Aller au contenu

Filazantsara araka an' i Joany

Avy amin'i Wikipedia
(tonga teto avy amin'ny Filazantsara araka an'i Joany)
I Jesoa sy ilay mpianatra tiany indrindra

Ny Filazantsara araka an' i Joany, na Evanjely araka an' i Masindahy Joany na Vaovao Mahafaly araka an' i Masindahy Joany na Filazantsara araka an' i Jaona na Vaovao Mahafaly araka an' i Jaona dia Filazantsara na Evanjely fahefatra ao amin' ny filazantsara kanônika ao amin' ny ny Testamenta Vaovao ao amin' ny Baiboly kristiana. Tsy anisan' ny Filazantsara sinôptika telo ny Filazantsaran' i Jaona ka miavaka tanteraka amin' ireo telo voalohany ireo, dia ny Matio, ny Marka ary ny Lioka. Misy toko 21 ity boky ity.

Izy io dia mirakitra fitantarana momba ny fanompoan' i Jesoa na Jesosy, izay ahitana ny "'famantarana" fito izay nahatratra ny fara tampony amin' ny nananganana an' i Lazarôsy na Lazara (milaza mialoha ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty) sy ny lahateny fito ahirana ny teny hoe "Izaho no ..." (grika: Ego eimi) (miresaka momba ny adihevitra momba ny fiangonana sy ny sinagôga tamin' izany fotoana izany tamin' ny fotoana nanoratana an' ilay evanjely)[1] izay niafara tamin' ny fanambaràn' i Tômasy an' i Jesoa nitsangana tamin' ny maty hoe "Tompoko sy Andriamanitro"[2][3]. Ny andininy famaranana ilay evanjely dia milaza ny tanjony: "mba hinoanareo fa Jesoa no Kristy, Zanak' Andriamanitra, ary mba hanananareo fiainana amin' ny anarany, raha mino ianareo"[4].

Ny Filazantsaran' i Jaona dia tonga amin' ny endriny farany ahalalana azy ankehitriny teo amin' ny taona 90–110 taor. J.K.[5], na dia misy ao ao aminy aza ny famantarana ny fiaviany izay nanomboka tamin' ny taona 70 taor. J.K. ary mety ho taloha kokoa aza[6]. Sahala amin' ny filazantsara telo hafa dia tsy mitonona anarana ny mpanoratra azy, na dia manondro ny "mpianatra tian' i Jesoa" tsy fantatra anarana ho loharanon' ny lovantsofina aza izy io[7]. Azo inoana fa nipoitra tao anatin' ny "kristianisma jôhanika" na "sekoly jôhanika" izany[8], ary - satria mifandray akaiky amin' ny fomba sy ny vontoatin' ny epistily jôhanika telo - ny ankamaroan' ny manam-pahaizana dia mihevitra ny boky efatra, miaraka amin' ny Bokin' ny Apôkalipsy, ho fitambaran' ny literatiora jôhanika, na dia tsy avy amin' ny mpanoratra iray ihany aza izany[9].

Famintinana ny vontoantin' ilay filazantsara[hanova | hanova ny fango]

Mandresy lahatra ny mpamaky azy ny mpanoratra fa i Jesoa na Jesosy no ilay Mesia nadrasan' i Israely, dia ny Zanak' Andriamanitra avy ho Mpamonjy izao tontolo izao (Joa. 4:42). Amin' ny fisehoan' i Jesoa voalohany imasom-bahoaka dia mizara roa ny mpihaino azy: ao ireo manaraka azy ary ao koa ireo mimenomenona sy manohitra azy (Joa. toko 1 - 4) noho izy milaza ny tenany fa nirahina mba hanambara ny zavatra hitany teo amin' Andriamanitra (Joa. 3:32). Milaza ny tenany ho "fiainana", "fahazavana" manafaka amin' ny haizina, "fahamarinana" manafaka amin' ny lainga izy: izy tenany no Tompo. Eo am-pandrenesana izany rehetra izany dia nanameloka azy ny ankabetsahan' ny olona nefa tsy vitsy koa ireo izay natoky an' ity Mpitondra hafatra ity: "Tompo ô, hankany amin' iza moa izahay? Ianao no manana ny tenin' ny fiainana mandrakizay." (Joa. 6:68, Ny Baiboly).

Niafara tamin' ny fitsarana sy famonoana an' i Jesoa izany fifanoherana sesilany nandritra ny telo taona nifaneraserany tamin' ny vahoaka izany (Joa. toko 13 - 19). Nefa natsangan' Andriamanitra ho velona mandrakizay izy. Izany no manaporofo fa ny teny rehetra noteteniny dia marina daholo. Izany no nahatonga an' i Tômasy (na Tômà) ho resy lahatra ka nanao hoe: "Tompoko sy Andriamanitro" (Joa. 20.28). Manasa ny mpamaky azy mba hanao sahala amin' i Tômasy koa ny mpanoratra ny evanjely fahefatra, satria hoy izy: "fa voasoratra izao, mba hinoanareo fa Jesosy no Kristy, Zanak' Andriamanitra, ary mba hanananareo fiainana amin' ny anarany, raha mino ianareo." (Jao. 20:31, Ny Baiboly).

Ny mombamomba an' ilay boky[hanova | hanova ny fango]

Ny lohateniny[hanova | hanova ny fango]

Ny hoe Filazantsara araka an' i Jaona, na Evanjely araka an' i Joany, dia fanagasiana ny teny grika hoe Kατὰ  Ἰωάννην εὐαγγέλιον / Kata Iōánnēn euangélion na Εὐαγγέλιον κατὰ Ἰωάννην / Euangélion katà Iōánnēn. Amin' ny teny latina dia Evangelium secundum Ioannem no iantsoana azy.

Ny Katôlika malagasy dia miantso azy hoe Evanjely araka an' i Masindahy Joany na Evanjely nosoratan' i Masindahy Joany. Vaovao Mahafaly araka an' i Joany (na Jaona) na Vaovao Mahafaly nosoratan' i Joany (na Jaona) koa no azo iantsoana azy. Ny Prôtestanta malagasy kosa manao hoe Filazantsara araka an' i Jaona na Filazantsara nosoratan' i Jaona.

Ny mpanoratra[hanova | hanova ny fango]

Na ny anaran' ny mpanoratra na ny anaran' i Joany apôstôly (na Jaona apôstôly), izay mpianatra manana ny maha izy azy ao amin' ny Evanjely sinôptika telo sy ao amin' ny Asan' ny Apôstôly, dia tsy voaresaka ao amin' ity evanjely fahefatra ity. Any amin' ny famaranan-teny (toko faha-21) ny mpanoratra vao miresaka ny amin' ilay "mpianatra tiany indrindra" izay lazain' ny lovantsofina fa nanoratra ilay evanjely[10]. Tamin' ny taonjato faha-2 dia niely ny filazana ny Evanjely fahefatra izay natao hoe "Evanjely nosoratan' i Joany" (na Filazantsara nosoratan' i Jaona")[3]. Nanomboka amin' izany fotoana izany dia Joany na Jaona no heverina ho nanoratra ny Evanjely fahefatra. Tsy iza izany fa i Joany Apôstôly, ilay atao hoe "zanak' i Zebedio" (na zanak' i Zebedeo). Ny mpikaroka ara-tantara sasany dia manasokajy an' io evanjely io ho pseodepigrafa.

Ny fotoana nanoratana[hanova | hanova ny fango]

Joany 18:31–33 ao amin' ny Papyrus 52 (ny ao ambadika; manodidna ny taona 150).

Voasoatra taorian' ny Evanjely sinôptika telo ny Evanjelin' i Joany[11]. Tokony ho teo anelanelan' ny taona 80 sy 110 no nanoratana azy.

Ny toerana nanoratana[hanova | hanova ny fango]

Tsy dia misy ny zavatra azo iankinana hahafantarana ny toerana nanoratana voalohany ny Filazantsaran' i Joany. Maro ny mpikaroka izay miankina amin' ny filazan' ny Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy) izay misafidy ny faritr' i Efesôsy (na Efeso na Efezy) ao amin' ny faritany fehezin' ny Rômana any Azia (andrefan' i Torkia ankehitriny)[12], araka ny lovantsofina[13].

Fizaràn' ny boky[hanova | hanova ny fango]

Ny ankamaroan' ny manam-pahaizana dia mizara ny Evanjelin' i Joany ho efatra: fitarihan-teny (1:1-8); fitantarana ny asa fanompoan' i Jesoa, atao hoe "Bokin' ny famantarana" (1:19-12:50); fitantarana ny alina farany teo amin' i Jesoa sy ny mpianany, ny fijaliany, ny fitsanganany ho velona, izay atao hoe "Bokin' ny voninahitra" (13:1-20:31); ary famaranan-teny (toko faha-21).

Fitarihan-teny (1.1-8)[hanova | hanova ny fango]

Ny fitarihan-teny dia manambara amin' ny mpamaky hoe iza marina i Jesoa na i Jesosy: izy no Tenin' Andriamanitra izay nenti-namorona izao tontolo izao sady tonga nofo[7]. Ny ao amin' ny Joany 1:10-12 dia mitantara toy izao: tonga tao amin' ny Jiosy (na Jody) i Jesoa fa tsy noraisin' ny Jiosy, nefa "izay rehetra nandray Azy (ny mpino kristiana), izay nino ny Anarany, dia nomeny hery ka tonga zanak' Andriamanitra"[8] (Jaona 1:10-12, Ny Baiboly).

Ny Bokin' ny famantarana (toko 1:19–12:50)[hanova | hanova ny fango]

Natao batisa na batemy i Jesoa sy niantso ny mpianany ary nanomboka ny asa fanompoany eto an-tany[14]. Nandeha nitety tanàna izy mba hanambara amin' ny mpihaino azy ny amin' Andriamanitra Ray, mba hanome ny fiainana mandrakizay ho an' izay rehetra vonona ny hino azy ary nanatanteraka fahagagana izay "famantarana" ny fahamarinan' ny fampianarany (39-40). Izany dia niteraka tsy fifankahazoana teo amin' ny mpitondra fivavahana (izay efa niseho lany manomboka eo amin' ny Joa. 5:17-18), izay nanapa-kevitra ny hamono azy[14].

Ny fahagagana tao Kanà, sary nataon' i Vladímir Makovski.

I Jesoa tao Galilea sy ny manodidina (1:19--4:54)[hanova | hanova ny fango]

Fanomezan' i Jesoa andraikitra an' i Petera, sary nataon' i Rafael Sanzio (1515).

Finoana sy tsy finoana (5:1-7:9)[hanova | hanova ny fango]

  • Fanasitranana ilay malemy tao Jerosalema (5:1-15)
  • Ny Ray sy ny Zanaka (5:16-30)
  • Ny vavolombelon' ny Zanaka (5:31-47)
  • Ny mofo ho an' ny rehetra (6:1-15)
  • Nandehandeha eny ambony rano i Jesoa (6:16-21)
  • Ny mofon' aina (6:22-6:65)
  • Ny fanekem-pinoan' i Petera na Piera (6:66-71)
Fampahiratana an' ilay jamba, sary nataon' i El Greco (1567)

I Jesoa tao Jerosalema sy ny manodidina (7:1-12:50)[hanova | hanova ny fango]

  • I Jesoa nankalaza ny fetin' ny Tranolay (na Sokota) tao Jerosalema (7:1-13)
  • Mitombo ny fanoherana an' i Jesoa (7:14-24)
  • Ady hevitra momba ny fiavian' i Jesoa (7:25-30)
  • Nilaza ny handaozany ny mpianany tsy ho ela i Jesoa (7:31-36)
  • Ny rano velona (7:37-53)
  • Ilay vehivavy tratra nijangajanga (8:1-11)
  • I Jesoa no fahazavan' izao tontolo izao (8:12-30)
  • Ny tena zanak' i Abrahama (8:31-51)
  • Ny nampahiratana ilay teraka jamba (9:1-12)
  • Fanadihadiana ny amin' ilay fahagagana, ny tena jamba (9:13-41)
  • Ny mpiandry tsara (10:1-21)
  • Zanak' Andriamanitra sa mpiteny ratsy an' Andriamanitra? (10:22-42)
  • Ny nananganana an' i Lazarôsy na Lazara ho velona (11:1-19)
  • Ny fandresena ny fahafatesana (11:20-44)
  • Fanapahan-kevitry ny Jiosy (na Jody) sasany hamono an' i Jesoa (11:45-57)
  • Tao an-tranon' i Lazarôsy i Jesoa (12:1-11)
  • Niditra amim-boninahitra tao Jerosalema i Jesoa (12:12-19)
  • Ny voninahitra ao amin' ny fahafatesan' i Jesoa (12:20-36)
  • Ny tsy finoan' ny Jiosy sy ny antso ho amin' ny finoana (12:37-50)

Ny Bokin' ny voninahitra (toko 13:1–20:31)[hanova | hanova ny fango]

I Jesoa na Jesosy dia nanomana ny mpianany amin' ny fiainan' izy ireo hoavy amin' ny tsy haha eto an-tany azo tsapain-tanana intsony azy ka nivavaka ho azy ireo sy ho an' ny tenany koa. Fanomanana ny mpamaky hiatrika ny tantaran' ny fijaliany sy ny fahafatesany ary ny fitsanganany amin' ny maty izany. Mifarana amin' ny famaranana ny amin' ny tanjon' ilay Filazantsara izany: "mba hinoanana fa i Jesoa no Kristy, Zanak' Andriamanitra sady mba hinoana fa hanana ny fiainana amin' ny anarany"[15].

Fifanasan-tongotra, sary nataon' i Palma el Joven (1591-1592)

Ny fametraham-beloman' i Jesoa (13:1–17:26)[hanova | hanova ny fango]

  • Nifanasa tongotra i Jesoa sy ny mpianany (13:1-20)
  • Ny amin' ilay hamadika an' i Jesoa (13:21-30)
  • Didy vaovao (13:31-38)
  • I Jesoa no lalana sy fahamarinana ary fiainana (14:1-14)
  • Nampanantena ny Fanahin' ny fahamarinana i Jesoa (14:15-31)
  • Ny voaloboka sy ny sampany (15:1-17)
  • Fankahalan' izao tontolo izao ny mpianatra (15:18-26)
  • Ny asan' ny Fanahy Masina izay ho avy (16:1-15)
  • Alahelo hovana fifaliana (16:16-33)
  • Nivavaka ho an' ny tenany sy ho an' ny hafa i Jesoa (17:1-26)

Mankany amin' ny fandresena (18:1-20:31)[hanova | hanova ny fango]

  • Ny fisamborana an' i Jesoa (18:1-11)
  • Nentina teo anatrehan' i Hana i Jesoa (18:12-14)
  • Ny fandavan' i Petera voalohany an' i Jesoa (18:15-18)
  • Nentina teo anatrehan' ny mpisoronabe i Jesoa (18:19-24)
  • Ny fandavan' i Petera fanindroany sy fanintelony (18:25-27)
  • Nentina teo anatrehan' i Pilato i Jesoa (18:28-40)
  • Nohelohin' i Pilato ho faty i Jesoa (19:1-16)
  • Ny nahafatesan' i Jesoa (19:17-37)
  • Ny nandevenana an' i Jesoa (19:38-42)
  • Ilay fasana foana (20:1-10)
  • Niseho tamin' i Maria Magdalena i Jesoa (20:11-18)
  • Niseho tamin' ny mpianany i Jesoa (20:19-23)
  • Niseho tamin' i Tômasy sy ny mpianatra hafa i Jesoa (20:24-29)
  • Fehin-teny voalohany (20:30-31)
Ilay jono mahagaga, sary nataon' i Gustave Doré

Teny famaranana (toko faha-21:1-25)[hanova | hanova ny fango]

Ny toko faha-21 dia mitantara ny fisehoan' i Jesoa taorian' ny fitsanganany ho velona tamin' ny mpianany tao Galilea na Galilia, ny jono mahagaga, ny famerenene indray an' i Petera na Piera amin' ny toerany ary ny anjaran' ilay mpianatra tian' i Jesoa indrindra[15].

  • Ilay jono mahagaga teo amoron' ny farihy Tiberiasy na Tiberiada (21:1-14)
  • Naverin' i Jesoa ho mpamahana ny ondriny indray i Petera (21:15-23)
  • Fehin-teny faharoa (21:24-25)

Tsongan-tsoratra[hanova | hanova ny fango]

26 Ary nony afaka havaloana, dia tafangona teo indray ny mpianany, ary teo koa Tomasy. Dia tonga Jesosy, rehefa voarindrina ny varavarana, ka nitsangana teo afovoany, dia nanao hoe: Fiadanana ho anareo. 27 Ary hoy Izy tamin' i Tomasy: Atehefo eto ny rantsan-tananao, ka jereo ny tanako; ary atehefo eto koa ny tananao, ka ataovy amin' ny lanivoako; ary aza ho isan' izay tsy mino, fa minoa. 28 Dia namaly Tomasy ka nanao taminy hoe: Tompoko sy Andriamanitro! (Jaona 20.26-28, Ny Baiboly).

Ary fantatrareo koa ny lalana ho any amin' izay halehako. 5 Hoy Tomasy taminy: Tompoko, tsy fantatray izay alehanao; ka hataonay ahoana no fahafantatra ny lalana? 6 Hoy Jesosy taminy: Izaho no lalana sy fahamarinana ary fiainana; tsy misy olona mankany amin' ny Ray, afa-tsy amin' ny alalako. 7 Raha nahafantatra Ahy ianareo, dia ho nahafantatra ny Raiko koa; ary hatramin' izao dia mahafantatra Azy ianareo sady efa nahita Azy. 8 Hoy Filipo taminy: Tompoko, asehoy anay ny Ray, dia ampy ho anay izay. 9 Hoy Jesosy taminy: Izay ela izay no efa nitoerako teto aminareo, ka tsy mbola fantatrao ihany va Aho, ry Filipo? Izay nahita Ahy dia nahita ny Ray; koa ahoana no anaovanareo hoe: Asehoy anay ny Ray? 10 Tsy mino va ianao fa Izaho ao amin' ny Ray, ary ny Ray ato amiko? Ny teny izay lazaiko aminareo, dia tsy avy amiko izany lazaiko izany; fa ny Ray mitoetra ato amiko no manao ny asa. 11 Minoa Ahy fa Izaho ao amin' ny Ray, ary ny Ray ato amiko; fa raha tsy izany, dia minoa Ahy noho ny asa ihany aza. (Jaona 14.5-11, Ny Baiboly)

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

Loharano sy fanamarihana[hanova | hanova ny fango]

  1. Lindars, Barnabas (1990). John. New Testament Guides. Vol. 4. A&C Black, p. 53.
  2. Witherington, Ben (2004). The New Testament Story. Wm. B. Eerdmans Publishing., p. 83.
  3. 3,0 et 3,1 François Vouga, « Jean : auteur, destinataires, perspectives », dans Michel Quesnel et Philippe Gruson, La Bible et sa culture, vol. II, Desclée de Brouwer, 2011, p. 414.
  4. Edwards, Ruth B. (2015). Discovering John: Content, Interpretation, Reception. Discovering Biblical Texts. Grand Rapids, Michigan: Wm. B. Eerdmans Publishing. ISBN 978-0-8028-7240-1., p. 171.
  5. Lincoln, Andrew T. (2005). Gospel According to St John: Black's New Testament Commentaries. Bloomsbury Publishing, p. 18.
  6. Hendricks, Obrey M. Jr. (2007). "The Gospel According to John". In Coogan, Michael D.; Brettler, Marc Z.; Newsom, Carol A.; Perkins, Pheme (eds.). The New Oxford Annotated Bible (3rd ed.). Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers, Inc, p. 147.
  7. 7,0 et 7,1 Aune, David E. (2003). "John, Gospel of". The Westminster Dictionary of New Testament and Early Christian Literature and Rhetoric. Westminster John Knox Press. ISBN 9780664219178, p. 245.
  8. 8,0 et 8,1 Aune, David E. (2003). "John, Gospel of". The Westminster Dictionary of New Testament and Early Christian Literature and Rhetoric. Westminster John Knox Press. ISBN 9780664219178, p. 246.
  9. Harris, Stephen L. (2006). Understanding the Bible (7th ed.). McGraw-Hill., p. 479.
  10. Jean Zumstein, L'Évangile selon Jean, in Daniel Marguerat (dir.), Introduction au Nouveau Testament : Son histoire, son écriture, sa théologie, éd. Labor et Fides, 2008, p. 386.
  11. Hans Conzelmann et Andreas Lindemann, Guide pour l'étude du Nouveau Testament, éd. Labor et Fides, 1999, p. 397
  12. François Vouga, « Jean : auteur, destinataires, perspectives », dans Michel Quesnel et Philippe Gruson, La Bible et sa culture, vol. II, Desclée de Brouwer, 2011, p. 415.
  13. Raymond E. Brown, Que sait-on du Nouveau Testament ?, Bayard, 2011 (1re éd. 1997) (ISBN 978-2-227-48252-4) p. 377.
  14. 14,0 et 14,1 Van der Watt, Jan (2008). An Introduction to the Johannine Gospel and Letters. Bloomsbury. ISBN 9780567521743, p. 10.
  15. 15,0 et 15,1 Moule, C. F. D. (July 1962). "The Individualism of the Fourth Gospel". Novum Testamentum. 5 (2/3): 171–90.doi:10.2307/1560025. JSTOR 1560025. p. 172.