Taom-baovao malagasy

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Alahamadibe 2.JPG

Ny Taom-baovao malagasy dia ny fiandohan'ny taona malagasy sy ny fankalazana izany izay mitranga eto Madagasikara sy any ivelany koa amin'ny andro voalohan'ny taona voafaritra araka ny tetiandrom-panandroam-bolana na amin'ny fomba hafa.

Amin'izao taonjato faha-21 izao dia mizara ny hevitr'ireo mpankalaza ny taom-baovao malagasy. Ao ny mitazona ny daty amin'ny fizaran-taona fararano, izay heverin'ny mpomba izany hevitra izany fa mifanandrify amin'ny Alahamadibe taloha, ka mankalaza ny taom-baovao amin'ny volana Marsa na Avrily. Ao koa ireo mitana ny daty ao amin'ny lohataona ka amin'ny volana Septambra no ankalazana izany. Ity vanim-potoana faharoa ity dia fantatra koa amin'ny anarana hoe Volambita, araka ny anaram-bolana malagasy avy amin'ny teny sanskrity. Ao koa ireo manaraka ny tetiandro malagasy manara-bolana tanteraka ka tsy mihazona volana na daty gregoriana raikitra hankalazany ny taom-baovao malagasy.

Misy ny mihevitra izany tsy fifanarahan-kevitry ny mpankalaza ny taom-baovao malagasy izany ho olana tokony ho vahana, nefa ao koa ireo mihevitra izany fahamaroan'ny andro fankalazana izany ho fananan'ny Malagasy harena ara-kolontsaina.

Ny tena mafana fo amin'ny fankalazana ny taom-baovao, indrindra ilay heverina fa mifanadrify amin'ny tsinanana Alahamady, dia ireo lazaina fa taranak'andriana merina ao Antananarivo sy ny manodidina, nefa misy koa matetika ny fanasana ireo ampanjaka sy tangalamena sns avy any ivelan'Antananarivo.

Votoatiny

Tantaran'ny fankalazan'ny Malagasy fiandohan-taona[hanova | hanova ny fango]

Samy nanana ny taom-baovaony ny isam-paritra[hanova | hanova ny fango]

Nivoatra hatrany ny daty nankalazana ny tonontaona teto Madagasikara sady samy nanana ny daty nanaovany izany ny isam-poko. Tany amboalohany dia azo heverina fa samy nanana ny tonontaonany ny faritra tsirairay noho ny tantarany sy ny fanisan'andro tsy mitovy. Indreto misy ohatra vitsy.

Tao amin'ny Antanosy[hanova | hanova ny fango]

I Étienne de Flacourt, tamin'ny taonjato faha-17 tany amin'ny faritra Anosy, dia nanoratra fa mifanandrify amin'ny volana Marsa taona gregoriana ny fiandohan-taonan'ny foko Antanosy izay taranaky ny mpanjaka Raminia tonga teto Madagasikara tamin'ny taonjato faha-12.

Tao amin'ny Antemoro[hanova | hanova ny fango]

Ny volana Alahamaly (arabo: االحمل / Al-Hamal) hoan'ny foko Antemoro tarana-dRamakararo, Arabo tonga teto Madagasikara tamin'ny taonjato faha-16, dia mifanandrify amin'ny volana Avrily amin'ny fanisan-taona gragoriana, tsy volana voalohany amin'ny taona anefa ny Alahamaly amin'ny foko Antemoro.

Tao amin'ny Merina[hanova | hanova ny fango]

Ho an'ny foko Merina dia ny mpanjaka Rabiby, izay lazaina fa Arabo, no nanova ny anaram-bolana vazimba ho anaram-bolana arabo ka nahitan'ny Merina ny anaram-bolana Alahamady tamin'ny taonjato faha-16.

Ny tsara ho marihina dia saika taranaky ny mpanjaka Raminia sy ny mpanjaka Ramakararo ary ny mpanjaka Rabiby no nifindrafindra toerana namorona ny fanjakana-foko maro eran'i Madagasikara. Araka ny hevitr'ireo mpankalaza taom-baovao fararano dia tsy mifanalavitra fa miodina eo amin'ny Marsa sy Avrily eo ny volana Alahamady hoan'izy telo razamben'ny fanjakana maro teto Madagasikara ireo.

Voalaza fa tany Imerina dia ny mpanjaka Ralambo (1575-1610), zafikelin'ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby, no nanao ny volana Alahamady ho volana voalohany amin'ny taona, noho io volana io nahaterahany. Araka ny fahalalan'ny mpankalaza taom-baovao fararano dia hatramin'ny mpanjaka Ralambo ka hatramin'ny mpanjaka Andrianampoinimerina (1787-1810) dia ny andro voalohany amin'ny volana Alahamady no miandoha ny taona tany Imerina.

Ny fankalazana amin'ny voalana Alahamady[hanova | hanova ny fango]

Alahamadibe[hanova | hanova ny fango]

Nivoatra hatrany ny anarana nampiasaina. Samy nananana ny fiandohan-taonany ny faritra maro teto Madagasikara fahizay. Taty anivon-tany dia ny mpanjaka Ralambo no nankalaza izany voalohany tamin'ny fomba manetriketrika ary tao amin'ny renivohitry ny fanjakany tao Ambohidrabiby no nankalazana izany voalohany tamin'ny fitsingerenan'ny andro nahaterahany izay lazaina fa tamin'ny taona 1575, andro vava Alahamady amin'ny volana Alahamady moa io fitsingerin-taona nahaterahany io koa natao hoe "Alahamadibe" izay nataony andro voalohany amin'ny taona. Misy ny milaza fa zavatra roa samihafa ny Alahamadibe (na Alahamady be) sy ny taom-baovao malagasy[1].

Fampifanandrifiana ny Alahamady merina amin'ny Alahamaly antemoro[hanova | hanova ny fango]

Araka ny fahalalan'ireo mpankalaza taom-baovao fararano, tamin'ny andron'Andrianampoinimerina dia nampifandrifiana tamin'ny Alahamady antemoro (ataon'ny Antemoro hoe Alahamaly) ny Alahamady tao Imerina araka ny torohevitr'ireo Antemoro mpanolotsaina azy, izany hoe raha mitaha amin'ny fanisan-taona gregoriana dia teo amin'ny volana Marsa ny Alahamady merina no nakisaka ho eo amin'ny volana Avrily.

Mipetraka ihany ny fanontaniana manao hoe: Raha nisy ny fanitsiana dia mbola marina ve ireo daty malagasy tany alohan'ny fanitsiana, indrindraindrindra ireo andro sy volana lazaina fa Alahamadibe tany aloha?

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina dia lazaina fa teraka tamin'ny volana Alahamady ary Alahamady no vintany. Ampahatsiahivin'ireo mpomba ny taom-baovao fararano ny tenin'Andrianampoinimerina hoe: "Tsy manam-pahavalo afa-tsy ny mosary aho" mba hanamarinany ny fisafidianany ny fararano. Izany filazany izany, hoy izy ireo, dia ahitana taratra ny fandresen'ny volana Alahamady izay taom-piakaran'ny vary sy fararano amin'ny maintso ahitra. Nanomboka tamin-dRadama I (1810-1828) kosa no nisy ny alimanaka voalohany, izany hoe fanoratana mialoha amin'ny bokikely ny tetiandro hoan'ny taona iray.

Fanitsiana faha Radama II[hanova | hanova ny fango]

Tamin-dRadama II (1861-1863) dia nasiana fanitsiana indroa ny fanisan'andro malagasy merina satria dia nihoatra 300 andro mahery.

Fisafidianana daty hafa faha-Ranavalona III[hanova | hanova ny fango]

Tamin-dRanavalona III (1881-1896), vokatr'izany rehetra izany, dia tsy fantatra intsony ny tena andro vava Alahamady amin'ny volana Alahamady satria samy manana ny fanisany andro ny mpanandro. Hany herin-dRanavalona III, novainy amin'ny 22 Novambra andro nahaterahany ny fiandohan-taona, sahala amin'ny nataon'ireo mpanjaka teo aloha izay nanao ny andro nahaterahany ho fiandohan-taona. Saingy ny azy daty gregoriana fa tsy datim-panandroana.

Asaramanitra[hanova | hanova ny fango]

Tamin'ny taonjato faha-19 kosa rehefa nivelatra ny fivavahana kristiana ary lasa Kristiana mihitsy ny fanjakana malagasy dia tsy nampiasaina intsony ilay anarana hoe "Alahamadibe" satria toa misy fombafomba fanao amin'ny sampy izany, koa "Fandroana" no teny nentina niantsoana io fety io. Tamin-dRanavalona III (1883-1896) dia novainy ho ny 22 Novambra, izay tsingerin-taona nahaterahany ny fanaovana ny fandroana, vanimpotoan'ny asara moa io 22 Novambra io koa "Asaramanitra" no niantsoana io fety io. Ary "Tratry ny Asaramanitra e!" no teny ifampiarahabana tamin'izany. Marihina fa avy amin'ny teny sanskrity izany anarana izany. Rehefa tonga ny fanjanahantany ka mandrak'ankehitrio dia nampiasaina hilazana izay fety rehetra ny teny hoe asaramanitra na dia tsy vanimpotoan'ny asara intsony aza ka na tonga ny 1 Janoary na 14 Jolay na 26 Jiona dia mifampiarahaba "tratry ny asaramanitra" ny Malagasy.

Tamin'ny andron'ny fanjanahan-tany[hanova | hanova ny fango]

Nony lasa zanatany i Madagasikara dia io fety io (ny Alahamadibe), izay maneho ny fihavanana sy ny firaisan-kinan'ny ambanilanitra, no noravan'ny Vazaha voalohany. Hita taratra tamin'zany tokoa mantsy fa tena fiaraha-monina nirindra ao anatina rafitra milamina sy mafonja no niainan'ny Malagasy, araka ny fomba fijerin'ireo Malagasy nahazo tombontsoa tamin'izany. Ka raha nikendry ny hanjanaka ny Vazaha dia io rafi-piaraha-monina io no noravany voalohany. Avy hatrany dia napetrany fa ny 1 Janoary amin'ny fanisan'andro gregoriana no taom-baovao.

Tamin'ny taona 1897 dia nofoanan'i Frantsa mpanjanatany ny fankalazan'ny Malagasy ny Alahamadibe ary noenjehin'i Frantsa ny Malagasy nankalaza izany. Vokatr'izany, tsy sahy nankalaza izany imasom-bahoaka intsony ny Malagasy. Maro tamin'ireo Malagasy voasokajy ho andevo na mpanompo no tsy nahatsiaro fahavoazana loatra tamin'ny nanafoanana izany.

Fomba fankalazana ny Alahamadibe araka ny fomba merina[hanova | hanova ny fango]

Alamahady 1.JPG

Nanomboka tamin'ny fanjakan-dRalambo dia mankalaza ny Alahamadibe izay natao hankaherezana ny firaisan-kinan'ny vahoaka ny Merina. Araka ny hevitr'ireo ao amin'ny Trano Koltoraly Malagasy, ny famerenana ny fankalazana izany amin'ny fomba ofisialy dia mamerina miandalana tsikelikely ny fiandrianam-pirenena marina.

Fandroana[hanova | hanova ny fango]

Mitomboka amin'ny Fandroana ny fankalazana. Indray andro mialoha no itrangan'ny Fandroana ary mandro avokoa ny vahoaka. Natao hanadio ny rehetra io Fandroana io ary araka ny finoana dia manala ny zava-dratsy amin'ny fanjakana (tamin'ny faha mpanjaka) ary amin'ny fiarahamonina. Ny hariva dia manatrika ny afo tsy maty ny olon-drehetra, indrindraindrindra ny vehivavy sy ny ankizy, ary fotoan'ny harendrina izany. Arehitra amin'ny alalan'ny labozia lehibe ao amin'ny tranom-panjaka ny labozia rehetra. Masoandro no dikan'io labozia io.

Tatao[hanova | hanova ny fango]

Ny tatao dia vary amin'ny ronono sy tantely atao ambonin'ny loha natao hiarovana amin'ny fahafatesana sy hirariana fiainana miadana ho an'ny taona ho avy.

Safo rano misandratr'andro[hanova | hanova ny fango]

Ny maraina dia manomboka amin'ny safo rano misandratr'andro izay fotoan'ny tso-drano. Fotoana anaovana tso-drano ny fianakaviana manatrika ny fankalazana. Rano madio nantsakaina vao mangiran-dratsy, hafanaina ary apetraka anaty trano-mpanjaka. Atsoboky ny mpanatrika ao anatin'ilay rano avokoa ny tanany sy ataony eo ambonin'ny lohany ary manonona ny vavaka ho an'ny taom-baovao.

Nofon-kena mitam-pihavanana[hanova | hanova ny fango]

Zarahasina[hanova | hanova ny fango]

Fankalazana taom-baovao fararano ankehitriny[hanova | hanova ny fango]

Daty amin'ny volana Marsa sy Avrily[hanova | hanova ny fango]

Ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny Akademia Malagasy no voalaza fa namaritra io daty io araka ny fikarohana nataon'izy ireo.

Tamin'ny taona 2004 dia ny 21 Marsa no nakalazana ny taom-baovao malagasy[2].

Tamin'ny taona 2011 dia ny 3 Avrily no nanatanterahana izany[3].

Ny datin'ny taom-baovao tamin'ny taona 2013 dia na 12 Marsa (ho an'ny Trano Koltoraly Malagasy) na 16 Marsa 2013 (ho an'ny Mamelomaso).

Tamin'ny taona 2014 dia tamin'ny 31 Marsa[4].

Nankalazaina tamin'ny 20 sy 21 Marsa izany tamin'ny taona 2015[5]. Tamin'ny taona 2015 dia ny 20 Marsa[6] alina no tsinana ny volana Alahamady, ary ny 21 Marsa 2015 no miandoha ny taona malagasy 2015. Ny 20 sy 21 Marsa 2015 araka izany no nankalazany amin'ny fomba manetriketrika ny taom-baovao malagasy 2015.

Ny 10 Marsa no nanaovana ny fankalazana tamin'ny taona 2016[7] [8].

Nankalazaina tamin'ny 28 Marsa[9] ny taom-baovao malagasy 2017.

Tamin'ny taona 2018 dia tamin'ny 18 Marsa no nankalazana ny taom-baovao fararano[10] [11].

Tamin'ny taona 2019 dia ny 6 Avrily no nankalazana ny taom-baovao malagasin'ireo ao amin'ny Trano Koltoraly Malagasy

Ny tetiandro ampiasain'ny mpankalaza taom-baovao fararano[hanova | hanova ny fango]

Ny tetiandro ampiasain'ireo mpankalaza taom-baovao fararano dia tokony tsy manara-bolana tanteraka fa manara-bolana sy masoandro. Midika izany fa amin'izy ireo dia nanana fomba namantarany ny ekinoksam-pararano (21 Marsa), na zavatra hafa mitovy amin'izany, ny Ntaolo, na dia tsy fiteny tamin'izany fotoana izany aza ny hoe ekinoksa (frantsay: equinoxe). Lazaina fa ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny Akademia Malagasy dia samy nikaroka momba izany ary nitovy ny fomba fijerin'izy ireo fa raha ampifandrifiana amin'ny fanisan-taona gregoriana dia ny tsinambolana akaiky indrindra ny ekinoksa 21 Martsa no fiandohan'ny taona malagasy ka ankalazana ny taom-baovao malagasy.

Toherin'ny mpanaraka ny tetiandro manara-bolana sady mankalaza Alahamadibe, tsy amin'ny daty na volana gregoriana raikitra, ny fomba famaritan'ireo mpankalaza taom-baovao fararano satria amin'izy ireo dia manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy.

Fanamarinana ara-toetrandro sy ara-toekarena ny taom-baovao fararano[hanova | hanova ny fango]

Hoan'ny Trano Koltoraly Malagasy dia eo amin'ny vanimpotoan'ny faranano, izany hoe, hoy izy ireo, efa lasa ny rivodoza, ny ranobe, ny fihotsahan'ny tany, izany fotoana izany. Miakatra ny vary, ka resy ny maintso ahitra. Fahizay dia indroa miakatra ny vary isan-taona ka ny "vary aloha" dia eo amin'ny Febroary no miakatra, fa ny fotoana fiakaran'ny vary hafa kosa dia eo amin'ny fararano izay mifanandrify amin'ny volana Marsa-Avrily amin'ny taona gregoriana. Efa afaka mifaly sy tsy mifehy kibo intsony ny rehetra ary efa nindaosin'ny ranobe sy ny rivodoza ny loto ary manomboka madio indray ny voajanahary rehetra.

Ny Malagasy dia manararaotra an'io hidio amin'ny alalan'ny fandroana sy fifamelana ary fandiovana ny tontolo manodidina. Fotoana filanonana ara-boajanahary, hoy izy ireo, ny fararano, satria tafavoaka ny andro ratsy sy ny mosary.

Entin'izy ireo manamarina ny fankalazana koa ny fiteny fahizay, toy ny hoe "Mandihiza rahitsikitsika, hianaranay raha fararano".

Fanamarinana ara-kaikintana ny taom-baovao fararano[hanova | hanova ny fango]

Misy amin'ny mpankalaza taom-baovao fararano ny milaza fa amin'ny vava Alahamady no mifanitsy ny tsinam-bolana sy ny antokon-kitanan' Alahamady eny amin'ny lanitra raha jerena avy eto Madagasikara[12]. Misy aza ny milaza fa mifanitsy amin'ireo koa ny masoandro. Ny tsinam-bolana akaiky indrindra ny ekinoksa 21 Martsa no tena mora amantarana ny andro voalohany amin'ny taom-baovao malagasy, hoy ireo mpanao ny fankalazana amin'ny fararano.

Izany fiheverana izany dia tsy mifanaraka amin'ny zava-misy marina ara-kaikintana satria tsy amin'io fotoana io no idiran'ny masoandro na ao amin'ny fari-danitry ny antokon-kintan'Alahamady (latina: Aries; frantsay: Belier). Ny daty maha ao amin'ny fari-danitry ny antokon-kintana Alahamady dia eo anelanelan'ny 18 Avrily sy 13 Mey. Ny filazana fa mifanitsy ny volana sy ny masoandro dia tokony hidika fa misy tako-masoandro na takom-bolana.

Tsy mijery volana na kintana intsony fa mampiasa solosaina[hanova | hanova ny fango]

Fahizay, hoy izy ireo, dia manisa andro sy mijery ny endrika sy ny toeran'ny volana mitaha amin'ny antokon-kintana ny mpanandro mba hahalalana ny volana tsinana sy ny diavolana sy ny maizimbolana ary ny anaram-bolana. Ankehitrio kosa, noho ny fisian'ny milina matanjaka dia azo fantarina mialoha ny andro mahatsinana ny volana Alahamady, araka ny eritreritr'ireo mpankalaza taom-baovao fararano, satria ireo solosaina matanjaka dia afaka mikajy izany ho an'ny 50 taona hoavy.

Indreto santionany amin'ny datin'ny taom-baovao malagasy fararano hatramin'ny taona 2019:

  • Taona 2015: 20 Marsa 2015 amin'ny 12 ora 36mn antoandro no tsinan'Alahamady, Taom-baovao malagasy.
  • Taona 2016: 10 Marsa 2016 amin'ny 04 ora maraina sy 55 mn no tsinan'Alahamady, Taom-baovaomalagasy.
  • Taona 2017: 28 Marsa 05 ora maraina sy 58 mn no tsinan'Alahamady, Taom-baovao malagasy.
  • Taona 2018: 17 Marsa amin'ny 16 ora hariva sy 13 mn no tsinan'Alahamady, Taom-baovao malagasy.
  • Taona 2019: 05 Avrily amin'ny 11ora atoandro 51 mn no tsinan'Alahamady, Taom-baovao malagasy.

Tokony ho daty mitovy no ankalazana ny taom-baova malagasy[hanova | hanova ny fango]

Na dia eo aza ny fahalalahan'ny Malagasy tsirairay sy isam-paritra hankalaza izay fety tiany hankalazaina amin'ny fotoana heveriny fa mifanaraka amin'ny fomban-drazany, dia mihevitra ny ao amin'ny Trano Koltoraly Malagasy fa ankehitrio dia tsy azo heverina intsony ny samy hankalaza ny taom-baovao malagasy araka ny datin'ny faritra tsirairay. Izany dia mitaky daty iray iombonan'ny faritra rehetra. Ankehitrio kosa dia averina ankalazaina amin'ny fomba manetriketrika izany tonontaona malagasy izany koa "Taombaovao malagasy" no anarana iantsoana izany satria natao hoan'ny Malagasy tsy vakivolo, tsy manavaka fiaviana, firazanana sy finoana ary foko izany. Ankehitrio, ny taom-baovao malagasy (ilay ankalazaina amin'ny fararano), amin'ny maha fankalazana tsy mialonjafy sy natao hoan'ny Malagasy tsy ankanavaka azy, dia eran'i Madagasikara sy maneran-tany ny Malagasy no entanin'ny ao amin'ny Trano Koltoraly Malagasy hankalaza azy isaky ny tonga ny fararano izay eo amin'ny Marsa na Avrily izany. Manentana toy izany koa ireo mpankalaza taom-baovao lohataona. Izany koa anefa dia tsy manakana ny tsirairay na fianakaviana, na orinasa, na vohitra, na fikambanana hanao fomba araka izay tiany rehefa tonga ny fankalazana ny taom-baovao malagasy.

Fiverenana amin'ny volana Marsa sy Avrily[hanova | hanova ny fango]

Araka ny fahalalan'ireo mpitarika ny fankalazana taom-baovao fararano, tamin'ny taratasim-panjakana nifanaovan'ny mpitondra fanjakana teto Madagasikara tamin'ny nanjakan-dRanavalona III, taratasy izay voarakitra ao amin'ny tahirim-bakokam-pirenena, dia hita fa mifanandrify amin'ny volana Marsa na Avrily eo hatrany ny volana Alahamady hoan'ny taona 1894 sy 1895 sy 1896 ary 1897.

Fomba fankalazana[hanova | hanova ny fango]

Araka ny hevitr'ireo mafana fo amin'ny fankalazana, ny taom-baovao malagasy dia tsy misy fomba iraisana hankalazana azy fa dia miankina tanteraka amin'ny mpikarakara ny fankalazana azy: ny Kristiana dia afaka mankalaza izany amin'ny fomba kristiana, ny Silamo malagasy koa dia afaka mankalaza ny taom-baovao malagasy amin'ny fomba silamo; toy izany koa ireo mpandala ny nentim-paharazana. Ny mpandraharaha amin'ny sehatra maro dia afaka mankalaza izany koa amin'ny fombany toy ny hetsika ao amin'ny toeram-piasana na toeram-pianarana. Ny taranak'andriana dia afaka mankalaza izany amin'ny fombany. Ary any amin'ny faritra maro eran'i Madagasikara dia azo ankalazaina amin'ny fomba any amin'ny faritra ny taom-baovao malagasy.

Izany filazana fahalalahana izany dia misy fetrany ihany raha jerena ny fihetseham-pon'ny mpankalaza taom-baovao fararano manoloana ireo Malagasy hafa mankalaza taom-baovao lohataona araka ny hita amin'ny tambazotran-tserasera sy tranonkala ampiasainy.

Faritra nankalaza ny taom-baovao fararano sahala amin'ny Alahamadibe[hanova | hanova ny fango]

Araka ny fahalalan'ireo ao amin'ny Trano Koltoraly Malagasy (TKM), tamin'ny taonjato faha-19, rehefa lasa Fanjakan'i Madagasikara ny Fanjakan'Imerina dia efa nankalaza tamin'ny daty iray niraisana ny 3/4n'ny faritra rehetra eto Madagasikara, ka efa fetim-pirenena niraisan'ny Malagasy maro anisa ny fankalazana ny tonontaona talohan'ny nahalasa zanatany an'i Madagasikara tamin'ny taona 1896 ary efa samy nankalaza azy, hoy izy ireo, ny eran'ny Nosy talohan'ny taona 1896.

Io isa 3/4 io dia ny ampahan-tanin'i Madagasikara lazain'ny mpahay tantara fa nofehezin'ny mpanjaka merina. Isan'ny antony tokony hankalazan'ny Malagasy rehetra ny taom-baobao fararano izany, araka ny hevitr'izy ireo.

Faritra sy toerana ary sehatra mankalaza ny taom-baovao malagasy[hanova | hanova ny fango]

Alahamadibe3.JPG

Mankalaza ny taom-baovao malagasy fararano ny eo Antananarivo sy eny Ikianja Ambohimangakely, ny ao Imerimanjaka, ny ao Ambohidrabiby, ny ao Ambohimanga, ny ao Sabotsy Namehana ary ny ao Ilafy.

Misy sekoly ao Antananarivo izay mankalaza io taom-baovao io ao amin'ny toeran'ny sekoly ihany na mamonjy ireny toerana manan-tantara ireny. Ny sekoly ACEEM dia nankalaza ny taom-baovao fararano tao an-tsekoly ka ny mpianatra amin'ny sekoly dia manao fitafy malagasy amin'ny andron'ny fankalazana.

Misy koa ny Kristiana sy mankalaza ny taom-baovao malagasy fararano. Ny Fiangonana FJKM Ambohidrabiby dia mankalaza izany amin'ny fomba kristiana ka fivavahana ekiomenika ao ampiangonana no ataony amin'izany ary ny mpiangona dia manao akanjo malagasy daholo amin'izany.

Ao koa ny fikambanana politika nankalaza azy toy ny antoko KITANA tarihin'Andriamatoa Tabera izay tsy nankalaza izany intsony taty aoriana. Maro koa ireo trano fisakafoanana sy filanonana manao tolotra manokana rehefa tonga ny taom-baovao malagasy fararano.

Marihina fa tsy rototra amin'ny fankalazana io atao hoe taom-baovao malagasy fararano io ny any amin'ny faritra maro ivelan'Analamanga nefa misy ihany ny tonga ao Antananarivo rehefa mahazo fanasana, indrindra ireo ampanjaka sy tangalamena sns.

Fomba fankalazana ny taom-baovao fararano ankehitrio[hanova | hanova ny fango]

Alamady.JPG

Fomba malalaka[hanova | hanova ny fango]

Mba hahatonga ny fankalazana ny taom-baovao fararano hahazo olona maro dia milaza ireo mpomba azy fa malalaka ny fomba fanatanterahana izany araka ny toerana misy ny mpikarakara satria ny rehetra dia afaka mankalaza azy amin'ny fomba mety aminy. Rehefa tonga ny taom-baovao malagasy dia azo atao tsara ny mankalaza izany amin'ny fomba misy ao amin'ny faritra mankalaza izany.

Fomban-drazana malagasy sasasy faha Alahamadibe[hanova | hanova ny fango]

Na dia izany aza dia tsy vitsy amin'ireo Malagasy ny mamerina ny fomba fankalazana Alahamadibe izay heveriny fa tsy mifanohitra amin'ny toetrandro. Tsy misy araka izany ny lapabe sy ny kimandrimandry izay lazain'ny mpahay tantara fa nisehoana fahalalahan'ny firaisana ara-nofo. Misy, ohatra, omby tsy tolony ho vovoina noho ny volony.

Fankalazana taombaovao lohataona ankehitriny[hanova | hanova ny fango]

Fotoam-pankalazana ny taom-baovao lohataona[hanova | hanova ny fango]

Nanomboka tamin'ny taona 2016 dia nisy ny fankalazana taom-baovao malagasy iraisam-paritra izay atao amin'ny volana Septambra ka tapaka fa amin'ny tsinam-bolan'ny Septambra no anatanterahana izany. Talohan'io taona 2016 io dia efa nisy ny nanao fankalazana ny taombaovao lohataona tao Antananarivo. Taty aoriana dia nanapaka ireo mpankalaza taom-baovao lohataona tamin'ny taona 2018 fa ankalazaina isaky ny 22 Septambra ny taom-baovao malagasy ho an'ny faritra rehetra eto Madagasikara[13]. Izany hoe tsy ankinina amin'ny tsinam-bolana fa ankinina amin'ny fizaran-taona. Marihina fa io volana Septambra io dia iray amin'ireo volana ao amin'ny fizaran-taona atao hoe lohataona izay mifanandrify amin'ny volana Volambita avy amin'ny teny sanskrity. Natao hoe Volambita rahateo ity vaninandro ity.

Fanaporofoana ara-tantara[hanova | hanova ny fango]

Ny fiantombohan'ny lohataona, hoy ny mpankalaza taom-vaova lohataona, no atao hoe Volambita any amin'ny faritra maro eto Madagasikara izay nampiasa ny anaram-bolana amin'ny teny sanskrity[14]. Raha faritra vitsy no lazaina fa nankalaza ny Alahamadibe, izay mifamatotra amin'ny andro nahaterahan'ny mpanjaka Ralambo sy ny mpanjaka merina hafa koa, ny fiantombohan'ny lohataona dia fantatry ny ankamaroan'ny foko rehetra eto Madagasikara efa talohan'ny fiitaran'ny fanjakana merina sady nankalazainy tsy an-tery fa an-kalalahana. Tsy vao tamin'io taona 2018 io tsy akory, hoy izy ireo, no nanombohan'ny Malagasy nankalaza ny taom-baovao lohataona.

Ny somary olana eto dia ny tsy fitovizan'ny fotona atao hoe Volambita tamin'ny faritra maro, satria ny volana rehetra ao amin'ny lohataona dia nety natao Volambita tamin'ny fotoana faha mpanjaka, araka ny voasoratry ny mpahay tantara. Tsy mitovy habe amin'ny olana misy eo amin'ireo mpankalaza Alahamadibe na taom-baovao fararano anefa izany satria samy ao anaty lohataona ny Volambita samihafa fa tsy tamin'ny fizaran-taona samy hafa. Ny anaram-bolana sasany avy amin'ny fiteny sanskrity rahateo dia anarana ahafantarana ny fizaran-taona koa.

Fanamarinana ara-pitenenana sy ara-boajanahary

Milaza ny mpankalaza taom-baovao lohataona fa ny fiandohan'ny lohataona no tena taom-baovao malagasy satria miandoha na manomboka eo ny taona. Amin'ny maha fotoana fiandohan'ny taona azy indrindra, hoy izy ireo, no nanomezan'ny Ntaolo malagasy azy ny anarana hoe lohataona (misy koa ny manao hoe lohatao na lohataogno). Mbola hita taratra ao amin'ny anaran'ilay vorona atao hoe taotaonkafa, kankafotra na taotaokafo (anarana ara-tsiansa: Cuculus poliocephalus rochii), izay ataon'ny Ntaolo malagasy fa manambara ny fahatongavan'ny taona hafa, izany hoe taona vaovao izany rehefa maneno amin'ny fiandohan'ny lohataona[15]. Hita amin'ny angano izany[16] ary hita koa amin'ny ohabolana[17] [18]sy ny fitenenana maro[19] [20] ary ny tonon-kalo[21] na hainteny[22] tranainy na vaovao.

Amin'io fotoana io, hoy ny mpomba ny taom-baovao lohataona, dia manomboka velom-bolo ny zavaboary manontolo, fa tsy ny olombelona ihany, manomboka mitsiry ny ravin'ireo zavamaniry manintsan-dravina, mihamaro ny vorona misiotsioka, manomboka ny fiasan-tany sns, mivoaka avy any anaty tany ireo biby mpilevina ririnina. Tsy ny malagasy ihany no nankalaza ny lohataona fa firenena maro koa, ka ny volana Marsa, raha ny marina, dia fiandohan'ny lohataona any amin'ny ila-bolantany avaratra, fa ny aty atsimo kosa amin'ny volana Septambra.

Izao ny tenin'ny filohan'ny fikambanana Iray Madagasikara, Eris Rabedaoro:

"Nahoana no nantsoina hoe Volambita ary nahoana no ankalazaina amin’ny volana septambra ? Rehefa tonga ny volana septambra aty amin’ny ilabolan-tany atsimo, dia mifoha daholo indray ny zava-manan’aina. Velona avokoa noho izany na ny vorona, na ny voninkazo, na ny hazo, na ny biby. Hoy ny volan’ny kakafotra hoe: Tao Tao Kafa, izay midika hoe Taona Vaovao. Ny ambiaty kosa dia mamelana amin’io fotoana io. Hoy ny Ntaolo hoe: manambara izany fa tonga ny taona vaovao voalazan’ny Lanitra. Namorona io zavamaniry io hono mantsy Andriamanitra entina hanambarana ny Lohataona. Ny ambiaty mantsy mahalala ny ao ampon’ny Lanitra. Samy nanome anarana io Lohataona io avokoa ny foko rehetra, ka nisy anarana iray niavaka tamin’ny be sy ny maro, dia ny Volambita. Mitovy amin’ilay antsoina hoe Asaramanitra any ampovoan-tany sy any antsimon’ny nosy izy io. Mety avy amin’ny sanscrit no nihavian’ny teny hoe Volambita saingy tsy fantatra mazava izay tena dikany, ka izay ihany koa no antony nisafidianana azy. Amin’io fotoana io isika mianakavy vao hiara-hankalaza andro lehibe iombonana hatramin’ny nahazoantsika ny fahaleovantena na dia samy manana ny fankalazana ny taom-baovaony aza ny faritra sy foko tsirairay avy. Amin’ny alalan’ny harentsaina sy ny zava-kanto no iarahantsika manatontosa izany firaisan-kina izany. Raha mifandray tanana isika, dia hiara-hiaro ny firaisan-kina sy ny fihavanana ary hiaro ny fahasamihafana. Fa ny fihavanana no hery"[23].

Daty nankalazana taombaovao lohataona[hanova | hanova ny fango]

Efa hita tany amin'ny taona 2012 tany ny firesahana ny hoe Volambita izay nanaovana hetsika ara-kolontsaina indridra amin'ny lafiny zavakanto[24]. Nankalazaina tamin'ny 21 Septambra ny taom-baovao malagasy 2017 [25] [26] [27] [28]. Tamin'ny taona 2018 dia tamin'ny 22 Septambra kosa ny taom-baovao lohataona.

Fanoherana ny mpankalaza Volambita[hanova | hanova ny fango]

Toherin'ireo mpankalaza taom-baovao fararano ny fankalazana ny Volambita. Antony roa lehibe no tena misongadina, dia antony ara-politika sy antony ara-pinoana. Ao ny fiampangana ny mpankalaza taom-baovao Volambita ho mpivarotra tanindrazana sy mpanongam-panjakana. Nampangaina ho olona tsy manaja ny hasina izy ireo tamin'ny famonoana omby mainty sy tamin'ny nisafidian'izy ireo andro heverin'ny mpankalaza taom-baovao fararano ho mifanohitra amin'ny Alahamady. Lazain'ny mpomba ny Alahamady fararano fa fotoana mampihetsika ny hadalan'ny biby sy ny olombelona ny volana Septambra[29].

Fankalazana taom-baovao mitety fizaran-taona ankehitriny[hanova | hanova ny fango]

Ity indray dia taom-baovao amin'ny tsinan'Alahamady araka ny tetiandro malagasy manara-bolana tanteraka. Tsy amin'ny daty gregoriana na fizaran-taona raikitra ny tsinan'Alahamady fa mitety ny volana gregoriana sy ny fizaran-taona rehetra.

Daty tsy amin'ny volana gregoriana raikitra[hanova | hanova ny fango]

Manampy ireo daty roa efa voalaza (Marsa-Avrily sy Septambra) ny daty araka ny tsinan'Alahamady amin'ny tetiandro malagasy manara-bolana tanteraka ka mahatonga fisiana datin'ny taom-baovao malagasy ho telo ao anatin'ny taona. Ny tetiandro malagasy misy anaram-bolana avy amin'ny teny arabo dia miankina tanteraka amin'ny tsingerim-bolana fa tsy amin'ny masoandro ka latsaka 10 na 11 andro ny taona manara-bolana ary tsy mifanena ny daty gregoriana sy ny daty manara-bolana raha tsy afaka 33 taona gregoriana fa tsy isan-taona[30] [31]. Ilay mpanoratra ny "Alimanaka malagasy", i Alima Rabesata, koa dia manohana io Alahamady mitety fizan-taona io sady manohitra mafy ny Alahamady fararano tsy miova.

Nisy fankalazana taom-baovao tamin'ny 29 Aogositra 2011[2]. Tamin'ny taona 2012 dia ny 19 Aogositra no nanatanterahana izany[2]. Ny datin'ny taom-baovao tamin'ny taona 2013 dia tamin'ny 8 Aogositra 2013[2]. Ny taom-baovao malagasy araka ny tetiandro manara-bolana tamin'ny taona 2017 dia ny tsinam-bolan'Alahamady tamin'ny 24 Jona.

Sombin-dahatsoratra fanamarinana

Ireto misy sombin-dahatsoratra faha mpanjaka izay mety manamarina ny tsy maha raikitra amin'ny volana gregoriana iray na roa ny volana malagasy iray, indrindra ny mahadiso ny taom-baovao fararano.

"Izaho Ranavalomanjaka, .... Manome ity taratasy ity an-dRahobivelo ho fahatsiarovana ny soa nataony tamy ny Fanjakana noho ny nandoavany Ariary roa ho fitia tsy mba hetra tamy ny nandoavany vidim-basy tamy ny 10 Asombola 19 Febroary 1880...

Nosoratana tao amy ny Lapako ao Tsarahafatra tamy ny 20 Alahasaty (30 Janoary), ny taonan'ny Tompo, 1880"[32]

Ny tanjon'ny fankalazana ny taom-baovao malagasy[hanova | hanova ny fango]

Ny firenena malagasy, toy ny firenena maro eran-tany (Jiosy, Silamo, Egiptiana, Etiopiana, Indiana, Sinoa, Eoropeana) dia nanana ny taonany manokana sy mankalaza ny fiandohan'izany taona izany. Tsy latsa-danja noho ireo ny Malagasy.

Hamerenana izay nofoanan'ny fomba vahiny

Nosoloin'i Frantsa ny fankalazana ny 14 Jolay ny fankalazana ny taom-baovao malagasy. Amin'izao fotoana izao koa dia misy ny Malagasy mihevitra fa ampy hanamarihana ny firaisam-pirenena ny fankalaza ny fetin'ny fahaleovan-tena malagasy isaky ny 26 Jona. Araka ny hevitr'ireo ao amin'ny Trano Koltoraly Malagasy, hatramin'ny taona 1897 mandrak'ankehitrio dia mbola "manan-kery" foana ny didim-pitondrana noraisin'ny mpitondra frantsay nanafoana ny fankalazana ny taom-baovao malagasy. Ny mpitondra nifandimby dia tsy rototra tamin'ny fanafoanana izany lalana izany, tsy noho ny fanoherany ny fankalazana, satria misy ny mankalaza izany malalaka, fa noho ny mety ho fandraisan'ny Malagasy ny hevitra politikan'izany raha ampifandraisina amin'ny tantara faha mpanjaka.

Nanomboka tamin'ny taona 2007 dia nijoro ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny Akademia Malagasy izay niara-namerina ny fankalazana amin'ny fomba manetriketrika izany taom-baovao malagasy izany ka nisafidy ny volana Marsa na Avrily izay heveriny fa mifanandrify amin'ny Alahamady.

Hankalazaina ara-panjakana[hanova | hanova ny fango]

Na dia mankalaza malalaka izay heveriny ho taom-baovao malagasy aza ny ao amin'ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny sokajin'olona hafa koa dia tsy afa-po izy ireo raha tsy foanana ilay didim-pitondrana noraisin'ny fanjakana frantsay. Tsy vitan'izay fotsiny fa entaniny ny fanjakana malagasy hanao andro tsy fiasana nefa andraisa-karama izany andro fankalazana ny taom-baovao malagasy izany.

Tsy afa-po koa ny Trano Koltoraly Malagasy satria tsapany fa mihamaro ny mpitondra fanjakana no mankalaza ny taom-baovao malagasy saingy mbola tsy ofisialy izany. Nisy ny vahiny, toy ny Ambasadora indoneziana eto Madagasikara, izay tonga nanotrona tamin'ny fomba ofisialy ny fankalazana ny taom-baovao malagasy tamin'ny 31 Martsa 2014.

Araka ny hevitr'ireo ao amin'ny Trano Koltoraly Malagasy, rehefa tafaverina amin'ny fomba ofisialy ny fankalazana izany taom-baovao malagasy izany dia ho avy hiarahaba ny firenena sy vahoaka malagasy ny firenena maro eran-tany isaky ny Marsa na Avrily isan-taona, izay vao hohajain'ny vahiny amin'ny fombany ny Malagasy ary hotafa-toetra ny fiandrianam-pirenena tena izy.

Ho fanavaozana ny hasina[hanova | hanova ny fango]

Araka ny fahalalan'ny mpankalaza taom-baovao fararano, ny taom-baovao malagasy, tamin'ny niantsoana azy hoe Alahamadibe, dia nataon'ny Ntaolo ho fanavaozana ny hasina eo amin'ny tontolo rehetra, ho fanamafisana orina ny fihavanana sy ho fametrahana sy fisaorana an'i Zanahary noho ny soa sy fitahiana rehetra nataony ary ny amin'ny hoavy mandritry ny taona vaovao ary ho fanomezan-danja ny maha Malagasy.

Tsinam-bolana amin'ny volana Marsa sy Aogositra ary Septambra[hanova | hanova ny fango]

Araka ny omen'ireo ivotoeram-pikarohana momba ny kintana dia izao ny fotoana nisian'ny fahafatesan'ny volana na tsinam-bolana eo anelanelan'ny taona 2000 sy 2020[33] [34]:

Marsa Aogositra Septambra Marsa Aogositra Septambra
2000 06 29 27 2010 15 10 08
2001 25 19 17 2011 04 29 27
2002 14 08 07 2012 22 17 16
2003 03 27 26 2013 11 06 05
2004 20 16 14 2014 30 25 24
2005 10 05 03 2015 20 14 13
2006 29 23 22 2016 09 02 01
2007 19 21 11 2017 28 21 20
2008 07 30 29 2018 17 11 09
2009 18 20 26 2019 06 30 28
2020 24 19 17

Fomba fijery samihafa[hanova | hanova ny fango]

Ireo sokajin'olona ampangain'ny sasany fa te hampifanakaiky ny fomba malagasy amin'ny fomba jiosy na hebreo dia milaza fa amin'ny volana Marsa na Avrily, amin'ny volana Abiba na Aviva na Nisana amin'ny tetiandro hebreo ny taom-baovao malagasy[35].

Fomba fijerin'ny Kristiana sasany[hanova | hanova ny fango]

Nihanahazo laka avy hatrany ihany koa ny fivavahana kristiana teto Madagasikara ka izay manohy mankalaza ny Alahamadibe dia nolazaina avy hatrany fa manompo sampy.

Ny tsara homarihina tokoa mantsy dia misy fifamatorana akaiky tsy azo sarahina ny fitondram-panjakana, ny fanisan'andro sy ny fomba (ara-piarahamonina sy ara-pivavahana) ho an'ny mponina na ny firenena iray. Ohatra, ny Silamo manana ny fanisan'andro ho azy ireo sy ny fety ara-pivavahava miaraka aminy; toraka izany koa ny Sinoa, ny Karàna ary ny Eoropeana izay tompon'ny fanisana andro gregoriana sy nampiely ny fivavahana kristiana, raha tsy hitanisa afa-tsy ireo isika.

Ny fandraisana ny fivavahana kristiana koa dia nahatonga ny maro amin'ny Malagasy hihevitra fa mpamosavy sy mpilalao ody izay Malagasy mbola manao izany fankalazana ny taom-baovao malagasy izany.

Inoan'ny Kristiana (sady efa nahafaty maritiry ny sasany aminy izany) fa efa voadio tamin'ny ran'i Jesoa Kristy izy sady mihevitra ny Kristiana (ny Katolika sy Ortodoksa sy ny Anglikana sy ny ankabeazan'ny Protestanta) tsy te hampifangaro finoana (sinkretista) fa ny Advento na Fiandrasana no taom-baovao raha eo amin'ny lafiny finoana. Mifanembantsembana amin'ny fotoam-piomanana amin'ny Paska (na Paka) izay ankalazan'ny Kristiana ny fahavitan'ny famonjena azy ny datin'ny taom-baovao lohataona. Ankoatra izany dia niharoharo fomba mifanohitra amin'ny fitondran-tena kristiana madio koa ny fankalazana ny Alahamadibe faha mpanjaka novana anarana ho "taom-baovao malagasy" ka isan'izany ny fanaovana kimandrimandry sy lapabe. Manampy trotraka amin'ny tsy faharisihan'ny Kristiana maro ny fahitana na fandrenesana ny Malagasy mpandala ny nentin-drazana sasany izay tena mankeny am-pasana (indrindra ny fasan'ny mpanjaka Ralambo) manao fombafomba hangataham-pitahiana.

Fomba fijerin'ny Silamo[hanova | hanova ny fango]

Tsy ny Kristiana tsy te hampiharoharo finoana ihany, fa misy amin'ny mpino silamo eto Madagasikara koa ny tsy resy lahatra amin'ny fankalazana taom-baovao ankoatry ny iraisan'ny ankamaroan'ny olombelona maneran-tany sy ny taom-baovao silamo.

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Rohy ivelany[hanova | hanova ny fango]

Loharano sy fanamarihana[hanova | hanova ny fango]

  1. "Us et coutumes : Le Nouvel An malgache est différent de l’« Alahamady be »" - par Alain Gyre - in Agir avec Madagascar 19 mars 2013.
  2. 2,0 2,1 2,2 et 2,3 "Sur le nouvel an malgache" - Jean-Pierre Domenichini - Historien - Membre de l’Académie Malgache - Grand-Officier de l’Ordre National - CRESOI
  3. "Nouvel an malgache : quelle date exactement ?" - Andrianetrazafy Hemerson in Madaplus.info
  4. "Nouvel an malgache : Tout ce qu'il y a à savoir - Agir avec Madagascar" - 27 Mars 2014 par Alain Gyre in Agir avec Madagascar.
  5. "Bonne année (nouvel an malgache) quand même!", Lay Corbeille, 20 mars 2015
  6. "Tokantrano, tsy ahahaka", in FAnambinana MAdagasikara - FAMà, 02 mars 2015.
  7. "Les 6 choses que vous devez savoir sur le nouvel an malgache" in Blogdemadagascar
  8. "Ny Taombaovao Malagasy ou le Nouvel An Malagasy." nosoratan'i Jao Malaza in Lemurie.over-blog.com
  9. "Arts & Culture : Taom-baovao malagasy 2017 à Analakely" in TVMada-RadioMada
  10. "Tradition - Le Nouvel An malgache dans une liesse populaire", L'Express de Madagascar, 19 Marsa 2018
  11. "Nouvel An Malagasy 2018 : soyons fiers de notre culture ! " - Mada Actus Info.
  12. Tokony tsy ho marina izany raha heverina ny momba ny fikisahan'ny zodiaka mikisaka.
  13. "Taom-baovao iraisan’ny Malagasy rehetra Nankalazaina teny Ambohimanga, omaly" - Tia Tanindrazana
  14. Constant HAMES (coll.), Coran et talismans - Textes et pratiques magiques en milieu musulman, 2007, p. 240.
  15. "Kankafotra" ao amin'ny Dictionnaire malgache et encyclopédie de Madagascar.
  16. "Le kankafotra et la vintrsy" ao amin'ny Agir avec Madagascar
  17. "Proverbe: Kankafotra" ao amin'ny Dictionnaire malgache et encyclopédie
  18. "Ohabolana misy teny hoe ka,kafotra", in Ohabolana.org
  19. "Taona, taon-kafa ... volan-kakafotra", ao amin'ny Newsmada.
  20. Arnold Van Gennep, Tabou et totémisme à Madagascar, Paris, 1904, p.263
  21. Miarantsoa Anicet, "Tsy taom-baovao" ao amin'ny Tononkalo malagasy.
  22. Leonard Fox (ed.), Hainteny: The Traditional Poetry of Madagascar, Bucknell University Press,U.S., 1990, p. 272.
  23. "Tenin’ny filohan’ny fikambanana Iray, Andriamatoa Eris Rabedaoro", in http://www.iraymadagasikara.mg
  24. "«Volambita» : Hisantarana ny antsa asabotsy sy ny efitra malalaka", http://www.scoop-digital.com, 20 0ctobre 2012.
  25. "Volambita: Hasongadina ny soatoavina malagasy", in News Mada.com, 20 Septembre 2017.
  26. "Taom-baovao iraisan'ny Malagasy rehetra Nankalazaina teny Ambohimanga, omaly" - in Tia Tanindrazana
  27. "«Volambita» : Un «Asaramanitra» très éclectique !", in Midi Madagascar, 25 Septembre 2017.
  28. "Volambita : La fête du « Fihavanana »", in MidiMadagascar, 31 Aout 2017.
  29. "Fomba sy kolontsaina: miketrika ny hamotina ny firenena ny volambita", in Newsmada.com, 23 Septambra 2017.
  30. Cousins, Ny fomba malagasy, 7e edition, Imprimerie Imarivolanitra, 1963, p. 169.
  31. P. Adolphe Razafintsalama, Ny finoana sy ny fomba malagasy, edisiona Md Paoly, Antananarivo, 1989, p. 52.
  32. Sombin-dahatsoratra aseho ao amin'ny rakibolana Vitasoa, nosoratan-dRabenilaina Roger Bruno sy ny namany, p. 484, taona 2015, Edisiona Ambozontany, Analamahitsy, Antananarivo, 2015.   
  33. Calendrier.xyz
  34. "Heures de soleil et de lune à Antananarivo" - TuTiempo.net
  35. "Ny taom-baovao ara-baiboly na taom-baovao malagasy dia manomboka ny volana Abib (Marsa-Aprily)" - Ndriana Rabarioelina in Ny Jiosy eto Madagasikara.