina ireo vazimba taty imerina ka hany hery nitsoaka niakandrefana.Hoy mantsy ny filazan'ny lovantsofina tamin'izany: " I Rabiby no nandroaka an'Andriampirokana teo Ankotrokotroka, ary andriampirokana nitsoaka tamin'ny zohy atsimo amin'Ankotrokotroka ka namonjy an'Analamanga (atao hoe Antananarivo tamin'Andrianjaka); ary Andrianjaka nandresy sy nandroaka ireo vazimba teo antsinanan'Ambohidrabiby sy teo Ambohimanaga sy teo Analamanga; ary ny vazimba tamin'ireny toerana ireny dia lasa niakandrafana nankeo antehiroka, babay , lohavohitra sy any Imamo eny hatrany amin'ny faritra sakalava.
Any andrefana moa no nitsoahan'ireo vazimba satria mbola malalaka ny tany any no koa tsy te-hiantsianana izy satria tany amorontsiraka antsinana hono ny razambeny no vakisambo.
Arak'izany, ny vazimba taty Imerina dia niakandrefana ka tonga hatrany amin'ny faritr'i sakalava ny sasany tamin'izy ireo.
[hanova] NY FOMBAFOMBAN'NY VAZIMBA
- Olona toa amintsika ihany ny vazimba satria isika malagasy dia tarana-bazimba avokoa afatsy ireo taranak'ireo andevo avy any afrika tamin'ny andron'dranavalona I.Misy lava tokoa ny vazimba satria i Rapeto izay nilalao volana dia voalaza fa vazimba ka ny dia-tongony dia mbola lehibe tokoa araka ny hita amin'ny vatolampy ao Ambohidrapeto. Misy fohy koa ny vazimba dia toa an'i Rafohy renin'Andriamanelo izany fa ny anarany aza dia rafohy satria tra-trantitra izy fa tsy sanatria fohy kely akory. Fa maro amin'ireo vazimba kosa no atoniny tsy lava tsy fohy ny halavany. Manaporofo izany, ny fikarohana arkeolojika tamin'ny fasambazimba maro dia mampiseho fa ireo taolambalon'ny vazimba rehetra voakaroka dia mampiseho fa olona mirefy manodidina ny 1m 65 ireo vazimba ary raha lava dia 1m80.Ny vazimba koa dia tsy olona mainty fihodirana, satria tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo dia " angaralahy" no fiantso ny olo-mainty fa tsy mba vazimba akory. Manamporofo indray fa ny vazimba dia maley sy indoneziana izay fotsy fihodirana na mavo na somary mangamanga fa tsy mainty akory.
- Ny vazimba dia matetika monina amin'ny tamponkavoana ary tsy mba manao hadivory izy fa vato no alahidahiny sy ataony mifanongoa ho fefintanana. Arak'izany, tsy ireo mpanjaka arabo na maley akory no nanana ny kolotsaina mitoetra amin'ny tampon'tendrombohitra fa fahendrena nolovainy tamin'ireo vazimba izany. Manaporofo izany, Ankotrokotroka ( Ambohidrabiby) dia fonenana'Andriampirokana tany amboalohany vao nitoeran-dRabiby ary Analamanga dia toeran'ny vazimba vao nitoeran'Andrianjaka. Arak'izany, ireo razan'ny andriana merina dia saika nanao izay hipetrahana tamin'ireny toerana efa nisy vazimba ireny.
- Tena tia mampiasa vato ny vazimba ka amin'ny tanàna na amin'ny fasany dia saika ahitana ireny vato mifanongoa ireny, izay mbola hita ao antampon'ankaratra sy ao lohavohitra, ary mbola ny vazimba koa no nahitana ireny vatolahy na vatomasina ireny mba hanaovana joro sy hataka amin'ny zanahary ka maro ireny vato ireny no atao hoe " vatom-bazimba". Arak'izany, ny fomba fanaon'ny andriana merina mahakasika ny vato dia saika nolovainy tamin'ny fomba sy fahendrena vazimba avokoa.
- Ny vazimba dia olona mpandala fihavanana sy tsy tia ady,ka izany no naharesen'ireo maley sy arabo azy mora foana. Aleony hono mitsoaka toy izay misy rà latsaka satria masina aminy ny ràn'olona latsaka. Nanomboka tamin'ny vanimpotoana nidiran'ireo maley tonga farany sy ireo arabo ary vazaha mantsy hono no nanomboka nikorontana i Madagasikara sy niadiady ireo foko maro tao aminy fa tamin'ireo vazimba dia to ny fihavanana ary ny vazimba no nandovain'ny malagasy ny fihavanana.Tia fifanajana koa ny vazimba ka izany hono no mahatonga ireny olona manazimbazimba ireny fasambazimba ireny hiolatenda na harary satria hataon'ny fanahin'ireny vazimba ireny ho tsy manaja ilay fasany ilay olona.
- Mitsitokotoko ho zana-poko maro ireo vazimba ary manana ny mpanjakany izy izay ifandovana raha nofidiana izany tany amboalohany.Tsy mba nisy kosa ny mpanompo na hova tamin'ny androny.
- Mivavaka amin'ny zanahary ny vazimba. I Zanahary mantsy dia andriamanitra saika niraisan'ireo vazimba niely eraky ny nosy.Avy amin'ny teny maley tranainy hoe " zan'ahary" ny zanahary. Ary anaran'andriamanitr'ireo maley tranainy io " zan ahary " io izay midika hoe " andriamanitra masoandro". Ny hoe " ahary " mantsy dia fototeny amin'ny hoe " johary" ary amin'ny ntaolo, ny tara-masoandro no antsoiny hoe " andriamanitra tonga an-trano".
- Ny vazimba no nandovan'ny malagasy ny finoana ny " hasina" ary ny vazimba dia mihevitra ny tenany ho " taranak'ireo manan-kasina" ka amin'ny toerana misy azy dia saika namboleny " hasina" . Ireo arabo sy maley ( vao tonga tamin'ny taonjato faha - 16 ap JC ary), izay nivady tamin'ireo vazimba vavy dia nandova avy hatrany ny finoana ny hasina tamin'ireo vazimba ka ny taranany dia nataony ho tompon-kasina ary ny vohitra nisy azy dia namboleny hasina hatrany mba hanehoany izany hasina ao aminy sy ny taniny izany.Porofon'izany, ireo hazon'andriana toy ny aviavy sy amontana dia tsy misaraka amin'ny hasina ary matetika ny hasina no tsy maintsy mijoro amin'ny vohitr'andriana fa ny aviavy sy amontana azo leferina ihany ny tsy fisiany.Arak'izany, ny hasina dia tsy hazombazimba fotsiny fa indrindra hazom-panandratana amin'ny zanahary ary hazon'andriana.
- tsy ireo arabo na ireo maley vao tonga tamin'ny taonjato faha-11 akory no nitodra ny fototry ny teny malagasy fa ireo vazimba na indoneziana sy maleziana tonga teto Madagasikara talohan'ny taonjato faha-4. Ireo vazimba no nielipatrana erak'i Madagasikara ka nifanambady tamin'ireo afrikana vao tonga ka nanome ireo teny atandroy, bara, sakalava, antakarana. Ireo vazimba koa no nivady tamin'ireo arabo sy maley vao tonga taty anivon'ny riaka nanomboka ny taonjato faha-11 ka nahazoana ny teny betsileo, merina, sihanaka, bezanozano, bara, sns....
- mandevona ny vazimba ary fasana tokana isan'olona ny azy. Matetika koa dia tsy mba tia alevona anaty tany izy fa ambony vato satria atahorany hohanin'ny kankana ny vatany raha tsy izany dia alevona anaty hazo izy ka atao toy ny lakana mifanarona ny hazo.Misy milevina amin'ny tany ihany anefa ny vazimba. Matetika ireny fasambazimba ireny dia eny antampokavoana no anaovany azy.Mino ny razana ny vazimba,ary ny finoan'ny malagasy ny razana dia nolovainy tamin'ny vazimba.
- na dia mpilalao ody aza ny vazimba, ireny ody ireny dia tsy mba nentiny nanaovana ratsy na namosaviana fa nampandrosoina sy nanasoa hatrany ny fiarahamonina.
- vary sy saonjo no foto-tsakafon'ireo vazimba ary tsy mba mihinana omby izy fa ny ronono no sotroany. Akohodia kosa no fihinany. Ankoatr'izay dia mioty sy mihaza no ataony. Efa nahandro tamin'ny afo koa izy ary efa nanao ny fanandroana koa.Tsy mba nitafy lamba izy ary tsy mbola nahay nanenona landy fa ireo andriambavy arabo no nanenona nitondra izany taty anivontany. Ravinkazo norariana kosa no fitafiny ary ravinkazo arary ny tranony ka izany no tsy nahitana tranom-bazimba mandrak'ankehitrio.
[hanova] MBOLA MISY VE NY VAZIMBA ANKEHITRIO?
Nisy tamin'ireo vazimba no tonga vadin'ireo arabo sy maley vao tonga ka lasa loharano nipoiran'ireo andriana merina sy betsileo. Taty Imerina, ny mpanjaka Ralambo teo Ambohidrabiby ohatra dia tarana-bazimba izy avy amin'ny rainy izay tera-dRafohy vazimba sy avy amin'ny reniny izay zanak'i Ramaintsoakanjo vazimba.Arak'izany, ny andriana merina dia saika tarana-bazimba.
Ireo vazimba izay tsy nandositra tamin'ny ady nataon'ny maley tonga farany sy ireo arabo nefa tsy novadian'ireo arabo sy maley vao tonga dia tonga " hova" na " vohitra" fa tsy mba natao ho mpanompo akory. Arak'izany, ireo taranaka " hova " na " folovohitra " taty Imerina sy betsileo dia saika tarana-bazimba.
Misy kosa anefa ireo vazimba izay tonga olona akaikin'ireo taranak'arabo izay nanorina fanjakana ka nomen'ireo taranak'arabo ireo anjara asa izy ary nosokajiany ho " havan'andriana" toy ireo zanak'Antehiroka.
Ary ireo vazimba nandositra niakandrefana dia mbola maro ireo taranany ankehitrio ka nifanambady tamin'ny foko maro amin'ny faritra andrefan'ny madagasikara, toy ny sakalava, antakarana, tsimihety,sihanaka,sns....
Saika nihomehezan'ireo arabo sy maley vao tonga moa ny vazimba noho izy ireo katahotra sy mpinompino foana hono ka raha misy olona ambanimbany hono na voatohintohina ny zony na ny fadiny dia ataon'ny olona hoe " voazimbazimba" ny fiteny izany olona izany.
Ankehitrio dia mbola raiki-tapisaka amin'ny Malagasy maro ny finoana ny vazimba, ka mivavaka aminy. Mbola maro koa anefa ny Malagasy no menatra ny atao hoe " tarana-bazimba" anefa anie ka raha fantany fa ny vazimba, na dia mpilalao ody aza dia tsy mba nanao izany ho famosaviana fa nanasoavany hatrany ny tontolony mba ho masina hatrany izy sy ny taranany ary i Madagasikara tanidrazany.
Koa isaiky ny maheno ianao hoe " Masina ny tanindrazana" na koa " fihavanana, soatoavina malagasy" dia tsiahivo fa avy amin'ny Vazimba no nolovaintsika izany fomba fihevitra izany.
