Andriana

Avy amin'i Wikipedia
Hanketo: Fikarohana, karohy

Ny fivoaran'ny hevitry ny teny hoe « Andriana »[hanova | hanova ny fango]

Raha ny arkeolojian'ny teny no jerena, ny teny hoe « Andriana » dia efa nampiasain'ireo vazimba (anarana iantsoana ireo mponina taty anivontany talohan'ny nanjakan'i Rabiby sy Andriamanelo ny taona 1500 taorian'i J.K.) efa hatry ny ela. Porofon'izany, maro ireo vazimba no ahitana ny teny hoe « andriana » amin'ny anarany. Manarak'izany, ny teny hoe « andriana » dia saika efa nampiasain'ny foko maro eran'ny madagasikara ary efa aman-jatotaona tokoa. Midika izany fa tsy foko tokana na vitsy no nivoy ny foto-mpandaminana " andriana" araka ny filazan'ny olona sasany azy.


Ny teny hoe « andriana » dia manana heviny roa: ny voalohany dia hoe « andry », izay manana ny lanjany tokoa teo amin'ny ntaolo, satria ny tranon'izy ireo dia misy andry iray lehibe eo afovoany izay ianteheran'ny trano iray manontolo. Ny andriana ary dia ilazana olona azo ianteheran'ny maro. Heviny faharoa, ny « andriana » dia ilazana koa toerana azo atorizana. Zava-dehibe teo amin'ny ntaolo tokoa fahizay ny fandriampahalemana ka na ny fototeny aza dia « andriana ». Ilazana koa izany fa ny « andriana » dia olona azo ianteherana amin'ny fandriampahalemana. Marihina anefa, ny teny hoe « andriana » dia saika fahita amin'ny anaran'ny olona rehetra na andriana, na hova na mpanompo. Izany hoe tsy teny natokana hampiasain'olombitsy ny « andriana » fa azon'ny rehetra hampiasaina tsara.


Tany amboalohany, ny « andriana » dia ilazana ireo olona ianteherana, koa ny raim-pianakaviana rehetra na lehiben'ny fianakaviana dia « andriana » avokoa.Io ilay vanim-potoana voatazon'ny lovantsofina hoe « samy andrian-ko ho azy ». Tato aoriana anefa, rehefa nihamaro ny olona sy mba ho fandaminana ny fiaraha-monina dia nifamory ka nifidy "andriana" iraisana. Io andriana iraisana io dia ny " be taona indrindra " teo amin'ny fiarahamonina noho izy tompon'ny fahendrena. Mbola voatazon'ny angano izany ka hoy izy manao hoe " vorona nifidy andriana". Rehefa maty ary ny " andriana" voafidy dia mifidy "andriana hafa indray. Dia toy izay hatrany. Mbola maro ireo foko eto madagasikara mandrak'ankehitriny no manaraka io fomba fifidianana io.


Tato aoriana anefa, nihanatahorana sy nohajaina ireny andriana voafidy ireny, ary nisy tamin'izy ireny no namolavola fomba fijery milaza fa ny fahefany dia avy amin'ny zanahary ary ny andriana no itoeran'ny hasina ka tsy nanaiky ireo andriana voafidy ireo fa tsy maintsy amin'ny taranany ihany no hifidianana ny "andriana" handimby azy. Nanomboka teo dia tsy nofidiana intsony ny " andriana" fa ifandovana. Nifandraika tamin'izany , dia nisy ireo taranaka mpanjaka indiana, maley sy arabo avy any ampitan-dranomasina tonga teto Madagasikara nanomboka ny taonjato faha-9 tao aorian'ny Kristy ka izy ireo koa dia nitonona avy hatrany ho " andriana". Teto ary no teraka ny fijery fa ny "andriana" dia antanantohatra iray eo amin'ny fiarahamonina ary ao aminy no akana ny mpitondra lehibe indrindra dia ny mpanjaka izany. Io mpanjaka io moa dia antsoina koa hoe: " Ny andriana". Teraka teto koa ny fijery fa rehefa tsy " andriana " dia voasokajy ho " hova" na "mpanompo ( andevo)". Io karazan'andriana io no hita farany erak'i Madagasikara tamin'ny taona 1895.


Marihina anefa fa nisy foko sasany izay tsy nahalala akory ny fisian'ny andriana toy ny foko Tsimihety izany, mitovy zo avokoa ny mponina ao amin'io foko io ka ny be taona no mitondra ny fiarahamonina. Toy izany koa ny foko antambahoaka dia andriana avokoa fa tsy mba nisy hova na mpanompo, saingy mifidy mpanjaka izy ireo. Ho famintinana, dia hoy ny ohabolan'ny Ntaolo merina: " Ny andriana tsy nitrobona avy amin'ny tany, na nitsotsorika avy any an-danitra, fa loharanon'andriana olombelona".

Ireo karazan' Andriana taty Imerina[hanova | hanova ny fango]

Marihina fa ny andriana lazaina eto dia ilay andriana taranaka. Misy antanantohatra koa anefa ao anatin'io andriana io dia ny " andriamanjaka, ny zanaka nateraky ny andriamanjaka, ary ireo andriana havan'andriamanjaka.

Tamin'i Ralambo dia namboariny io antanatohatra anatin'ny andriana io mba hisorohana ny ady fanjakana eo amin'ny andriana ka nasiany antanatohatra efatra haon'ireo andriana tsy mahazo manjaka intsony, ka izao ny filaharany araka ny lehibe indrindra mankamin'ny kely indrindra:

Napetraky ny Mpanjaka Ralambo araka ny filahatra etsy ambony ny toerana misy ireo sokajin'andriana ireo ka manomboka eo Ambohidrabiby miantsinana, ny tanàna nametrahany ireo zanadralambo naterany no akaiky indrindra an'Ambohidrabiby, eo atsinanan'io kosa no misy ny tandavantendrombohitra misy ny Andriandranandobe dia Masinandriana,Ambohimailala,Ambohibe, Manankasina. Eo antsinanan'ny Andriandranando kosa ny tandavantendrombohitra misy ny Andrianamboninolona dia ambohitrandriananahary, ka hatrany kilonjy, ambonisoa sy viliahazo... Ary farany any amin'ny antsinana indrindra ny tandavantendrombohitra misy an'Ambohimalazabe sy Ambohimalaza. Io fandaminana ny filaharan'ny andriana voarakitra amin'ny fizarantany miantsinana io no mandiso tanteraka ny lovantsofina milaza fa tamin'ny Mpanjaka Ralambo dia ny zanadralambo amin'Andrianjaka no ambony indrindra fa ny Mpanjaka Andriamasinavalona no nanova izany.

Marihina anefa fa ny Mpanjaka sy ny andriana azo asandratra ho mpanjaka dia tsy mba nampidirin-dRalambo ao anaty fa ivelan'io antanatohatra efatra io, dia ny Mpanjaka, Andriantompokoindrindra zanany, Andrianjaka sy ireo taranany, ary ny Andriandoriamanjaka. Manaporofo izany, Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka ihany no nanaovan'i Ralambo fitsapana satria izy roa lahy ireo no hany manana zo hanjaka tamin'ireo zanany naterany maro, ary izy roalahy ihany no Zanakandriana ankoatry ireo Andriandoriamanjaka. Midika izany fa tsy tamin'Andriamasinavalona akory no nipoitra ny firazanana "zanakandriana", hakana ny andriamanjaka fa efa tamin'i Ralambo sy talohan'izany saingy no nisy ny Zanakandriana saingy hors classe izy ireo tamin'i Ralambo. Eo amin'ny fizarantany, ny Andriandoriamanjaka sy Andrianjaka dia tsy napetraky Ralambo tany amin'ny faritra antsinana na atsimon'Ambohidrabiby.

Manaporofo izany, ireo andriana nahazo nanjaka tamin'ny Mpanjaka Ralambo dia ivelan'ny antanatohatra efatra io, ary izy ireo no nahazo nielipatrana sy nonina tamin'ny faritra andrefan'Ambohidrabiby. Andrianjaka (sy ny vady amanjanany izay handimby azy) ihany no zanaky ny Mpanjaka Ralambo napetrany eny ampita andrefan'Ambohidrabiby dia teny Ambohimanga izany, fa tato aoriana Andrianjaka rehefa nanjaka vao nianatsimo nankeo Analamanga. Ireo Andriandoriamanjaka izay tsy nanaiky fa hitady fanjakana dia miala teo ambohidrabiby ka nianavaratra any Andavakisakay sy niakandrefana any Imamo sy Ivonizongo. Ary farany, Andriamanentoarivo izay mpanolotsain'Andriantompokoindrindra dia niala avy any Ambohimalazabe ka niankandrefana tonga razan'andriamanjaka any Vonizongo. Ireo ohatra 3 ireo dia maneho fa misy ireo karazan'andriana izay tsy voasokajy ao anatin'ny antanantohatra 4 nataondRalambo noho izy ireo natao hanjaka ary ny toerana nametrahan-dRalambo azy ireo dia porofo materialy manamarina izany, ny zo hiakandrefana.

Sarotiny tamin'ny fahadiovan'ny andriana ny Mpanjaka Ralambo ka tsy noekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon'olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin'ny hova na mpanompo. Ary tsy navelany hanolontsaina azy na ny zanany afa-tsy ireo andriana iray karazana aminy. Porofon'izany, ny Andriandoriamanjaka zafin-dRabiby sy terak'Andrianamboninolona no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan'andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain'Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Tamin'Andriamasinavalona dia notovanany antanatohatra telo teo ambonin'io antanatohatra efatra nataon-dRalambo io,izany dia mba hisorohana hatrany ny ady fanjakana eo amin'ireo taranaka ka toy izao ny filaharany avy amin'ny ambony indrindra hatrany ambany:

  • "zanakandriana" dia ireo andriana azo asandratra ho mpanjaka. Saika zanaka nateraky ny mpanjaka sy ny mpiray tampo amin'ny mpanjaka izy ireo, ary ireo andriana tian'ny mpanjaka hosokajiana ho zanakandriana na nohon'ny hafadrazana toy ny momba ny Andriandoriamanjaka.Marihina fa ny zanakandriana dia mahazo manjaka, saingy maro amin'izy ireny no tsy ho asandratra ho mpanjaka mihintsy noho ny antony maro, toy ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin'ny fanjakana na nohon'ny fifandanjakery ka lasa titra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy ireny. Ohatra amin'izany, ny tera-dRadama I sy Rasalimo, na dia " zanakandriana" aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalam-pifandimbiasana teo amin'ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, Andrianampoinimerina dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanak'Andriana tsy tafiditra amin'izany dia tsy hanjaka mihintsy.
  • ny "zazamarolahy": dia ireo taranaky ny zanakandriana na ireo havana akaikin'ny mpanjaka na ireo andriana tian'ny mpanjaka hoamin'izany antanatohatra izany. Ireo " marolahin'Imamo" sy andriana tamin'ny Andratsay sy Betsileo sasany ohatra dia nataon'Andrianampoinimerina ho zazamarolahy. Ny zazamarolahy dia tsy mahazo manjaka. Afaka ampiakarina ho Zanakandriana anefa ny Zazamarolahy.
  • ny andriamasinavalona: ireo taranak'Andrianjaka, izay sady tsy zanakandriana no tsy zazamarolahy, isan'izany ny zana-dranavalona eny Anosimanjaka. Maro koa anefa ireo hova izay nankasitrahan'ny mpanjaka na olona avy amin'ny foko hafa toy ny betsileo, antemoro, sakalava no natao ho Andriamasinavalona;
  • ny Andriantompokoindrindra;
  • ny Andrianamboninolona;
  • ny Andriandranando;
  • ary ny Zanadralambo.

Ny zanakandriana, ny zazamarolahy sy andriamasinavalona no terak'ifohiloha.Ny Andriantompokoindrindra, andrianamboninolona, Andriandranandro no atao hoe terak'Andriateloray. Ary ny Andriantompokoindrindra, Hatramin'ny Ralambo ka hatramin'ny taona 1895,ny andriana dia azo havarina ho hova na mpanompo raha nandika lalàna. Arak'izany, tsy mba toy ireny " caste" tany Inde ireny ny fiarahamonina merina. Tany Inde mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova.Ohatra amin'izany, Andriamasinavalona dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an'i Ranavalotsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io nenibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady Antehiroka. Toy izany koa i Radama II dia Andriamihaja, hovalahy no rainy anefa i Ranavalona I no reniny.Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia kilasin' ny velondraiamandreny na kilasin' ny hova.

Marihina fa ireo antanantohatr'andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny fadiny avy.Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban'ny mpanjaka; ny zazamarolahy sy ny andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin'ny tranomasina; ny zanadralambo no mpamono fatin'andriana; ny andriantompokoindrindra no manao ny dihy soratra amin'ny fora zanakandriana;ny firavak'andriana,ny terak'i fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny Mpanjaka no misy ny trano masina eo amin'ny fasany, sns...


Fa misy kosa fombafomba iraisan'ireo antanantohatr'andriana ireo dia ny fampiasana voambolana manokana hoan'ny andriana toy ny "tsara va tompoko", na " sarasara tsy ambaka" na ny " tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny " hafenina" na " hasitrika" fa tsy hoe " halevona" raha misy maty ampidirina ao ampasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns...

Vokatry ny lalàna mifehy ny fanambadiana teo amin'ny andriana merina dia nanana endrika mampiavaka azy ny andriana ka izany no antsoin'ny ntaolo hoe " endrik'andriana" ary manamarina ny fisian'ny endrik'andriana ny ohabolan'ny ntaolo manao hoe:" Andevo mitafy jaky, arahabaina tsy andriana, tsy arahabaina, andriana". Ny andevo dia saika olo-mainty ka nahagaga ny fiarahamonina ihany no nahita olomainty mitafy jaky.

Ireo andriana merina tsy mitampoka mantsy dia saika fotsy fihodirana nefa misy ihany ireo somary mena, na volondavenona na volombarahina. Tena vitsy kosa ireo andriana merina no mainty fihodirana. Maranidranitr'orona sy manifinify molotra ny andriana. Izany maha maranidranitr'orona ny andriana izany dia nataon'ny Ntaolo ho mahatsara-tarehy ka raha misy ratsy tarehy dia nataony hoe " petak'orona", satria ireo hova sy ireo andevo dia saika petak'orona.Ny andriana merina tsy nifangaro loatra tamin'ny hova na andevo na taranak'andriana amin'ny foko hafa dia kelikely ray ny vatany ary ny andriandahy amin'izany dia somary lavalava endrika. Momba ireo Andriantompokoindrindra izay nalaza tamin'ny lova tsy mifindra ohatra dia efa nilaza tao amin'ny boky Firaketana tamin'ny taona 1939, p 352 mikasika ny Ambohimalaza: " Zava-dray loha mampiavaka ny Andriantompokoindrindra hatrany am-boalohany : izy tsy mety mifanambady amim-poko hafa, nahatonga ny fisiana karazan’olona manokana, mora fantatra amin’ny toetr’endriny – somary vorivory - sy ny volon-kodiny, fotsy ( na dia misy ihany koa tsy toy izany amin’ny fianakaviana sasany aminy ). Taty aoriandriana vao nisy fivahavahàna kely izany, na noho ny antony momba ny tsi-fahatsaran’ny fifanambadian’ny mpihavana akaiky loatra, na vokatry ny fioavan’ny fomban-tany vaovao". Toy izany koa ny Andriamasinavalona taranaky Ranavalotsimitoviaminandriana ao Fiakarana dia mbola sahy milaza fa fotsy fihodirana ny karazan-dry zareo.

Andrianampoinimerina moa dia " ilahifotsy avy amin'ny alahamaditany" no nilazan'Andriambelomasina raibeny azy. Ary ilay vazaha sendra taty antsisin'Imerina tamin'ny nanjakany dia nitatitra fa Andrianampoinimerina dia lehilahy fohy fa tsy lava akory. Manamarina io maha keliray an'Andrianampoinimerina io ny lovantsofina momba ny nampitahana ny tehin'Andrianampoinimerina sy ny an'ny mpanjakan'Imamo sy ny mpanjak'i Betsileo avaratra. Fohy hatrany mantsy ny tehin'Andrianampoinimerina mihoatra amin'ny an'ireo mpanjaka roa hafa. Ary ny fandrian'Andrianampoinimerina amin'ny lapany ao Ambohimanga rova aza dia mbola hita ao fa tsy mihoatra ny 1,60 m ny halavan'izany fandriany izany. Toy izany koa i Radama I izay mazava fihodirana no maranitr'endrika sy malama volo.


Azo itarafana io endrika maranidranitr'orona amin'ny andriana io ireo sarin'ny tena atin'andriana toa an'Andrianampoinimerina,Radama I, Radama II, Ranavalona I, II, III ary Rasoherina. Misy anefa andriana no mety ho ngita volo mihintsy sy mangamanga saingy maranitr'orona foana izy ireny.Ireny andriana mangamanga sy ngita volo ireny hono no taranaky ny mpanjaka tamin'ny andriana tanindrana na tamin'ny mpanompony ary "ngita volo avo razana no fiantso azy ireny".


Nanomboka ny taona 1895 dia efa maro ireo andriana no nivady tamin'ny hova na mpanompo na foko hafa ka nanova tanteraka ny endrik'andriana ankehitriny. Misy amin'ireo mitonona ho andriana ankehitrio mantsy no zarazara fihodirana sy petak'orona ary ranjanana sy lava ka mifanalavitra tanteraka amin'ny endrik'Andrianampoinimerina sy leidama sy ry Ranavalona izay haverina indray fa fotsy fihodirana, na volombarahina na volondavenona,maranidranitr'orona no manifinify molotra. Mbola maro koa anefa ireo andriana no mitazona izany endrik'andriana izany toy ireo andriana ao Fiakarana izay sahy milaza mihintsy fa fotsy fihodirana izy ireo.

Ny hoavin'ny Fanjakana Andriana ?[hanova | hanova ny fango]

Nanomboka tamin'Andriamasinavalona, nohamafisin'Andrianampoinimerina dia efa nanomboka nizara ny fanjakana sy ny firazanana tamin'ny hova ny andriana. Ny toetran'i Ranavalona izay niteraka tamin'ny hovalahy. Radama II kosa, no voalohany teraka hovalahy nitondra fanjakana ary Ranavalona II, III sy Rasoherina dia hovalahy no vadibeny ofisialy. Izany rehetra izany dia mampiseho ny tsy fanajàna ny hafatra napetraky ny razambe mpanjaka tena andriandahy rehetra tany aloha, ka nahavery ny fanjakana.


Ireo mpanjaka nandimby an-dRalambo (sarotiny tamin'ny fiandrianana)ka hatreo amin'andrianampoinimerina dia nitondra hatrany io teny hoe " andriana" io amin'ny anarany: Andrianjaka, Andriatsitakatrandriana, Andriamasinavalona,Andriambalohery, Andrianjafy , Andrianambonimena...


Andrianampoinimerina kosa anefa nanova izany tanteraka ka ireo zanany lahy dia tsy mba nisy io teny hoe " andriana" io ny anarany: ohatra Rakotondradama, Rakotomavo,Ralainanahary, sns...Na ireo mpanjakalahy nandimby an'Andrianampoinimerina aza dia tsy nahitana intsony io teny hoe " andriana" fa dia ny teny hoe " Rakoto", "Razaka" na anarana ialohavan'ny teny hoe "Ra" no tena nampiasaina toy ny Rakotondradama, Radamamanjaka,Rakotoseheno,Ranjeva, Ramahatra, Ratefinanahary, Ramaniraka, Rabemaso, sns. Naverina kosa anefa ny fampiasana ny teny hoe "manjaka" amin'ny anaran'ny mpanjaka toy ny hoe Radamamanjaka sy Ranavalomanjaka raha efa tamin'ny andron-dRalambo sy Rafohy no tena nampiasaina izany hanavahana ny fianakaviana akaikin'ny mpanjaka. Ny fianakaviana akaikin'ireo mpanjaka tamin'ny taonjato faha-19 moa dia nanohy izany fanovana nataon'Andrianampoinimerina izany ka nampiasa ny teny hoe " Rakoto" na " Razafindrakoto" na "Razafi..." na " Razana(ka)...." fa tsy nampiasa intsony ny teny "andriana" amin'ny anarany, ohatra amin'izany: Rakoto Ratsimamanga (taranaky ny zanakandriana),Rakoto Andriambalo ( lehiben'ny taranaky ny zazamarolahy), Rakoto Razakaboana ( lehiben'ny taranaky ny Andriamasinavalona), Rakotonavalona. Ireo fianakaviana andriana sisa kosa dia mbola tavela amin'ny famelomana ireo anarandrazany izay mbola nisy ny teny hoe "Andriana".Izany fanovana nataon'Andrianampoinimerina izany dia maneho fa mivoatra ny nampiasaina ny teny hoe " andriana" teo amin'ny fiarahamonina sy ny fitondrana ny tany sy ny fanjakana taty Imerina.


Tamin' ny taona 1896 dia nofoanan' ny mpanjanantany frantsay ny Fanjakan' i Madagasikara. Izany anefa tsy afaka nanafoana ny fisian' ny Ampanajaka sy ny Andriana manerana an' i Madagasikara mandraka ankehitriny.


Tamin'ny taona 1958 dia napetraky ny mpanajantany frantsay ny rafitra repoblikana manerana an' i Afrika sy Madagasikara. Ny vokatr'izany anefa dia ny fitombohan' ny fahantran' ny vahoaka mandraka ankehitriny. Ny vahoaka eto Madagasikara dia lasa ao anatin' ny firenena efa-polo mahantra indrindra eran-tany (IDH, Indice de développement Humain, PNUD 2010).


Rafitra mety hampandroso an'i Madagasikara ary ve ny fiverenana amin'ny fanjakan'andriana?

Ankehitrio dia mbola maro amin'ireny taranak'andriana ireny no mitonona ho tompon'ny fahendrena ary mitaky ny hanomezana ofisialy toerana ho an'ny Andriana eo anivon'ny andrimpanjakana. Misy milaza fa mitombona izany fitakiana izany noho izany toerana izany afaka miantoka ny fitohizan'ny fisian'ny fanjakana raha misy krizy politika goavana eo amin'ny firenena.


Ary araka ny nolazain' Andriantompokoindrindra, efa taloha ela, dia tsy milamina ny tany sy ny fanjakana raha tsy miverina amin' ny tompony ny tany sy ny fanjakana, dia ny Andriandahy izany. Ary efa nolazain' ny mpaminany tamin'andron'Andrianampoinimerina koa izany: Manjaka ny andriandahy, manjaka ny andriambavy; mitondra ny vazaha menasofina; mitondra ny mpanompo; mitondra ny sadasada; izay vao hiverina amin' ny tompony ny fanjakana, dia amin'ny andriandahy izany, izay vao hilamna ny tany sy ny fanjakana. Ary ho avy tsy ho ela intsony izany fotoana izany.

Bibliografia[hanova | hanova ny fango]

  • (en) Rabarioelina, Ndriana (Rev. Dr.) (2010), "Biblical Relations between Israel and Madagascar", Doctoral Thesis of Theology, SAHTS, États-Unis, 2010, 458 pages. Abstract in Saint-Alcuin House Journal, Volume 8, N°1, USA. And in Library of Congress, number ISSN 1548-4459, USA.
  • (fr) Charlotte Liliane Rabesahala-Randriamananoro, Ambohimanga-Rova : approche anthropologique de la civilisation merina (Madagascar), Paris, Le Publieur, 2006, 393 p. (ISBN 2-85194-307-3. Texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de La Réunion en 2002.
  • (fr) Rajaonarimanana, Narivelo (1990), Savoirs arabico-malgaches : la tradition manuscrite des devins Antemoro Anakara (Madagascar), Institut national des langues et civilisations orientales.
  • (fr) Ramamonjy, Georges (1952), "De quelques attitudes et coutumes merina", dans Mémoires de l'Institut scientifique de Madagascar (Tananarive), série C, Sciences humaines, 1 (2), 1952, p. 181-196.
  • (mg) Ramilison, Emmanuel (Pastor) (1951), Andriantomara-Andriamamilazabe. Loharanon' ny Andriana nanjaka eto Imerina, Imprimerie Ankehitriny.
  • (en) Randrianja Solofo, Ellis Stephen (2009), Madagascar. A short history, London, Hurst & Company, 2009.
  • (fr) Raombana (l'historien) (1809-1855), "Histoires", Edition Ambozontany, Fianarantsoa, 3 Volumes.
  • (mg) Rasamimanana, Joseph (Dr.) (1909) et Louis de Gonzague Razafindrazaka (Governor), Ny Andriantompokoindrindra, Antananarivo, 50 pages.
  • (mg) Ravelojaona (Pastor) (1937-1970), Firaketana ny Fiteny sy ny Zavatra Malagasy, Encyclopedic Dictionary, Antananarivo, 5 Volumes.
  • (en) Razafindrazaka, Harilanto, et alii (2009) "A new deep branch of eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar", BMC Genomics.
  • (fr) Rombaka, Jacques Philippe (1963), Tantaran-drazana Antemoro-Anteony, Antananarivo, Imprimerie LMS, pp. 10-11.
  • (fr) Rombaka, Jacques Philippe (1970), Fomban-drazana Antemoro - usages et coutumes antemoro, Ambozontany, Fianarantsoa, 121 p.

Sary[hanova | hanova ny fango]