Andriamasinavalona

Fitomiandalana ao amin'ny Rovan'Antananarivo, renivohitry ny fanjakan' Andriamasinavalona

Andriamasinavalona dia mpanjakan'Imerina tokony ho tamin'ny manodidina ny taona 1675. Ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe no rainy, ary Rafaravavy kosa no voalaza fa reniny. Andrianjakanavalondralambo na ihany koa hoe Ralambonandriantsimitovy hono no anarana niantsoina azy fony izy andriantompombodivona teny amin'ny vohitr'Alasora tamin'izany, ary izy dia nanoa an-dRazakatsitakatrandriana zokiny, izay nandimby an-drainy nanjaka tao Antananarivo. Avy amin'ny anarany no nipoiran'ny sokajin'andriana atao hoe Andriamasinavalona, izay ahitana ny taranany sy ireo havany. Tsy nanongana na ihany koa nandroaka an-jokiny teo amin’ny fitondrana izy, fa ny vahoaka, araka ny hevitra sy ny teti-kadin’Andriamampandry, hovalahy izay nanolontsaina azy, no antony nahatonga izany. Nisy roambinifolo (12) vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary niteraka sivy lahy sy vavy maromaro izy. Samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ny fanjakana, na ny zanany naterany, na ny zanaky ny iray tampo aminy, ka nahatonga ny fanjakana «Menakely» ho marobe. Andrianambonimena, zanak'anabaviny tao Alasora no notendreny handimby azy ho eo amin'ny fanjakana. Anefa, i Andriantomponimerina, zanany tao Ambohidratrimo, no nitana babo azy fotoana maro mba hanereny azy hanome ny fanjakan’Imerina manontolo. Afaka ihany anefa izy ka niverina nody tao Antananarivo, izay renivohitry ny fanjakany. Niamboho sy nafenina tao Antananarivo izy tany amin'ny manodidina ny taona 1710 tany ho any, ary heverina ho naharitra zato (100) taona ny andro niainany.

Andriamasinavalona, Mpanjakan'Imerina (1675-1710)

Andriamasinavalona no mpanjaka faha-sivy taorian’ny nanjakan-dRangita, ilay voalaza fa nanorina ny fanjakana merina voalohany. Izy dia zafiafin’Andrianjaka, ilay mpanjaka nanorina an'Antananarivo (1610-1630), ary mazava ho azy fa izy dia anisan'ny razamben’Andrianampoinimerina, mpanjakan'Avaradrano (1785-1810). Teraka ny tsinambolan’ny Alahamady toa an-dRalambo razambeny izy; Andrianjakanavalondralambo na Ralambonandriantsimitovy no anarana nentiny fony izy tompom-bodivona tao Alasora, nanoa an’Andrianjakatsitakatrandriana zokiny, izay nandimby an-drainy: i Andriantsimitoviaminandrianandehibe, mpanjaka tao Antananarivo. Rehefa nanjaka izy dia naka ny anarana hoe Andriamasinavalona (izay midika hoe: «andriana manana ny hasina, harena voatahiry sy navalona hataramin’ny ela»). Andriamasinavalona dia anisan’ny andriamanjaka nalaza teto Imerina, izay fakana tahaka satria nahay nifandray sy niahy ny soa ho an’ny vahoakany izy, ary tia ny zanany sy ireo havany, nanam-panahy ka mamy hoditra tamin’ny olon-drehetra ary tena nampihatra ilay fiteny hoe: «Ny fanahy no olona». Feno fahendrena izy tamin’ny fitondrana ny tany, ary nanana ny hatsaram-po teo amin’ny fifandraisana amin’ny vahoakany. Tsy lefona na ihany koa basy aman-tafondro no nentiny namory ny fanjakana merina, fa ny fahaizany nifandray tamin’ny mponina: Andriamanjaka nahay niara-nidinika amin’ny vahoakany ny ho soa teo amin’ny fanjakany, sy ny ratsy tokony ialana izy.

Ny nandraisany ny fanjakana

Taorian’ny nihambohon’ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe, dia Andrianjakatsitakatrandriana zokin'Andriamasinavalona no nandray ny fitondrana tao Antananarivo, araka ilay didy fandovam-panjakana hoe « Fanjakana arindra ». Ny zandriny kosa, Andrianjakanavalondralambo, dia nampanoavina teo Alasora aloha mandra-piandry ny anjarany. Noho ny fifehezana ratsy sy ny fahasatran’Andrianjakatsitakatrandriana anefa, dia nijaly sy nankahala azy ny vahoaka.Mba hamahana ity olana ity, dia nitsapa ny sain’ireo andriana mirahalahy i Andriamampandry, loholona hendry avy eny Dilambato. Rehefa nanontaniany ny amin’ny fony izy ireo, dia nilaza ho manana « fo tokana » ilay zokiny, izay midika fa mpitondra jadona, manapaka irery ary tsy miera amin’ny vahoaka. Ny zandriny kosa kosa dia nambara ho manana « fo roa na fo telo », izany hoe mpitondra vonona hifampidinika sy hiera amin’ny vahoaka amin’ny zavatra rehetra. Noho izany fahasamihafana izany, dia nifidy ny « fo roa » ny vahoaka ary nanapa-kevitra hanongana ilay mpanjaka ratsy fitondrana.Nandray tetikady maty paika i Andriamampandry sy ireo olon-kendry namany toa an’Andriamanalina mba handroahana ny mpanjaka. Tamin’ny alalan’ny ozona sy ny fampiasana sikidy tamin'izany fotoana izany no nitaomana an’Andrianjakatsitakatrandriana hiala tamin'ny toerany tao Antananarivo. Tetsy an-daniny, nifindra nankao an-tanàna kosa ilay zandriny mandra-pahatongany tao Anatirova. Teo no nahazoany ny hobin’ny vahoaka ary naka ny anarana vaovao hoe Andriamasinavalona. Nodorana ny tranon’ilay zokiny teo Andohalo, ka voatery niala tanteraka sy niankandrefana izy.Na dia nahazo ny fahefana feno aza Andriamasinavalona, dia nasehony ny hatsaram-panahiny sy ny fahendreny satria tsy nanenji-dresy izy fa nalahelo ny zokiny. Nandefa lehilahy fito lahy izy hanolotra basy, lefona, ary vola iray kitapo ho vatsy sy fiarovan-tena ho an’ny zokiny mianakavy. Nanohina ny fon’Andrianjakatsitakatrandriana izany fahalehibiazan’ny zandriny izany, ka nitodika nianatsinanana izy nivavaka sy nitso-drano an’Andriamasinavalona mba ho ela velona sy ho lava fitondrana, talohan’ny nandehanany niankandrefana ho any Antsakalavan’i Boina.Raha fintinina, dia hita tamin’ity tantara ity fa ny tetikadin’Andriamampandry sy ny safidin’ny vahoaka no nanongana ny mpanjaka fa tsy ny fitiavam-pahefana. Izany indrindra no nanamarika ny fomban’Andriamasinavalona izay nanjaka tam-pahendrena sy niera tamin’ny vahoakany hatrany.

Ny fanitarana ny fanjakana Merina

Kely velarana ihany ny faritry ny fanjakana nolovain’Andriamasinavalona tamin’Andriatsimitoviaminandriandehibe rainy, satria tsy nihoatra an’Andringitra ny tany avaratra-andrefana, Angavokely ny atsinanana, Alasora ny atsimo, ary ny henihenin’i Betsimitatatra ny andrefana. Mbola nizarazara ho fanjakana madinika maro nifandrafy ny tany Imerina tamin’izany fotoana izany, ary tsy nanana fahefana firy tamin’ireo tompomenakely nipetraka am-bodivona ny fanjakan’Antananarivo. Noho izany fifandrafiana izany, tsy nandry fehizay ny tany fa nanjaka ny ady an-trano, ny asan-jiolahy, ary ny fisamborana olona hatao andevo hamidy amin’ny Vazaha na ny Arabo. Nitaintaina lalandava ny fianakaviana, indrindra ny zaza amam-behivavy, noho ny tahotra ny ho voatafika tampoka.Naneho izany tsy fandriampahalemana izany ny tantaran’Andriampanarivofonamanjaka sy ny olona fito lahy natanjaka niaraka taminy, raha niainga avy any Ifanongoavana hanatona an’Andriamasinavalona tao Antananarivo izy ireo. Voatery nentin’izy ireo niaraka tamin’ny vatan-dehilahy ny vady aman-janany satria natahotra izy ireo sao baboin’ny fahavalo ho lasa any amin’ny Ontaiva na Bezanozano raha avela fotsiny eo an-tanàna. Roa andro be izao no nandehanan’izy ireo teny an-dalana, ary ny alina ihany no sahy nandroso fa sao nisy nisambotra rehefa antoandro. Noho izany fitadiavana fiarovan-tena lalandava izany, tsy afaka nanao asa famokarana firy ny mponina ka nananontanona foana ny mosary teo amin’ny firenena.Manoloana izany fahantrana sy tebiteby nahazo ny vahoaka izany, ny asa voalohany noraisin’Andriamasinavalona teo amin’ny fitondrana dia ny famerenana ny fandriampahalemana mba hahafahan’ny olona miaina sy miasa am-pilaminana. Ny tetikady hitany nahomby indrindra dia ny famoriana ireo mpanjaka sy fanjakana madinika rehetra manodidina an’Antananarivo mba ho eo ambany fifehezany sy ny fahefany tokana. Tamin’ny alalan’izany famaritana mazava ny sisin-tanin’ny fanjakany izany no nahafahany niaro ny vahoaka rehetra ary nametrahany lalàna tokana hitantana sy hanaraha-maso akaiky ny ambanilanitra.

Ny namoriana an'Imerina

Andriamasinavalona, olon'ny fihavanana.

Tsy ny haneho hery na voninahitra tamin’ny alalan’ny ady sy ny fandatsahan-dra no tanjon’Andriamasinavalona, fa ny hitondra fiadanana sy fandriampahalemana ho an’ny fianakaviana merina rehetra. Mba hisorohana ny fahorian’ny vahoaka, dia teny mamy sy ny fandrindrana fihavanana tamin’ny alalan’ny fanambadiana politika no nentiny namory sy nampifanaraka ireo fanjakana madinika. Manaporofo izany ireo vadiny 12 lahy izay tsy haitraitra velively, fa tetikady maty paika nifanarahana tamin’ireo mpanjaka madinika. Nisy ny velirano sy ny fananganana orimbato ho mariky ny fifanekena: Andriamasinavalona no mpanjaka tokana arahina, fa ho tambiny kosa, ireo tompomenakely mpihavana aminy dia mitazona ny fananany ary ny taranany no handova ny fanjakana any aoriana. Ny nanombohany izany dia tany Amoronkay, tamin’ny alalan’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjakan’Ifanongoavana, izay nanana fiahiana vahoaka mitovy taminy. Rehefa nahita ny fahendren’ny mpanjaka Andriampanarivo sy ny loholona fito lahy, dia nanapa-kevitra hampidina ny fanjakany ho eo ambany fahefan’Antananarivo. Ho valin’izany fitokisana izany, dia nomentsika ho vadiny i Ranavalontsimitoviaminandriana anabavin’ny mpanjaka, ary nampihavanina ho vinanto sy rafozana izy ireo. Noho izany fihavanana izany, nandry fehizay ny tany ka nahatonga an’i Bezanozano, Ontaiva, Ivakiniadina, ary Amoronkay nanaiky am-pilaminana. Afaka nandeha antoandro tam-pifaliana ny olona fa tsy natahotra intsony, ary faly tokoa Andriamasinavalona satria tontosa tsy nisy fitaovam-piadiana ny fampihavanana ny tany. Ny taranak’ireto mpivady ireto: dia i Andrianjakavololonandriana sy i Andriantsimitovifonamanjaka, no nifehy ireo faritra ireo taty aoriana ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Izany tetikady izany koa no nampiasainy tamin’ireo faritra hafa rehetra teto Imerina mba ho tonga fianakaviana iray eo ambany fifehezany:

• Any Atsimo (Itsinjoarivo): Nalainy ho vady i Ralanimboahangy, zanak’Andriandanitramantany. Nony maty ny rainy, dia izy no napetraka niandry fanjakana tao Ambohimanjaka (Andramasina), ary ny taranany no nifehy ny vodivona tao.

• Any Avaratra sy Andrefana (Manohilahy): Nalainy ho vady i Ramananandrianjaka, zanak’Andriamasinteny. Ny zanak’izy ireo, Andriantomponimerina, no lasa mpanjaka voalohany tao Ambohidratrimo.
• Tao Ambohitrabiby: Nalainy ho vady i Ranavalontsitakatrimerina, avy amin’ny Zanadralambo, ka ny zanany no nampanjakaina tao.
• Tao Antananarivo: i Ramananimerina kosa no niteraka an’Andrianjakanavalomandimby izay nampanjakaina tao.

• Ao Avaradrano: Mba hanamafisana ny fihavanana amin’ireo havan-drazana, izany hoe ireo Andrianteloray: Andriandranando, ary Andriantompokoindrindra, dia nampakariny ho vady Ratompondraondriana. Nisy ny fepetra nifanarahana tamin’ny fianakavian-drazazavavy fa hahazo fahatelon-tanana izy raha misy fisarahana, ary ny zanany no handova fanjakana. Izy no niteraka an’Andriantsimitoviaminandriandrazaka, izay nomena ny fitondrana tao Ambohimanga.

Raha fintinina, tamin’ny alalan’ireo fanambadiana ara-politika sy velirano maro isan-karazany ireo no nahafahan’Andriamasinavalona nampandry ny tany sy namory an’Imerina manontolo tam-pahendrena, tsy nampiasa hery na basy aman-defona fa nifototra tamin’ny firaisankina sy ny fihavanana.

Ny famaritam-panjakana

Mba hametrahana fandriampahalemana sy hisorohana ny fifandirana eo amin’ny fanjakana roa tonta tamin'izany, dia nifanaraka Andriamasinavalona, mpanjakan’Imerina, sy Andriambahoaka, mpanjakan’Imamo, fa hovariana ny sisin-tany mampisaraka azy ireo. Ny fomba namaritana izany dia ny fiaingan’izy roalahy vao maneno akoho tokana amin’ny maraina, ka izay toerana ifanenana no atao faritra izarana ny fanjakana. Andriamasinavalona, izay nantsoina koa hoe Andriamatahobelirano, dia nitana marina ny teny nomeny ka niainga avy teto Antananarivo tamin’ny fotoana nifanarahana. Mifanohitra amin’izany, Andriambahoaka kosa dia nambosin’ny olony ka nivadika tamin’ny fifanekena; tsy niandry ny maraina izy fa niainga vao tapi-mandry ny olona mba hahazoana tany be.Teo amoron’ny renirano kely iray eo andrefan’Imerintsiatosika no nifanena izy roalahy, ka nihoraka ny mpanaraka an’Andriambahoaka satria nihevitra fa nahazo tany midadasika. Mba hanamafisana izany fizarana izany anefa, dia namono omby fotsy teo izy ireo ho orim-baton’ny fihavanana, ka io renirano io no nomena ny anarana hoe Iombifotsy. Na dia teo aza ny fivadiham-pifanekena, dia nifanaraka izy roalahy fa hifandray tsara ny vahoaka ary afaka mivezivezy malalaka toy ny tompony na any Imerina na any Imamo, ka nitsahatra ny ady.Na izany aza, nisy vokany ratsy teo amin’Andriambahoaka ny fivadiham-belirano nataony. Teny an-dalana nody dia niharan’ny hatsiaka, ny aretina, ary ny fahafatesana ny mpanaraka azy, izay ninoany fa todin’ny fianianana tsy netiny. Nenjehin’ny eritreriny mafy Andriambahoaka ka nandefa olona nitondra fanomezana lafo vidy hitady famelan-keloka, ary izy tenany mihitsy no nandeha nifona tamin’Andriamasinavalona taty aoriana. Nanitrikitrika anefa Andriamasinavalona fa Andriamanitra izay nanaovana ny fianianana no tompon’ny teny farany amin’izany. Ho fahatsiarovana izany fizarana izany, dia nampanaovin’Andriambahoaka hady taty aoriana ny zanany teo Ambatondramijay (Hadin’Andriampivovo) mba ho mari-pisarahana: ny miorika amin’ny Iombifotsy dia Imerina ary ny mivalana dia Imamo.Tamin’ny alalan’io fandaminana teo amin’ny Vakin’Iombifotsy io no nahafahana namory ny vahoaka Merina sy nametraka ny faritra fonenany izay nantsoina hoe Ankibonimerina. Nofaritana mazava ny sisin-tany manodidina izany: ny atsinanana dia ny Vakinifanongoavana sy ny moron’ny ala mainty, ny avaratra dia ny Vakin’Isahasarotra sy ny sisin’Antsihanaka, ny andrefana dia ny Vakin’Iombifotsy, ary ny atsimo dia ny Vakin’Irangaina sy Onive manamorona ny efitra atsimo.

Ady amin'ny mosary sy ny asa fampandrosoana

Tamin’ny andro nanjakan’Andriamasinavalona, dia nisy mosary lehibe sy mafy loatra nantsoina hoe « Tsimiofy » nianjady tamin’ny vahoaka Merina, vokatry ny rivotra sy orana nikija nandritra ny iray volana izay niverimberina isan-taona. Potika avokoa ny voly rehetra, na ny teny an-tanety na ny tany an-tanimbary, ka saika nandripaka ny vahoaka ary nampijaly hatramin’ny fianakavian’ny andriamanjaka ny tsy fahampian-kanina. Naniraka olona hitady vary hovidina ny mpanjaka saingy tsy nahita, raha tsy tany amin’Andriandrivotra tao Andraisisa. Noho ity farany nanome vary maimaim-poana sy nampiana hanina hafa ho an’ny mpanjaka, dia teraka ny fitenenana hoe « Hany vary Andraisisa ! », ary novalian’ny mpanjaka soa izy ka natao « menabe » fa tsy « menakely » intsony ny faritr’Andraisisa.Noho izany fahoriana izany, dia nataon’Andriamasinavalona ho vaindohan-draharaha ny handresy ny mosary, izay noheveriny ho hany rafin’ny fanjakany. Mba hanatrarana izany tanjona izany, dia nohamafisiny sy nampitomboiny ny fefiloha nanomboka teo Ankadimbahoaka ka hatrany andrefan’Ilanivato. Ity asa lehibe ity dia natao mba hanovana an’i Betsimitatatra ho tanimbary midadasika hiveloman’ny ambanilanitra, sady ho fanohizana ny asa rano lova napetraky ny razany izay nantsoiny hoe « Vahilava mora ladinina ».Mba hanamafisana hatrany izany fahombiazana izany sy hampiadana ny olona, dia nisy fepetra lehibe telo nampiharina mikasika ny toekarena sy ny fiarahamonina:

• Ny Fampandrosoana ny Varotra: Napetraka ny fisian'ny tsena isan-kerinandro teto Imerina, izay rafitra efa nisy talohan’ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina mba ho toeram-pihaonana sy fifanakalozana, ary nampiasaina tamin’izany ny vola ariary (avy amin’ny real espaniola) sy ireo vakivakim-bola.

• Ny Fandriampahalemana: Nividy ny tafondro voalohany teto Imerina izy, nantsoina hoe « Befeo ». Tsy nentina nanafihana na nanao ady ity tafondro ity, fa natao ho marika fampitandremana fotsiny mba hanjakan’ny filaminana, ka raha misy manakorontana dia mipoaka izany.

• Ny Lalàna mifehy ny Fanambadiana: Tamin'izany fotoana izany dia nametraka ny fomba « fanolorana ny Vodiondry » ho mariky ny fanamafisana ny fanambadiana izy. Nanomboka teo, dia tsy hena vody ondry ara-bakiteny intsony no nomena fa nosoloina zavatra hafa sarobidy toy ny vola, tany, na firavaka.

Ny fiandrianana sy ny hasin'ny andriamanjaka

Mba hampitomboana ny hasina sy ny voninahitry ny andriamanjaka, dia nametraka lalàna hentitra momba ny fiandrianana ny mpanjaka Andriamasinavalona. Nalamina ny fiambenana ny mpanjaka ka natsangana ireo karazan’olona voatokana hitaiza sy hikarakara azy, toy ny Tsiarondahy sy ny Madiotanana, ary tsy nisy olona afaka nanatona ny andriamanjaka raha tsy nahazo alàlana. Fitsipika lehibe koa ny momba ny fiarahabana ho mariky ny fifanajana; ny tandapa sy ny Ambaniandro dia nampiasa ny teny hoe « Sarasara, Tompoko e ! », « Tsara và, Tompoko e ! », ary « Aza marofy ! » rehefa miarahaba ny mpanjaka, raha ny samy andriana kosa dia nampiasa ny « Tsara va tompoko ! », ka ny zandry na ny vehivavy foana no natsangana hiarahaba ny zoky na ny lehilahy. Ary ho mariky ny fahefana ny « Elo mena » izay natokana ho an’ny andriamanjaka irery ihany, indrindra rehefa mikabary na mandeha eny an-dalana.Ankoatra izany, nisy fanovana lehibe natao tamin’ny fotodrafitrasa masina sy ny fomban-drazana teto Imerina. Teo Andohalo no nananganana ny Vatomasina voalohany amin’ny alalan’ny voahangy mivady, volatsivaky, ary ran’omby volavita, mba ho toeram-pikabariana sy fanandratana mpanjaka. Io kianja sy vatomasina io dia hita koa tany amin’ireo vohitry ny Andriamasinavalona sy ny tompombodivona ho fanaovana sorona omby amin’ny andro Fandroana. Nampitomboina lanja ihany koa ny andro Fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady, izay andro firavoravoana nanamarihana ny nahaterahan’ny andriamanjaka, sady fotoana fanamafisam-pihavanana ho an’ny isan-tokatrano sy ny isam-batan’olona.Farany, nohavaozina ny Lapa Besakana ao Anatirova, izay lasa foiben’ny fiorenam-panjakana. Tao no nisehoan’ny tantaran’i Trimofoloalina, izay nahafoy tena hatao sorona velona ho an’ny mpanjaka; saingy tsy novonoina izy fa nosoloina ran’akoholahy mena ny sorona, ka nahatonga azy sy ny taranany ho nomena ny sata « Tsy maty manota ». Tao Besakana ihany koa no nisy ny « afo tsy maty » izay nambenana andro aman’alina. Noho izany rehetra izany, ny Zanakandriana voatendry hanjaka dia tsy maintsy nentina tao Besakana aloha, mijoro anilan’ny fatana afovoany mangatam-pitahiana amin’ny fomba antsoina hoe « Halampatan’ny Besakana », izay mari-pahefana ambony indrindra vao azo antsoina ho mpanjaka manan-kery.

Ny fandaminana ny fitondrana

Ny ambaratongan'ny havan'andriamanjaka

Noho ny fitomboan’ny isan’ny havan’andriana tamin’ny andron’Andriamasinavalona, dia nanao fandaminana vaovao ny mpanjaka ka nampiditra ny sokajy Zazamarolahy sy Andriamasinavalona ho eo alohan’ny Andrianteloray sy ny Zanadralambo. Izany no niteraka ny fokon’andriana enina teto Imerina, izay nantsoina hoe « havan’andriamanjaka ». Rehefa nandeha ny fotoana, dia nisokajy telo ny fiantsoana azy ireo: ny andriana teraky ny trano Ifohiloha (Zanakandriana, Zazamarolahy, ary Andriamasinavalona), ny Andrianteloray (Andriantompokoindrindra, Andrianamboninolona, ary Andriandranando), ary ny havan’Andriana (Zanadralambo sy Zanadralambo amin’Andrianjaka). Ny sokajy ambony indrindra toy ny Zanakandriana dia natokana handova fahefana saingy nety niova izany sata izany rehefa miova ny mpanjaka niaviany, ary tamin’ny andron-dRadama I vao nampidirina ny teny hoe « Printsy ». Ireo foko lahiaivo kosa, toy ny Andriandranando sy ny Zanadralambo, dia nifantoka tamin’ny asa fampandrosoana ny fanjakana toy ny fefiloha sy ny famoliana landy.Mba hanavahana ny andriana amin’ny sarambabem-bahoaka, dia nahazo zo sy sata iombonana manokana ny taranak’i Rangita sy Rafohy. Teo amin’ny adidy amin’ny mpanjaka, dia voadona tsy hanao asa fitondrana entana, tsy hiambina andriana, tsy hitaona tany mena ho an’ny fasana, ary tsy ho gadraina amin’ny vy na hovonoina ho latsa-drà. Na dia nisy foko hafa toy ny Antehiroka, Zafimamy, ary Trimofoloalina nahazo zo mitovitovy amin’izany aza noho ny asa nataony, dia tsy natao hoe andriana izy ireo satria ny rà sy ny firazanana niandohana ihany no fototra maha andriana merina.Natao hentitra dia hentitra ihany koa ny lalàna mifehy ny fanambadiana mba hiarovana ny fahadiovan’ny firazanana sy hitazonana ny « lova tsy mifindra ». Ny tena andriana dia izay nateraky ny ray sy reny samy andriana, ary na i Andrianampoinimerina aza dia nanamafy taty aoriana fa tsy maintsy mivady amin’ny mitovy saranga aminy ny andriana, ny hova, ary ny mainty. Teo amin’ny fomba amam-panao, ny andriandahy dia tsy nandeha naka vehivavy mivantana fa nandefa solom-bady. Raha nanambady hovavavy ny andriandahy ambony, dia nahazo nanao izany saingy ny zanany kosa dia tsy nahazo nilevina amin’ny fasan’andriana manana tranomanara sady nahazo lova manokana nantsoina hoe « tolo-bohitra » fotsiny. Mifanohitra amin’izany, loza ho an’ny andriambavy ny manambady hovalahy satria heverina ho « mandrorona » na manary razana izany, ka amidin’ny fokonolona izy hividianana mangahazo masaka ho an’ny olona ho fanehoana henatra. Raha andriambavy avy amin’ny sokajy ambany kosa no alain’ny andriandahy ambony, dia nantsoina hoe « misandratra » izy satria ny taranany dia nahazo nandova ny anaran-drainy.

Ny rafitra fandaminana ny vahoaka

Mba hampandehanana tsara ny fitantanana ny fanjakana, dia nanao fizarana andraikitra sy adidy mazava ho an’ireo karazam-poko sy sokajim-bahoaka hafa rehetra Andriamasinavalona. Ny foko tsirairay dia nomeny anjara asa manokana nifandray tamin’ny fiaviany na ny fahaizany. Ny foko Talasora, ohatra, dia nantsoiny hoe « zokim-pirenena » satria tao Alasora no niandohan’ny razan’andriana rehetra, ka izy ireo no natokana ho mpanao soron’andriana sy mpandatsaka ny andriana miamboho. Ny Antehiroka kosa dia noraisiny ho toy ny « zanadahy » sy havany, ka nomeny adidy manokana amin’ny fahasatranana, izany hoe izy ireo no mpitsitsika sy mpanao ny hasina rehetra ho an’ny mpanjaka.Ny sarambabem-bahoaka maro an’isa kosa dia nantsoina amin’ny ankapobeny hoe Ambaniandro, Bemihisatra, Folovohitra, na Hova. Nisy fomba amam-panao kanto sy feno fifanajana teo amin’ny fifandraisan’ny mpanjaka sy ity vahoaka maro an’isa ity rehefa nanao kabary: raha ny andriana no miantso ny vahoaka dia manao hoe « Ianareo Ray aman-dReny ! », ary raha ny vahoaka kosa no mamaly na miantso ny andriana dia miantso azy hoe « Ianareo zanaka amam-para ! ». Ankoatra izany, teo ireo nantsoina hoe « Voaramasiaka », izay nahitana ny foko Manisotra sy Manendy ary ireo Mainty tompon-tany taloha. Ity sokajy ity no fangalana ny Angaralahy, ny Tsiarondahy, ary ny tandapa isan-karazany natao hikarakara sy hitaiza ny andriana, ary taty aoriana, tamin’ny andron-dRadama I, dia nivoatra ho miaramila matanjaka sy kinga izy ireo ka maro no lasa Manamboninahitra ambony manana voninahitra faha-16.Farany, teo ambanin’ireo sokajim-bahoaka rehetra ireo, dia nisy ny andevo na ny olona very zo. Lasa mpanompo izy ireny noho ny trosa na noho ny sazy nianjady taminy, ka noheverina ho toy ny fananana na fitaovana azo novidina teny an-tsena. Na izany aza, tsy dity mandrakizay izany sata izany satria afaka nandoa vola hanavotana ny tenany izy ireny, na navotan’ny havany, ka niverina ho amin’ny sokajy sy ny toerana nisy azy taloha, na iza izany, na iza.

Zara-taiza fa tsy andriana

Mba hitantanana tsara ny fanjakana efa nihamidadasika sy hisorohana ny fifandirana any amin’ireo faritra lavitra, Andriamasinavalona dia nampihatra rafitra fitsinjaram-pahefana fa tsy fizarana fanjakana velively. Ny tanjona dia ny hananana solontena mahefa hisolo tena ny mpanjaka haingana eo amin’ny raharaham-panjakana, toy ny fandraisana ny vodihena izay nety ho simba raha entina andro maromaro mankany Antananarivo. Noho izany, napetrany ny rafitra niteraka ny « Menabe » sy ny « Menakely ». Ny Menabe dia ny faritra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ny andriamanjaka mivantana izay nanana an’Antananarivo ho foibe, saingy taty aoriana dia nanjary natokana ho an’ireo zanakandriana handimby fanjakana tany Ambohimanga, Ambohidratrimo, ary Alasora ihany koa. Ny Menakely kosa dia faritra kely tao anatin’ny Menabe, natao hiveloman’ireo Tompombodivona avy amin’ny foko Andriamasinavalona, izay nodidiana sy nankinina tamin’ny vahoaka Merina mba hovonjena sy hotandremmana toy ny tsombotry.Na dia nanana vady 12 sy zanaka maro aza Andriamasinavalona, dia nitady mpanjaka tokana handova an’Imerina izy nefa tsy nety nandatsa-drà na namono ny zanany tahaka ny fanaon’ny mpanjaka sasany. Mba hisafidianana izay handimby tamin’ireo zanany sivy lahy, dia nanao fitsapan-toetra amin’ny alalan’ny fomba « misondro-mandry » izy, ka ny efa-dahy ihany no nivoaka ho tsara vintana. Rehefa nanontaniana ny sampy Kelimalaza sy Isoratra dia tsy nahazoana valiny mazava, ka nampiantso an’Andriamampandry ny mpanjaka rehefa avy nanao kabary tamin’ny vahoaka nanao hoe « loaka ny akany, fa firy ny atody? ». Andriamampandry kosa dia nanao fihetsika naneho hevitra lalina tamin’ny alalan’ny fandriatana sy fandosirana lamba tamin’ny fotaka, izay nazavain’ny mpanjaka fa ny triatra dia azo atambatra ary ny fotaka azo sasana.Taorian’izay, nikabary sy nizara ny vodivona ho an’ireo zanany efa-dahy Andriamasinavalona ho fitantanana fa tsy ho fanjakana mahaleotena:

• Andriatsimitoviaminandriandrazaka no nomena an’Ambohimanga;

• Andrianjakanavalomandimby no nahazo an’Ambohitraina sy Imerinatsimo;

• Andriantomponimerina no nomena an’Ambohidratrimo sy Marovatana;

• Andrianavalonimerina no napetraka tao Ambohitrabiby.

• Ny tenany kosa dia nijanona tao Antananarivo, ary notendreny ho mpandimby eo amin’ny farany hono izany Andrianambonimena zanak’anabaviny eo Alasora izany.

Rehefa voarindra ny fandaharana ny Havan’Andriana enina toko, dia namory vahoaka tao Ambatovory ny mpanjaka ary namboly voantsianaranana (ampaly) ho marika fa tsy tokony hanaranana ny adala ny tany sy ny fanjakana. Na dia hita ho hendry teo ambany fahefan-drainy aza izy efa-dahy, Andriantomponimerina tao Ambohidratrimo dia efa naneho fihodinana tamin’ny alalan’ny fitanana babo ny rainy mba hanereny azy hanome an’Imerina manontolo, ka niteraka ozona ho azy. Indrisy anefa, vao nikipy fotsiny ny mason’Andriamasinavalona dia nivadika tamin’ny hafatra napetraka avokoa ireo zanany ka nanararaotra ny fahefany.

Andriamasinavalona lasa babo tao Ambohidratrimo

Fasana miandalana ao amin'ny Rovan'Ambohidratrimo

Rehefa samy napetraka tamin’ny vodivona nisy azy avy izy efa-dahy zanany, dia fanaon’Andriamasinavalona ny nandeha nitety sy nitsidika azy ireo. Na izany aza, Andriantomponimerina, ilay napetraka hitondra an’Ambohidratrimo sy ny faritra Marovatana, dia efa naneho fihodinana sy ditra hatramin’ny ela. Nampanaoviny sanga kely ny vahoakany tao Marovatana, ka izay olona avy any ivelany mandalo ao nefa tsy misanga dia nosamboriny ary namidiny ho andevo. Na dia nitaraina tamin’ny mpanjaka aza ny vahoaka noho izany fomba hafahafa izany, dia nihomehy fotsiny Andriamasinavalona ary niteny tamin-janany mba hampitovy volo an’i Merina, saingy valinteny boraingina hoe « samy manana ny azy » no navalin’ity zanany naditra ity. Nisy fotoana aza hono saika raikitra ny ady tamin’izy mianaka, saingy nanao tetika mody maty Andriantomponimerina, ka nampijanona ny fanafihan’ny mpanjaka noho ny alahelo. Niainga ary i Andriamasinavalona lasa nankany Ambohidratrimo mba hamangy ny zanany izay noheveriny fa maty. Nony tonga tao anaty rova anefa izy, dia nohidian’Andriantomponimerina ny vavahady fito sosona, norobaina ny Merina nanaraka azy, ary natomboka ny fihazonana sy pibaboana an’Andriamasinavalona an-keriny nandritra ny fotoana ela loatra. Nandritra izany fotoana izany, matetika Andriantomponimerina no nanery an-drainy mba hanome azy an’Imerina manontolo ho takalon’ny fahafahany, saingy tsy nety nanaiky mihitsy ny mpanjaka. Nitady hevitra ihany koa ny vahoaka Merina satria natahotra sao vonoin’ity zanany ity ao am-bohitra ny andriamanjaka. Misy ny tantara milaza fa nitaky vola 7 000 ariary ny tao Ambohidratrimo mba hanavotana ny mpanjaka, izay niteraka ny anaran-toerana hoe Alatsinain’Ambazaha. Ny tantara hafa kosa dia manazava fa nisy tantsaha matanjaka avy any Antsahadinta sy Fenoarivo nanao tetika nitondra amalona matetika tao am-bohitra mandra-pahazoany ny fitokisan’ny mpiambina; nony taty aoriana, novokisany hena matavy ny mpiambina ka rehefa natory alina, dia nohadiny ny rova ary natohitohiny ny salaka nandrotsahana sy nitondrana an’Andriamasinavalona nivoaka ho afaka mandra-pahatonga tany Ilanivato. Misy koa ny fitantaran’i Raombana, avaram-pianarana tamin'izany, izay milaza fa ny zafikelin’ny mpanjaka, Andriantrimobemihisatra, zaza 12 taona zanak’Andriantomponimerina, no nalahelo mafy ny raibeny izay nitomany lava noho ny nampibaboana azy. Nahita ny tandapa sy mpiambina sondriana nilalao izy, ka nitarika moramora an’Andriamasinavalona nivoaka tamin’ny vavahady tsy nisy mpiambina mandra-pahatongany tany Andohatapenaka. Rehefa tafavoaka ny mpanjaka, dia faly dia faly ny vahoaka Merina, ary nisaotra sy nitso-drano ilay zafikeliny nanafaka an'Andriamasinavalona tany. Nataony ozona kosa Andriantomponimerina izay namitaka sy namatotra azy, ka tsy ela taty aoriana dia maty kenda tamin’ny taolana tokoa ity zanany ditra ity. Taorian’izay, dia ilay zafikeliny mpanafaka no notsofiny rano handimby toerana tao Ambohidratrimo (izay nantsoina hoe Imananety taloha) ary nomena ny anarana hoe Andriantrimobemihisatra. Ireo zava-niseho rehetra nandritra ny fitondran’Andriamasinavalona, dia maneho ny fahendreny sy ny hatsaram-pony ary ny fiahiany ny maha-olona. Tsy nampandatsa-dra izy, toy ny hita tamin’ny tantaran’i Trimofoloalina izay nosoloina ran’akoholahy ny rany, ary nampanjaka ny safidin’ny tsirairay ihany koa izy, toy ny tantaran-dRatsisaramba izay nifidy an’i Imalo ho vady ka niteraka ny fitenenana hoe « ny harena tsy mahaleo ny tarehy sy ny fanahy ». Noho izany voninahitra lehibe izany, nitombo laza tokoa ny vahoaka Merina tamin’izany andro izany, ary na dia kely sy bitika aza Imerina tamin’izany fotoana izany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny, tahaka ireo mpanjaka lehibe niavaka tany ampitan-dranomasina tamin’ny taona 1700.

Ny Andriamasinavalona

Famantarana ny fikambanan'ny « Taranak' Andriamasinavalona »

Iza no atao hoe Andriamasinavalona?

Misy ny adihevitra eo amin'ny fiarahamonina mikasika ny taranak'Andriamasinavalona. Mba hialana amin'ny ahiahy rehetra, ny tantara sy ny tetiarana dia mampiseho porofo mazava mifototra amin'ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko. Raha ny fomban-drazana aloha no jerena, ny vohitry ny Zanak'Andriamasinavalona eto Imerina dia niavaka mandrakariva tamin'ny fananana hadivory, ny fasana miandalana eo am-povoan-tanàna, ny kianja misy vatomasina, ny fasana miloloha tranomanara, ary ny fananana hazon'andriana: amontana sy aviavy maniry izay mampiseho fa nisy Andriamasinavalona tompomenakely nonina teo. Indrisy anefa fa nanomboka tamin'ny vanim-potoanan'ny fanjanahan-tany dia simba sy lasa haolo ny ankamaroan'ireo vohitra manan-tantara ireo; voaroba ny fasana, novakina hatao làlana sy fasana hafa ny vatomasina, notapahina ho kitay ny amontana sy aviavy, ary voaota fady ny tranomanara satria nampidirana olona hafa razana, ka miandry ny tena taranaka hamelo-maso izany fomba sy tanatara izany indray isika ankehitriny. Raha ny dikan'ny teny hoe "Andriamasinavalona" indray no jerena, dia nisy fivoarana lehibe izany rehefa nandeha ny fotoana teo amin'ny tantaran'ny firenena. Tany am-piandohany, io anarana io dia natokana ho an'ireo taranaka rehetra avy amin'ny zanakin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, izay nanoa, sy ny zanak'anabaviny ary ny zana-drahalahiny nahazo menakely sy nipetraka am-bodivona teto Imerina, izay nantsoina koa hoe Zanak'Andriamasinavalona. Taty aoriana anefa, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nifandimby nandray ny fitondrana, dia niitatra io famaritana io ka napetraka ho ao anatin'ny sokajy "Andriamasinavalona" koa ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa ny fanjakana sy ireo olona rehetra nahavita be teo amin'ny firenena, na dia tsy avy eto Imerina aza, ho mariky ny valisoa farany ambony mendrika azy ireo. Noho izany fivoarana ara-tantara izany, nanomboka tamin'ny taon-jato faha-sivy ambinʼny folo, ny foko atao hoe "Andriamasinavalona" dia niforona sy nisokajy ho vondrona telo lehibe vokatry ny fampifangaroana ireo taranaka mivantana sy ireo nahazo izany laharana izany ho mariky ny fankasitrahana avy amin'ny fanjakana.

Ny Andriamasinavalona

Ireto avy ireo izay nosokajiana ho laharan'ny Andriamasinavalona:

• ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana;
• ny taranaky ny mpanjaka izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao ho laharan'ny « Andriamasinavalona »;
• ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny avy any ivelan'i Madagasikara, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ».

Na dia nisy aza izany fahasamihafana mazava izany teo amin'ny tantara, ny ankamaroan'ny mpanoratra sy mpikaroka tantara, na teratany na vahiny, dia nampifangaro ireto vondrona ireto satria tsy nisahirana na tsy nety nanamarika ny fihavahan'ny fizarazarany, na dia samy nanana ny fomban-drazany sy ny toerany teo amin'ny fiaraha-monina aza ny sokajy tsirairay. Ho fampisehoana izany fahasamihafana izany, ny Zanak’Andriamasinavalona mivantana dia tsy nihinan-kena ratsy mihitsy, fa ny sokajy faharoa kosa dia mety tsy nifady izany satria nanaraka ny fomba fanaony tany amin'ny toerana niaviany ivelan'Imerina ihany, ary ny sokajy fahatelo kosa, izay nahitana vazaha na silamo, dia tsy mahalala ny fisian’izany fady izany akory. Eo amin'ny tantaran'ny firenena, na dia mbola kely sy bitika aza Imerina ary tsy mbola fantatry ny tany ivelany, dia efa nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny sahady, izay niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana ambony noho ny an’ireo andriana hafa, satria saika nahazo vodivona sy menakely avokoa ary nahatandrina fatratra ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy teo amin'ny fiarahamonina.

Ny taranak’Andriamasinavalona

Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona:

• Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto;
• Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara);
• Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe (Amoronkay);
• Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana (Mamiomby);
• Rasohanamanjaka na Rasohanana, tao Ambohimahamanina (araka ny lovan-tsofina avy any);
• Ranavalontsimitoviaminandriana ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka;
• Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina;

Ny tantaran'ny foko Andriamasinavalona dia mifamatotra amin'ny fizarana vohitra sy menakely ho an'ireo taranaka mivantana teto Imerina, izay niteraka rantsana maro samy manana ny fiaviany sy ny fombany avy.

1) Ny terak' i Renilambo no tompomenakely nifehy voalohany an' Ambohidrapeto, satria io vohitra io dia nomen’Andriamasinavalona hipetrahan’ireo zanany naterany tamin’ i Renilambo vadiny: dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka. Tany amin’ny taona 1808 tany ho any anefa, dia nisy fivoarana ny rafitra teo an-toerana satria napetrak’Andrianampoinimerina teo Ambohidrapeto koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa. Nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy Ramiza zanany, ary nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Noho izany, nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny iray ampahatelony (1/3) dia lasan'ny zanakandriana sy zazamarolahy tarana-dRatavy (ao Merimandroso, Vonelina, Marobiby, ary Ambohijafy), fa ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia nijanona ho an’ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo ihany, dia ny faritr'Ambohimidasy, Andohalafy, ary Andramahavola. Ao Ambohidrapeto avokoa no milevina i Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza, ary satria misy lafin-kavan-dRanavalona II koa ao, dia izany no nandevenana ny printsy Ratsimamanga, anadahin-drenin'ny mpanjakavavy, teny an-toerana.

2) Ireo zanak’Andriankotofananina no tompomenakely tao Anosipatrana sy Ilanivato dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. Rabobalahy zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe (Amoronkay) koa iAndriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, toy ny nataon-drainy ihany, ka ny zanany izay nandova azy tany tamin'izany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe (Amoronkay), Soamonina, Ambatomanjaka, ary Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera hatrany tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo koa. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, izay rain-dRazafindrahety (na Ranavalona III) mirahavavy;

3) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no zanakavavimatoan’Andriamasinavalona tamin'i Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’Andriantomponimerina, ilay mpanjaka voalohany tao Ambohidratrimo sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao Anosimanjaka. Nonina tao Ambohijanakandriana, Mamiomby (atsinanan’Andringitra) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona.

• Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novaina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina, ilay zanak'Andriamasinavalona noroahin'i Andriantsimitoviaminandriandrazaka hiala an’Ambohitrabiby, izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina;
• Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'Andriambelomasina, mpanjaka tao Ambohimanga, ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana (Mamiomby) fiaviany.

4) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany. Nifampiditra amin'ny fanambadiana tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay mpanjaka niongana ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny;

5) Renibodonimerina kosa dia efa niteraka ireo zanany dia: i Andriamaheritsialaintany tao Amboatany, sy i Andrianamboamanjaka tao Imerimandroso, ary i Rabodonimerina, vadiben’Andrianampoinimerina, izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka an-dRafaravavinandriambelomasina;

6) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoinimerina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany dia: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana (Ivato);

7) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavian-dry Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana (Mamiomby);

8) Rasohanamanjaka (na Rasohanana) dia zanakavavin'ny mpanjaka Andriamasinavalona ihany koa hoy ny lovan-tsofina avy eny Ambodirano. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro avy eny Malaza sy Ivatobe avaratra izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe), Andriamifonozozoro (Ivatobe), ary i Andriamangarira (Antsahadinta);

9) Ranavalontsimitoviaminandriana, izay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona faravavy. Izy no niavian’ireo « Zanadranavalona »;

10) Ireo Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona avy ao Andramasina. Ny taranany kosa dia ireo Andriamasinavalona toy ireo terak’Andriantsolo mianadahy.

Ny taranaky ny zanak’anabavy sy ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona

Izy ireo dia ny terak' i:

• Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny tany Amoronkay sy Vakiniadiana;
• Ravololonandriana, anabaviny, izay niteraka an'Andriambetandra tao Anosikely (Fenoarivo);

• Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an'i Ravololondralambo, tao Ilafy sy i Andriambolanambo tao Namehana;

• Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’i Andrianambonimena, ilay natao handimby an'Andriamasinavalona, tao Alasora, sy i Rangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe (Ambodirano);
• Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza (Ambodirano);

• Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina.

Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia i Andrianjakavololonandriana, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrarivo, sy i Andriantsimitovifonamanjaka, izay tompomenakely nifehy an'Ambohitrandriamanitra. Izy ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, sy Miadamanjaka, amin’ i Vakinisisaony.

Toy izao ny tetiarana azo mikasika ny taranak’izy roalahy:

1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) dia niteraka an’ i:

• Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, ary Lohavohitra), izay vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia:

11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; Andriandambonavalona dia niteraka an'i Razakatsihono tao Sambaina, sy Rasavolahy zokiny ary Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana ihany koa izy izay niavin-dRalambozozoro, ary ny taranany dia mbola any ankehitriny.

12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, izay nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin’Andriambelomasina, mpanjakan' Ambohimanga, ary niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo.

2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay), nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, dia niteraka an’ i

• Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i

21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia:

211) Andriantomponamoronkay tao Ambohitrandriamanitra, izay niteraka indray an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra,

212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an'Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - Ranavalona III, mpanjakan’ i Madagasikara farany;

22) Andriamparantsabe tao Mantasoa sy Ambohimahatakatra;

23) Andriamanitrandriana tao Miadamanjaka.

I Andriamanitrinitany tao Ambohipoloalina, dia rahalahin’ny mpanjaka Andriamasinavalona, faralahy izy, izay nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. Andriamborosinandriana kosa dia nanambady an’i Andrianjaza, izay anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy nitari-tafika nalaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony izy nanafika sy naka an’Ivakinankaratra tamin'izany. Izy ireo dia natao zazamarolahy satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, izany hoe voasokajy ho tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa dia nijanona ho andriamasinavalona ihany, dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria izany.

Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa tao Imerina

Izy ireo dia ny teraky:

• Andrianavalonimerina, ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana avy ao Ambohimanga ady, ka resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy. Ny taranak’Andrianavalonimerina izany dia andriamasinavalona, ary izy ireo no niavian’ny andriana ao Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato;
• Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby ny fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra, niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy;
• Ny taranak’Andrianavalonjafy, zafikelin’Andrianambonimena tao Alasora rehefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa;
• Ny taran-dRamananandrianjaka (na Ravorombato), izay mpanjaka tao Ambohidratrimo (Marovatana). Ny zanany moa dia ny mpanjaka Rabehety izay noresen’Andrianampoinimerina. Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niparitaka teny Marovatana, toy ny any Mamiomby: misy an'i Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana), tao Miandrarivo ihany koa ny taranak’Andriantomponibemihisatra.

Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany.

Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noho ny fanambadiana na noho ny toerana notanany.

Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy ao Ankibonimerina, saingy nanoa

Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana:

• Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »;
• Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo;
• Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana;
• Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana Bezanozano;
• Andriamaroanaka, avy any Ambohitrandraina (Vakinankaratra), Andriamasindraibe, Antsirabe;
• Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra;
• Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra;
• Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra;
• Andrianantara, Fihasinana (Manandriana);
• Rajoakarivony zanak'Andriamanalina III, tao amin'ny Fanjakan'Isandra; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »);
• Andriambavizanaka, Alananindro, Ilalangina; nahazo tantara tamin’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga;
• Rarivoarindrano, avy any Ivohibato sy Tsienimparihy.

Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-Rangita sy Rafohy akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany.

Ireo natao ho laharan'ny Andriamasinavalona

Andrianampoinimerina, Radama II, Ranavalona I sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana ara-pirazanana avy eto Imerina aza, toy an-dry:

• Ratsilikaina sy Andriamahazonoro, Anakara-Anteimoro avy any Ivatomasina (Vohipeno);
• Andriantsitaitra, andriana sakalava nonina tao Tangaina;
• ny vazaha maro samihafa: toa an'i Jean Laborde, sy i De Lastelle;
• ny kiriolona (créoles), ny silamo/arabo, ny mpivarotra na mpandraharaha ho an’ny fanjakana ka notendrena ho tompon'andraikitra ambony tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona.

Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra 5 no nisy ny andriamasinavalona tany Vakinankaratra.

Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona

Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha-havan’Andriamanjaka azy, dia nanana zo izay efa fananan’ny andriana rehetra, ny Andriamasinavalona:

• tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava,
• tsy miambina andriana,
• tsy milanja andriana.

Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny menakeliny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely nahaleotena ihany tao anatin’ny menabe, fanjakana fehezin’ ny andriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny:

• ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka;
• ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka;
• Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy;
• Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena;
• Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika;
• Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany);
• Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto;
• Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana;
• Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vohitra misy azy, famonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana;
• Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana;
• Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany;
• Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany;
• Raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy;
• Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo.

Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany.

Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo

Tamin’ny taona 1840, izany hoe teo amin'ny manodidina ny 30 taona tao aorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina enin-toko ny mpanjakavavy Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ireo « zazamarolahy », ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany i Rahaniraka, Folo Voninahitra, tandapa tamin'izany.

Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny:

• « Izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1);
• « Zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23);
• « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina enin-toko.

Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby, ary vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy anatin'izay ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao ary, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko.

Ny zanak’Andriamasinavalona

1) Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy:

11) Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra: dia nisy 89 lahy (Antananarivo, Ambohidrapeto (Itaosy), Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana (Ilanivato), ary Ankadimbahoaka).

12) Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, tao Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Masoadro, Ankosy):

• Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina);
• Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome);
• Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely);
• Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe);
• Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy).

13) Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy:

14) Tera-dRafondrazaka (Anosy avaratra);

• Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano);
• Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona);
• Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra).

15) Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy:

• Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza);
• Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory);
• Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona);
• Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana).

2) Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy:

21) Alasora (36 lahy):

• Zanak’Andriandahimbolamena sy Ratomponivololona, ary ny zanak'Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, ary Ankady).

22) Zanamihoatra: 88 lahy:

• Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, ary Ampanga).

23) Vakinampasina: 102 lahy:

• Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..);
• Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,);
• Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara);
• Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa);

• Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…)

24) Ampahadimy: 86 lahy;

• Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana ary Andriampanazavanimerina sy iry Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina).

3) Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy:

• Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza);
• Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina);
• Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka);
• Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..);
• Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina);
• Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa);
• Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..).

4) Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy:

• Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo);
• Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, ary Manjaka);
• Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Soavinandriana);
• Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, ary Poliny);
• Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina);
• Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Ivatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe);
• Zanak’Andrianjakatrimo (Ivatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, ary Ambohitrivoimanga).
• Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo);

Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo

5) Amin’ ny Vonizongo (424 lahy):

• Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra);
• Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray);
• Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany);
• Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy);
• Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina);
• Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo);
• Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra);
• Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka);
• Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy);
• Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany).

Ny Andriamasinavalona any Vakinankaratra

• Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...);
• Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...);
• Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...);
• Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...);
• Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…).

Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ary ny fananany.

Ny vohitry ny Andriamasinavalona ao Imerina

Maro amin’ireo vohitra nisy ny Andriamasinavalona teto Imerina no efa nilaozana na simba, ka mahatonga ny tantaran'izy ireo ho saika ho adino ankehitriny. Ezahana avoaka amin'ny alalan'ny lovantsofina sy ny soratra ny tantaran'ireo toerana ireo mba tsy ho very tadidy, na eo aza ny tsiny sy ny fahabangana. Manampy amin'ny fikarohana ny lisitry ny vohitra, ny tantaran'ny mpanjaka, na ny fomban-drazana ny manam-pahaizana.

Voromahery

Anosipatrana (Ilanivato)

Ao anatin'ny faritry « Voromahery », izay mandrakotra an'Antananarivo sy ny manodidina azy mivantana, dia misy vohitra manan-tantara maro, saingy ny malaza indrindra amin'izany aloha dia Anosipatrana (Ilanivato). Efa hatramin'ny andron'ny mpanjaka Andriamasinavalona no nahalaza an'Anosipatrana satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina. Ity andriandahy ity no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona rehetra ao Anosipatrana, Ilanivato, ary Anosibe (Amoronkay). Taty aoriana, tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia nametrahan'ity mpanjaka ity honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana. Izany no nampisy ny fifampitazanana sy ny fizarana fananana teo amin'ny Andriamasinavalona sy ny Zanakandriana, ka ny fizarana matetika dia nilefitra tamin'ny fomba mitelo: ny iray ampahatelony (1/3) ho an'ny Zanakandriana sy Zazamarolahy, ary ny roa ampahatelony (2/3) kosa dia an'ny Andriamasinavalona. Rehefa nandeha ny fotoana, dia nahazo toerana honenana teo koa Rabobalahy, zana-dRasalimo vadin'ny mpanjaka Radama I, ary mbola misy taranany sasany ao mandraka ankehitriny. Raha ny momba an'Ilanivato manokana indray, Andriandambotsimanahy, izay zanak'Andriankotofananina, no naka vodivona voalohany teo ary nanjary loharano niavian'ireo Andriamasinavalona teo an-toerana. Anisan'ireo taranaka nalaza nivoaka avy teo ry Andriambola zanany, Andrianabo, Ranaivo-Rahanetra, ary ry Rahasivola sy Ratarivola izay nanambady an'i Razafianaka, anadahin'ny mpanjaka Ranavalona I. Taty aoriana ela dia nisy mpitandrina malaza antsoina hoe Rambelo ihany koa teo amin'izany tanàna izany. Misy hevitra telo lehibe ambaran'ny tantara ho niavian'ny anarana hoe « Ilanivato ». Ny voalohany dia lafiny ara-jeografia: ny tendron'ilay nosy lavalava iorenan'ny tanàna dia misy vatolampy hita tsara eo amin'ny doha avaratra amin'Ilanivato, saingy ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby dia tsy mba misy vatolampy be loatra; vokatr'izany, ny ilany iray misy vato fa ny ilany iray kosa tsy misy. Ny hevitra faharoa kosa dia ara-mponina, satria nisy nilaza fa nisaraka roa ny mponina andriana na hova teo nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany fa ny ilany kosa lasa lavitra nifindra tany amin'ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon'Ambositra, ka niteraka ilay fitenenana hoe: « Ny ilan'ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato ». Ny hevitra fahatelo kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andriambalohery tao Antananarivo, izay nesorina tsy hanjaka noho izy ratsy hoditra na boka, ka napetraka teny Anosipatrana-Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nankany Ivato, ka niteraka alahelo ho an'ireo havany nifandray tamin'ireo toerana roa ireo. Manoloana ireo fitantarana samihafa ireo, dia anjaran'ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan'ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina mandraka androany.

Avaradrano

Ambatofisaorana

Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin'ny ela Ambatofisaorana, ary mbola honenan'ny taranaka mandraka ankehitriny, na dia vitsy mpahalala ivelan'izy ireo aza izany toerana izany. Ity vohitra ity dia miorina ao avaratr'Isadabe, amin'iny lalan-tsara miala avy eo Talatan'i Volonondry mianavaratra mahazo an'Ambatomanoina sy mandalo an'Ambohitrolomahitsy iny. Araka ny lovantsofina mbola tadidy tsara, "Imiantsoarivo" no anaran'Ambatofisaorana taloha, ary ny andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka no nanorina azy. Ity mpanorina ity dia zafikelin'ny mpanjaka Andriamasinavalona, zanak'i Ramatoanimerina (vavimatoan'ny mpanjaka) izay nonina tao Mamiomby, atsinanan'Andringitra. Nanana anabavy natao hoe Rakaloy izy, ary samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy rehefa lehibe, ka ny anabaviny dia niorina teo Ikaloy izay nitondra ny anarany, ary izy kosa niorina teo Imahatsinjo. Talohan'ny hipetrahany tao an-toerana anefa, dia nivavaka aloha Andrianavalonandrianjaka nangataka fambara tamin'Andriamanitra Andriananahary mba ho maro dia maro ny vahoaka honina eo. Vao tapitra ny teniny, dia nisy alika mainty niserana teo alohany, ka noraisiny ho valim-paniriana izany ary niteraka fankalazana lehibe sy ny nanomezany ny anarana hoe Imiantsoarivo. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka, ka ny voalohany dia Andriamiaramanjaka, izay nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, sady ray niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka anabaviny. Ny faharoa kosa dia Razakatsivolanina, izay tompom-bodivona tao Imiantsoarivo ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin'ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian'ireo Andriamasinavalona avy ao Ambatofisaorana satria niteraka dimy lahy izy, dia Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao, ary Ingezalahy. Ny niovan'ny anaran'ny tanàna ho Ambatofisaorana kosa dia mifamatotra amin'ny tantaran'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Tamin'ny andro nampandriany tany tamin'iny faritry Mandiavato miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan'ny tanàna ny mpanjaka. Noho ny hamaroan'ny fahana sy ny hasina naterin'ny olona ho azy teo, dia faly loatra izy ka nitsangana niedinedina sy nivandravandra tamin'ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiantoraka hiady. Izany fihetsiny izany, hono, no naha-olona azy voalohany indrindra tamin'ny anaram-bositra hoe « Ombalahibemaso ». Avy eo dia nisaotra ny vahoakan'Imiantsoarivo ny mpanjaka teo ambon'ilay vatolampy, ka nanomboka teo no nanovany ny anaran'ny tanàna ho « Ambatofisaorana ».

Sambaina

Ny vohitry Sambaina hotantaraina eto dia ilay vohitra kely miorina eo andrefan'i Manjakandriana, izay andalovan'ny lalam-pirenena faha-2, sady eo atsinanan'i Nandihizana sy ny lalamby mampitohy an'Antananarivo sy Toamasina. Fony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, dia Andriampanarivofonamanjaka zaodahiny (vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana) no tompomenakely lehibe nifehy tamin'iny faritra atsinanana manamorina ny ala rehetra iny, hatrany avaratr'Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon'Ambohitrandriamanitra (Vakinisisaony). Niteraka maro izy, ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana tao Avaradrano sy Andriatsimitovifonamanjaka tao amin'ny Vakinisisaony. Andrianjakavololonandriana, izay nonina tao Ambohitrarivo sy nanjaka tamin'ny ilany atsimo amin'ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny), no niteraka an'Andrianifonamanjaka. Ity farany indray dia nanambady an'i Rafotsiraivoramavo ka avy eo dia niteraka roa lahy: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetraka tao Ambatovory ary nanambady an'i Ranavalokoandriamanitra, zanakavavin'ny Mpanjaka Andriambelomasina avy ao Ambohimanga; lasa vinanton'ny andriamanjaka izy ka ny taranany dia natao ho isan'ny « zazamarolahy ». Andriandambozozoro kosa indray no nanjaka tao Sambaina, ary niteraka an'Andriandambonavalona sy Rabodosambaina. Tsy nipetraka ela teo Sambaina anefa Andriandambozozoro fa nifindra nankany Marovatana (tao Andambozozoro), saingy ny taranany kosa dia mbola manana lafin-kavana sy fianankaviana maro ao Lohavohitra (Sambaina) ihany. Andriandambonavalona, ilay zanak'Andriandambozozoro nijanona tao Sambaina, dia niteraka maro ka ny vavimatoa dia Razakatsihono, izay nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia ry Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Ranavalonjafy, zanakavavin'i Rasavolahy zandriny, no nanangana ho zanaka an'Andrianangaly (Dokotera 12 Voninahitra), izay isan'ny nianatra ho mpitsabo voalohany tamin'ny Dr. Davidson sady ray niteraka an'i Dr. Andrianaly. I Dr. Andrianaly (1840-1886) no dokotera malagasy voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy, ary rehefa tafaverina izy dia nampakariny ho vady i Rasendranoro, rahavavin'ny Mmpanjakavavy Ranavalona III, tamin'ny 14 Aprily 1881. Noho ny fiampangana azy ho nandronjin-doha an'i Rasendranoro, izay heloka mahafaty, dia tsy novonoina izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo, talohan'ny niverenany taty Antananarivo ho mpitsabo miaramila sy nitsabo tao an-tranony ao Ambatovinaky mandra-pahafatiny tampoka tamin'ny 23 Jolay 1886. Izy sy ny rainy Dr. Andrianangaly dia samy milevina any Sambaina. Ny tantaran'i Razakatsihono tao Sambaina kosa, izay voasoratra ao amin'ny Bokin'i P. Callet fa tsy ao amin'ny tantaram-pianakaviana, dia mampiseho ny herim-pony teo anatrehan'ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Koa satria nataon'ny rainy ho "vavy lahy" hitondra fanjakana ao Sambaina izy, dia nividy vanja 3 barika sy basy isan-karazany (basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, ary marovy 2) izy ho an'Andrianampoinimerina. Nony naterina tany amin'ny mpanjaka izany ho toky avy aminy na dia vehivavy aza izy, dia gaga sy faly ny mpanjaka nahita ny fahasahiany teo amin'izany faritra vavatany tany atsinanana izany. Ho valin'izany, dia nomen'Andrianampoinimerina azy ny ampahadimin'ny tany (1/5) ao Sambaina, ary ny efa-toko (4/5) kosa ho an'Andriamifonamanjaka rehetra, niaraka tamin'ny fianianana fa tsy hovonoin'ny taranany mpanjaka mandrakizay izany fifanekena izany noho izy vehivavy nahavory tany sy fanjakana.

Ambohitrano Andrefana

Ny tantaran'i Namehana dia mifamatotra mivantana amin'ny taranaky ny mpanjaka Andriamasinavalona sy ny lapan'Ambohimanga. I Andriambolanambo, izay zanak'anabavin'Andriamasinavalona, no andriantompombodivona voalohany tao Namehana. Nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy (na Rasoherinareniny, vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) izy tamin'izany fotoana izany, ka niteraka an-dRasoherimanantany. Ity andriambavy ity taty aoriana no lasa vadin'ny Mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Talohan'ny nampakaran'ny mpanjaka azy anefa, dia efa nanambady an'Andrianonihafa i Rasoherina. Nony nalain'Andriambelomasina ho vady ny vadiny, dia nionona tamin'ny alahelo Andrianonihafa ka nanao teny tso-drano manao hoe: « …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! ». Taorian'izay fisarahana izany, dia tsy tamana intsony tao Namehana Andrianonihafa, indrindra koa nisy olana ara-toerana noho ny hamaron'ny voalavo sy ny bibilava tompon-drano tao amin'izany tanàna izany. Nanapa-kevitra ny hifindra nankeny Ambohidrano izy, izay vohitra any atsinanan'Ambatofotsy eo amin'ny faritry ny Zanadralambo. Tany Ambohidrano no niterahany ilay zanany lahy atao hoe Andriantokanamantany, izay nanjary andriana loharano niavian'ireo Andriamasinavalona sasany ao amin'io faritra io mandraka androany. Na izany aza, misy lovantsofina hafa milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr'Ambatofotsy, no tena nitoeran'Andrianonihafa fa ny menakeliny kosa no tao Ambohidrano. Niteraka olana teo amin'ny fipetrahana izany ka nandraisana fanapahan-kevitra avy amin'ny mpanjaka Andriambelomasina. Nitsikera izany fandaminana izany ny mpanjaka nanao hoe: « Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! ». Io didim-panjakana io no nahatonga ny fasan'Andriantokanamantany ho miorina ao Mahatsinjo ihany taty aoriana. Mba ho fanonerana sy fanampiana ny fiveloman'izy ireo, dia natolotra ho menakelin'Ambohidrano koa ny tany Antanantsara, any avaratr'Ambohimanga, ho fanampin'ilay tany ao Mahatsinjo.

Ambohitrano Atsinanana

Vohitra eo avaratra andrefan’i Fiaferana, izay vohitry ny taranak'Andrianamboninolona, i Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana tangena » tamin'izany. Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ».

Vakinisisaony

Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, izay vadin’Andriampanarivofonamanjaka, dia tao koa: ny taranak’Andriankotofananina; ny taranak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena; ary ny tera-dRalanimboahangy, vadin'Andriamasinavalona tany amin'iny faritra iny. Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra.

Ambohimahatakatra (Mantasoa)

Ambohimahatakatra, dia vohitra tranainy sady manan-tantara lehibe, miorina eo atsimon’ny tanànan’i Mantasoa, ka ny renirano Varahina no mampisaraka azy roa tonta. Ity vohitra ity dia mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra ary zavamaniry maitso lava milenodenoka mandraka ankehitriny, ka mahatonga azy ho toerana tsara indrindra ho an'ny fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Na dia nanana ny lazany hatry ny ela fony Andriamasinavalona nanjaka aza ity toerana ity, dia saika ho haolo izy taty aoriana noho ny nitsanganan'i Tsimanampiovana–Mantasoa teo akaikiny, ka ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa no mijoro eo. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny (na Ramanitrandriatsimitovy), izay renin-dRasoherimanantany vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina ao Ambohimanga. Ity andriambavy ity no loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka teto Imerina taorian-dRadama I, nifanaraka tamin'ny tenin'Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny manao hoe: « …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … ».

Raha zohina ny tantaran'ity tanàna ity, ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra, izay naorin’ny foko merina vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra, rehefa niala tany amin’ny tany hoe « Nusantaria » any ampitan-dranomasina atsinanana. Taona maro taty aoriana, ny taranak'izy ireo nanjakan'Andrianamponga dia nanorina an'Ifanongoavana. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, Rangita zanakavavin-dRafandramanenitra (taranak’Andrianamponga I) no nanorina ny fanjakana entin’ny andriana, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny. Rangitamanjakatrimovavy no loharano niavian’ny andriana merina rehetra. Nony nodimandry izy, dia Rafohy zanany vavy no nandimby azy, ary ny zanany lahy Andrianamponga II kosa nanoa ka nalefa honina tany Ifanongoavana mba hampandrendrika vy sy hanao fiadiana ary fiasana amin’ny vy, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Izany fiadiana vita amin'ny vy izany no nentin'Andriamanelo nandresy ny Vazimba sy nanitarany ny fanjakany. Andrianamponga II dia nanjaka toy ny tompomenakely tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona, ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao tany amin’ny taona 1700 tany ho any. Rehefa maty Andrianamponga, dia nalevina ao Ambohimahatakatra izy, na dia misy fasana fahatsiarovana azy koa aza any Alasora. Nony nanjaka ny mpanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra ny fanjakany tany Amoronkay. Ho mariky ny fifaliana noho ny fihandronan'ny fanjakany, dia navelan'Andriamasinavalona hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo sady nomeny an-dRanavalontsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny, ka ny zanak’izy ireo no handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady, ka ny roa lahy dia nanjaka: Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo (avaratry ny renirano Varahina, Ivakiniadina ankehitriny) sy Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra (Amoronkay) (ilany atsimon’ny renirano Varahina). Rehefa voazara roa ny fanjakana, dia napetrak'Andriampanarivofonamanjaka teo amin'io vohitra kely amoron'ny rano Varahina io Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny mba hanaramaso an’izy roalahy zanany, satria io toerana io dia « mahatakatra » ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana sady « mahatakatra » manara-maso ny atsimo misy an’Andriatsimitovifonamanjaka. Izany indrindra no nahazoan’ilay vohitra ny anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io koa dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana, ka nilana andriana nifehy sy niandry, izay antony nampitoerana ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka teo mba hotsidihin'ny mpanjaka matetika koa. Ao anatin'ny lovantsofina, misy ny resaka momba ny fisian'ny Ranavalontsimitoviaminandriana roa: ny voalohany dia ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka taty Amoronkay-Vakinisisaony, ary ny faharoa dia ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana. Samy voalaza fa reniben’izy telo mirahavavy vadin’ny mpanjaka telolahy izy roa ireo, dia Ramorabe (vadin’Andriamananimerina tao Ambohidratrimo), Rasahala (vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo), ary Rasoherina na Rasoherimanantany (vadin’Andriambelomasina). Ireto farany dia zanakavavin-dRasoherina reniny, ilay milevina ao Ambohimahatakatra, ary samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina.

Ho fehiny, ilay Andriatsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra izany dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany: Andrianantsantsa (tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra sady loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-dRanavalona III), Andriamparantsabe (tao amoron’i Varahina, loharanon’ny andriana amin’i Mantasoa (Ambohimahatakatra)), ary Andriamanitrandriana (loharanon’ny andriana amin’i Miadamanjaka sy Lazaina). Raha bangoina izany, ny andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra dia taranak'Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalontsimitoviaminandriana, ary nantsoina hoe « zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina, ny andriana Razakamanana hono no tompomenakely tao Ambohimahatakatra sy nanorina ny tananan'i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy, ka ny vavy atao hoe Ratompoarisoa dia nanambady andriamasinavalona iray any Marianina (vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka) ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ary ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra.

Andramasina

Ralanimboahangy, zanakavavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjaka nifehy an'i Vohitrarivo (Tsinjoarivo) tamin'izany, dia isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany Andramasina, nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny Vakinisisaony tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy. Nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-dRanavalona I izy; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona i Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay hono no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-dRadama II ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! ».

Marovatana

Betsaka ny vohitra fonenan’ny andriamasinavalona any amin'ny faritr'iMarovatana: ao Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; ao Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; ary ao Antanjondroa, misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka, Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, ary Fiakarana.

Anosimanjaka

Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana

Anosimanjaka dia vohitra miorina toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny Betsimitatatra, ao andrefan’Ambohitrimanjaka ary atsinanan’Ampangabe no misy azy. Ity toerana ity arak'izany dia mifamatotra mivantana tokoa, amin'ny tantaran'i Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay zanaka faravavin'Andriamasinavalona. Tsy azo afangaro mihitsy anefa izy io amin’ilay andriambavy mitovy anarana aminy, izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina. Ity andriambavy ity no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga, toerana izay novonjena novaina anarana ho Anosimanjaka taty aoriana. Ny mampalaza an'ity vohitra ity dia i Ranavalontsimitoviaminandriana ihany, izay antsoina am-pitiavana hoe "Inenibe". Inoan’ny ankamaroan’ny olona ho manana hasina manokana izy, noho ireo tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny Alasora ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka teo ambony ravitatamo, ary koa noho ireo fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo olona mangatam-pitahiana aminy. Izy dia isan'ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina. Raha zohina ny taranany, Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka. Ny iray tampo aminy dia Andriantomponimerina (ilay mpanjaka naditra voalohany tao Ambohidratrimo) sy Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) izay nitoetra teny Ambohijanakandriana–Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, izay rain’Andrianampoinimerina. Niteraka sivy mianadahy i Ranavalontsimitoviaminandriana, ka ny dimy lahy tamin' izy ireo izany no nanjary loharano niavian’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka izay antsoina hoe "Zanadranavalona". Ny efa-bavy kosa dia nanana anjara toerana lehibe tamin'ny fanitarana ny fianakavian'ny mpanjaka:

1. Ratomponimerimanjaka: vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo.
2. Ramanitrandriatsimitovy (na Rasoherina reniny): nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana izy, ary niteraka an-dRamorabe (vadin’Andriamananimerina, mpanjakan’Ambohidratrimo, ary nipoiran'ny andriana rehetra avy eny) sy Rasoherina (vadin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina rehetra.
3. Rapapangosasakinivorona: nonina tao Ambohimitsimbina izy, izay niteraka an’i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao toa an’Andrianambotsimarofy.
4. Razakanavalondralambo: izay niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana (Ivato), izay isan’ny Zanadranavalona ihany koa.

Ankoatra ny faka ara-tantaran'ny mpanjaka, ny mampalaza indrindra an’Anosimanjaka mandraka androany dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady. Io fombafomba io dia tanterahina am-panajana lehibe sy manaraka ny fomba taloha, araka ilay hafatra sarobidy napetrak’i Nenibe ho an'ny taranany.

Ambodirano

Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy

Antsahadinta

Tranomasin'Andriamangarira ao amin'ny rovan'Antsahadinta

Antsahadinta dia anisan'ireo vohitra malaza eny Ambodirano (Imerinatsimo). Ao atsimo-andrefan’Antananarivo no misy azy, ary mbola rakotra ala izay voakarakaran’ireo taranaka hatramizao ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, izay hahitana tranom-bakoka.

Araky ny tantara dia izany Andriamangarira izany, rahalahan-drain’Andriambelomasina, no mpanjaka, andriantompombodivona nanorina voalohany an'Antsahadinta, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra.

Hoy ny tononkira:

« Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! »

Takelaka fahatsiarovana ny mpanjaka

Avy tamin’ny taranaky ny mpanjaka Andriamangarira tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy ho toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, izay zanak’Andrianamboatsimarofy, dia nanao toeran-droa fonenany: dia tao Antsahadinta izay nisy ny renibeny sy ny havany, sy tao Isoananjakana (Anosizato).

Hoy i Lebel, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara:

«…Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ireo havany dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan’Ambohidratrimo, izay afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina, izay vadin’Andriatomponimerina, sy i Razafinamboa….»

Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana hono io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ireo havany akaiky, ary lasa nankany an-drefana any Imamo izy, fa azo sambo-belona tao kosa i Ramaromanompo sy i Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrak'Andrianampoinimerina hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan’ny roambifolo vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy sy i Rakarabo zanany tamin’Andrianampoinimerina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nipetraka tao ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’ny mpanjaka Andriamangarira; ao ihany koa ny fasan-dRatsimisotry Zazamarolahy sy ny taranany, ao ihany koa ny an’ireo taranak'Andrianjakatrimo sasany, izay ao anatin'ny sokajy Andriamasinavalona; ary ery andrefan’ny tanàna ery kosa no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, izay mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara.

Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo

Fasan-dakan'ny mpanjaka ao amin'ny Rovan'Antsahadinta

Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra

Vakinankaratra

Ny andriamanjaka sy ny taranany izay nanjaka tany amin'ny faritr'i Vakinankaratra, izay nantsoina koa hoe Fanjakan'Andrantsay fahiny, araka ny anaran'ilay renirano mandalo ao, dia andriana avy any Imerina ihany ny fiaviany. Izany indrindra no antony lehibe nampidirin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina an'Andrantsay ho isan'ny faritra merina taty aoriana, satria ankoatra ireo mponina tompontany dia vahoaka merina avokoa ny ankamaroan'ny mponina nifindra nonina tany. Ny loharano niavian'ireto mpanjaka tany Andrantsay ireto dia i Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny roa vavy, dia Ramanjaka sy Ramanalina. Havana akaiky na iray tampo amin'Andriampanarivofonamanjaka avy ao Ifanongoavana mihitsy izy ireo, satria samy taranaka avy amin'Andrianamponga II, izay anadahin'ny mpanjakavavy Rafohy sady zanak'i Rangita Trimovavavy. Nifanila vodirindrina ny fanjakan'izy roa tonta tany am-boalohany: ny tao Ifanongoavana tany atsimo, ary ny tao Vatodrangy (Ambohidranadrambo) tany atsinanan'Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano tao Mantasoa. Fony nanjaka i Andriamasinavalona taty Antananarivo, dia niakatra hanoa sy nanaiky ny heriny hono i Andriampanarivofonamanjaka. I Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa anefa dia tsy nahatoky loatra an'ity mpanjaka ity ka nanda ny hanoa, ary naleony nilaozana ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan'Andriampanarivo taty aoriana, mba hifindra monina nianatsimo. Niara-niainga tamin'izy ireo tamin'izany fifindra-monina izany ny filohan'ny vahoakany sasany toy ny hova sy ny menakely, ny angaralahy, ary ireo mpanompo. Nanaraka ny moron'ala atsinanana ny dian'izy ireo satria mbola tany efitra tsy nisy olona nanelingelina izany toerana izany. Nivezivezy ela be nitady tany hotonenana izy ireo: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron'ny renirano Onive, nandalo an'i Vontovorona, ary farany vao tody tany amin'ny faritry ny renirano Andrantsay sy Betafo. Teo amin'izany tany izany dia efa nisy ny Vazimba nantsoina hoe Radobay. Nalain'i Andrianony ho sakaiza ity Vazimba ity saingy nofitahiny sy novonoiny taty aoriana mba halana avokoa ny ody sy ny sampiny, ka nahazoana mora foana izany faritany izany mba hanjakany am-piadanana. Nony efa niorina tsara ny fanjakana vaovao, dia nanapa-kevitra ny hifampizara ny tany izy telo mianadahy. Noho ny hatezerana sy ny alahelo vokatry ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana, dia nandao ny toerana i Ramanalina vavy ka nirintona nankany Fisakana. I Andrianony sy Ramanjaka sisa no nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa: i Ramanjaka dia nifidy ny ilany atsinanana izay nanalokaloka tany mandrimandry ka tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina, fa i Andrianony kosa nahazo ny ilany andrefana izay somary mafampana sy akaiky ny Sakalava, ka nanorim-ponenana tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana, rehefa nidina nanamatatra sy naka an'i Vakinankaratra ny mpanjaka Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza (izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka) no novantaniny voalohany. Noho izy roa lahy ireo tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa avy hatrany, dia tsy nesorin'Andrianampoinimerina tamin'ny fitondrana izy ireo fa nataony ho isan'ny laharan'ny Andriamasinavalona miaraka amin'ny taranany rehetra. Etsy an-daniny, i Andriamanalinibetsileo izay taranak'i Andrianony kosa dia nitsangana nanohitra sy namaky ady tamin'Andrianampoinimerina. Nony resy tamin'ny ady izy rehefa nandeha ny fotoana, dia novonoina ary nofoanana tanteraka ny vohitra nisy azy. Ny zanany roa lahy, Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, anefa dia nanaiky mangina ary namadika an-drainy mihitsy aza; vokatr'izany dia nomen'Andrianampoinimerina tany sy fanjakana ihany izy ireo, ary i Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana ka niteraka an'i Ramboasalama, ilay zaza saika hampanjakain'ny mpanjakavavy Ranavalona I rahavavin-dreniny mba handimby azy. Taty aoriana, i Andriantsileondrafy izay zanak'Andrianonitomponitany tao Betafo no natao ho lehiben'ny andriana amin'i Vakinankaratra manontolo. Ireto manaraka ireto no nanjary tompomenakely lehibe tao Vakinankaratra tamin'izany, ao avaratry ny renirano Mania: Andrianonitomponitany tao Betafo, Andriamanalina tao Manandona, Andriamasindraibe tao Antsirabe, Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo, ary Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Tsiahivina fa i Ranavalona, anabavin'Andriandahimbolamena (tompomenakely tao Ambohijanaka (Vakinisisaony)), dia nanambady an'i Andriamanalina mpanjakan'i Manandona (Ambohiponana, zanak'Andriamasindraibe) izay isan'ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra, ary izany indrindra no nampisy ny fihavanana akaiky teo amin'ny andrianan'Ambohijanaka sy ny any Manandona.

Rehefa resy, azo sy nanaiky lembenana i Vakinankaratra, dia nampiana an'ireo fanjakana rehetra tamin'ny vakin'i Mania sy vakin'i Matsiatra hatrany Tsienimparihy any ny fanjakana merina. Ireo mpanjaka izay nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina dia nijanona teo amin'ny fitondrany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely, fa ireo nitsangana nanohitra kosa dia nalaina ny fanjakany ho lasa « Menabe » fehezin'Antananarivo mivantana na natambatra tamin'ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Teo amin'ireo tany ireo, ny fanjakan'i Fisakana notarihin-dRarivoekembahoaka dia niala tamin'ny fanjakany noho izy nifidy ny hanohitra izy tamin'izany andro izany, ka resy, fa i Manandriana (fanjakan'Andrianatara), Isandra (fanjakan'Rajoakarivony), ary Ilalangina (fanjakan'Andriambavizanaka), ary Itsienimparihy (fanjakan'Rarivoarindrano) kosa dia nijanona tamin'ny toerany avokoa noho izy ireo nifidy ny hanoa. Midadasika tokoa ny faritr'i Vakinankaratra satria ny farany avaratra dia Rangaina (Antanifotsy), ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala midadasika, ary ny andrefana ny fanjakan'ny Sakalava Menabe. Voazara roa lehibe ny faritra: ny Andafiatsimonimatsiatra (Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra) sy ny Andafiavaratrimatsiatra (Manandriana hatreo Ivato no mianatsimo), miaraka amin'Ambohitsimanova atsinanana sy andrefana izay nifampisaraka teo Ambohijafy, saingy i Betafo ihany no foiben'i Vakinankaratra manontolo. Rehefa vita ny fandaminana an'i Vakinankaratra manontolo, dia nitodi-doha nianavaratra hody ny tafika mpanjaka. Nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan'i Ambatolampy ankehitriny, eo amoron'i Onive), dia nitodika tamin'ireo zana-dRangorinimerina fito lahy ny mpanjaka Andrianampoinimerina; ho valisoa amin'ny nifikiran'izy ireo sy ny tetika ary ny ady nataony nahazoana an'i Vakinankaratra, dia nomeny azy ireo ho menakely ifampizarany ny tany eo anelanelan'i Vakinankaratra, Ambodirano, ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava mianatsimo ka hatrany Rangaina (Antanifotsy), izay toerana mbola ipetrahan'ny taranany mandraka ankehitriny.

Betafo

Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay

Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely sy andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina ihany koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova izany dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra tamin'izany, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao velirano ny andaniny roa: Andrianampoina nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola kamory kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy fahirano no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna.

Vonizongo

Ny faritr'i Vonizongo dia manomboka eo amin'ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan'i Mahitsy miankandrefana-avaratra, ary miitatra hatrany Andriba. Izany andriandahy atao hoe Andriamisavalambo I izany no mpanjaka voalohany tany, ary niara-belona tamin'ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka izy. Nalaza ho nahery nandeha dia mampitolagaga ity mpanjaka ity, ka tanàna roa nifanalavitra be no tratrany indray andro, ary samy isaorany omby amin'ny andro Fandroana. Na izany aza, ratsy fitondra vahoaka loatra izy ka nanjary halan'ny olona tanteraka. Ankoatra izany, izy no voalaza fa nahita ny tangena voalohany teo amin'ny tantara, ary nanorina ny fampinomana tamin'io poizina io ho fitaovana fitsarana; izay resy sy maty tamin'izany dia nobaboina avokoa ny fananany rehetra. Noho izany herisetra izany, dia nangidy hoditra tamin'ny vahoaka Andriamisavalambo. Mba hamaranana izany fitondrana jadona izany, dia niainga Andrianentoarivo niaraka tamin'ny loholona 10 lahy, vatan-dehilahy 40, vahoaka sasany, ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an'Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ary novonoina tao Ambohitromby taty aoriana. Vokatr'izany, lasan'Andrianentoarivo ny fanjakany manontolo ary nantsoina hoe Maromadinika ny vahoakany. Ny tantaran'ny fahazoan'i Andrianentoarivo ny tany ao Lohavohitra kosa dia mifandray amin'ny fanamboarana fefiloha tety Antananarivo. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan'Antananarivo ny mpanjaka Andrianjaka, dia niloa-bava nanao hoe: « Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! ». Dia nampihady an'Ankadimbahoaka ny mpanjaka, izay hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha. Samy nandraharaha sy niasa teo avokoa ny Ambaniandro sy ny havan'andriana tamin'izany, anisan'izany Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Tamin'izay fotoana izay, nisy tetika maty paika nifanaovan'ireo andriandahy, ka hoy Andriantompokoindrindra tamin'Andrianentoarivo: « Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina ». Rehefa avy eo, nokapohin'Andriantompokoindrindra i Andrianentoarivo sady nitenenany mafy hoe: « Ity tsy mba mahavita ny anjarany ! ». Nitomany Andrianentoarivo namaly hoe: « Vato ka ataoko ahoana ! ». Kanjo hevitra iraisan'izy roa lahy izany mba hanomezan'Andrianjaka an'i Lohavohitra ho an'Andrianentoarivo ho valin'ny fahasahiranany. Indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo ary ny vahoaka, ka nangataka Andrianentoarivo nanao hoe: « Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! ». Namaly Andrianjaka hoe: « Honeno ! ». Rehefa nanontany momba ny vodihena i Andrianentoarivo fandrao misy hadino ka mahadiso, dia hoy Andrianjaka: « Izay hanin'ialahy koa haninona, ny ahy atero ! ». Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra, ary taty aoriana dia niverina nitsidika an'Antananarivo indray izy nangataka an'i Babay. Gaga Andrianjaka ka nanao hoe: « Lohavohitra lasan'ialahy ! Ka dia alain'ialahy indray Babay ! », saingy namaly i Andrianentoarivo hoe: « Ka fanjakanao ihany anie, tany ampandriko ho anao ! ». Nifanao orimbato teny Andringitra izy roa lahy ho fanamafisana izany fifanekena izany. Rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo, dia nampanaiky an'i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy izy, dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara an'i Vonizongo ho roa (atsimo sy avaratra), ary ny taranany no nanjary tompom-bodivona tamin'iny faritra avaratra-andrefan'Imerina iny.

Aman-jato taonany taty aoriana, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina nampandry tany tany Marovatana (Ambohidratrimo), dia tonga tamin'ny nahim-pony ny iraka avy amin'ireo terak'Andrianentoarivo tany Vonizongo. Nilaza tamin'ny mpanjaka izy ireo nanao hoe: « Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! ». Faly loatra ny mpanjaka ka ho valin'ny faneken'izy ireo, dia tsy nesoriny fa napetrany tamin'ny vodivona nisy azy tsirairay avy izy ireo. Ireo zanak'Andrianentoarivo dia nataony ho isan'ny Andriamasinavalona ary nomeny elomena isan-dahy. Nozarain'Andrianampoinimerina ho folo araka ny isany i Vonizongo, ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan'ny filohany tamin'izany fotoana izany.

Ambohimirimo

Betsaka ny vohitra nisy ny terak'Andrianentoarivo ao Vonizongo, saingy vitsy no nahazoana tantara firy satria ny sasany efa lasa haolo na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara dia Ambohimirimo, izay ao amin'ny zarantanin'i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala matevina tazana ery andafy andrefana atsimon'i Mahitsy (miala amin'ny Lalam-pirenena faha-4), ampitan'ny renirano Moriandro. I Andriandambofontany, izay nitondra an'i Tsaravoninahitra, no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin'ny andro nanjakan'Andrianampoinimerina tamin'izany fotoana izany; izy sy ny razany toa an'i Andriampitsaikarivo, Raoniambato, ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao amin'io vohitra io. Taty aoriana, napetrak'Andrianampoinimerina teny Rasoamananoro zanany, izay renin'i Ramasy. Nony niamboho anerana ny mpanjaka Radama I taty aoriana, dia natolotry ny mpanjakavavy Ranavalona I ho an-dRamboasalama (zanak'anabaviny) ny vohitry Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin'ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zanak'i Ramboasalama, dia manana fasana ao ilevenan'ny taranany ihany koa. Nisy rova sy lapa tsara tarehy dia tsara tao fahizay, izay voahodidina amontana sy aviavy maitso vaitra, ka nahatonga ny ntaolo hanao fitenenana hoe: « Mananjara izay monina ao ». Izany indrindra no niavian'ny anaran'ilay vohitra ankehitriny hoe « Mananjara ».

Imamo

Ny tantaran'ny faritr'i Imamo dia manana ny lanjany manokana teo amin'ny tantaran'ny fanjakana merina, satria tsy natao isan-toko manokana izy taty aoriana fa natambatra manontolo tamin'Ankibonimerina efa-toko, ka nampiray tanteraka an'Imerina sy Imamo. Ny mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo dia Andriambahoaka rainy, ary Manazary no renivohitry ny fanjakany tamin'izany fotoana izany. Andriambahoaka II (na Andriambahoakafovoanitany), izay zanany lahy sady niara-belona tamin'ny Mpanjaka Andriamasinavalona, no nandimby azy teo amin'ny fitondrana. Izy no nanorina ny renivohitra vaovao tao Amboniazy, nosy kely iray miorina eo atsinanan’ny farihin’Itasy, toerana misy ny fasana ilevenany mandraka ankehitriny. Rehefa niamboho anefa ity mpanjaka ity, dia voazara roa lehibe ny faritr'Itasy: ny ilany Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) izay nanjakan’Andriampivoanandriamanitra zanany lahitokana, ary ny ilany Imamo Andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) izay natolony ho an’Andriampanarifito zanak’anabaviny. Taty aoriana, Andriamarimampihovohovo (na Andriamary), izay zafiafin’Andriampanarifito, no nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin'ny andro nanafihan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina farany an'Antananarivo, dia lasan-ko babo ny zanaka roa vavin'Andriamary, izay saika lasa ho vadin'Andriamboatsimarofy tao an-dapa tao Antananarivo. Soa ihany anefa fa navotan’Andrianampoinimerina izy roa vavy, ary nampanateriny tamim-panajana tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ny fiverenan'ireo zanany voavotra, ka niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga izy ary niantso ny vahoakany . Naniraka olona nankany amin’Andrianampoinimerina izy hilaza fa manolotra ny fanjakany ho azy. Taty aoriana, niakatra tany Ambohimanga Andriamary, nielo mena narahin’ny vahoaka maro, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe izy. Rehefa nifanena teo antenatenany izy roa lahy, Andrianampoinimerina nilanja basy ary Andriamary kosa nielo mena, dia nifampiresaka tamim-pahatsorana ka nanao fampihavanana matanjaka. Ho valin'izany fanekena am-pon'Andriamary izany, dia nianiana Andrianampoinimerina fa tsy hovany amin'izay tany ipetrahany izy sy ny taranany mandrakizay doria, ary tsy hataony resy lanja noho ny sasany ny tany Mamo. Etsy an-daniny kosa, ny andriana tao Imamo Atsinanana, dia Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy, no nifidy ny hanondro basy sy hanohitra an’Andrianampoinimerina. Tsy nety nanoa izy ireo, saingy resy tamin'ny ady ka novonoina taty aoriana. Ny rahalahin'izy ireo kosa, dia Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanany, no tonga nanaiky lembenana tamin'Andrianampoinimerina, ka tsy novana sata ny toerana nisy azy. Rehefa azo tanteraka Imamo Atsinanana, dia nakambana ho isan'ny faritry Ambodirano sy Marovatana. Teo amin'ny lafiny sata kosa, ny taranak’Andriamary irery ihany no natao ho laharan'ny Zazamarolahy, fa ny andriana sisa rehetra tany Imamo kosa dia nijanona ho andriana amin'ny laharan'ny Andriamasinavalona. Mba hanamafisana izany fampihavanana izany, dia nifamatotra mafy ara-panambadiana Imerina sy Imamo taty aoriana ka nanjary fianakaviana iray ihany. Ny mpanjaka Radama I dia nanambady an’i Ravao sy Ramoma, izay samy zanak’Andriamary (i Ravao taty aoriana dia nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka). Rabodosahondra, anabavin’i Radama I, kosa dia nampakarina ho vadin’i Ratefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary. Ary Ratsiadala, izay anabavin’i Radama I ihany koa, no nanambady an-dRahanety zanak’Andriamarobasy. Farany, i Razaka Ratrimo, izay zanak’anabavin’Andriamary, no nanambady an’i Ramasindrazana, ka niteraka an-dRamoma mianadahy avy, izay tsy iza fa ilay nanjary ho lasa mpanjakavavy Ranavalona II.

Jereo koa

• Fanjakan' Imerina
• Lisitry ny mpanjaka merina

• Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara
• Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara
• Tantaran' i Madagasikara