Matio

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
I Md. Matio sy ilay Anjely, nataon'i by Guido Reni, taona 1620-1630

I Matio dia isan'ireo Apostoly roa ambin'ny folo nanaraka an'i Jesosy Kristy. Araka ny lovantsofina kristiana dia izy no nanoratra ny Filazantsara voalohany ao amin'ny Testamenta Vaovao ao amin'ny Baiboly. Tsy mitonon-tena ho nanoratra ny Filazantsara araka an'i Matio anefa izy. Talohan'ny naha Apostoly azy dia mpamory hetra no asany.

Ny anarany[hanova | hanova ny fango]

Sary vongan'i Matio ao amin'ny Saint Jean de Latran, Roma, Italia

Atao hoe koa Matio Levy na Levy zanak'i Alfeo na Levy fotsiny koa i Matio. Fanagasiana ny anarana grika hoe Ματθαῖος / Matthaios ny hoe Matio. Mattai kosa amin'ny teny hebreo, izay fanafohezana ny hoe מַתִּתְיָהוּ‎ / Mattithyahû (Mattith "fanomezana" sy Yâhû "Andriamanitra"; Fanomezan'Andriamanitra). Matthaeus no fiantsoana azy amin'ny teny latina.

I Matio araka ny Testamenta Vaovao[hanova | hanova ny fango]

Voaresaka ao amin'ny Testamenta Vaovao i Matio ao amin'ny lisitr'ireo apostoly roa ambin'ny folo (Mat. 10.3; Mar. 3.18; Lio. 6.15). Misy andalana hafa izay milaza fa mpamory hetra no asany talohan'ny naha apostoly azy (Mat. 9.92; Mar. 2.13-14; Lio. 5.27-28). Voaresaka ao amin'ny Asan'ny Apostoly koa izy (Asa. 1.13).

Ampitovina amin'i Levy zanak'i Alfeo i Matio satria atao hoe Matio koa ity lehilahy ity ao amin'ny Filazantsaran'i Matio nefa ireo andininy ao amin'ny Filazantsaran'i Marka sy ny an'i Lioka mitovy zavatra lazaina amin'io dia miantso azy hoe Levy. Ny Filazantsaran'i Marka dia miantso azy hoe Levy-Alfeo (Mar. 2.14).

Mpamory hetra tao Kapernaomy i Matio ary mety niandraikitra ny famoriana ny hetram-pampiasan-dalana aloa amin'i Heroda. Nahita fianarana ambony kokoa noho ireo apostoly mpanjono (i Petera sy i Andrea sy i Jakoba zanak'i Zebedio ary i Joany zanak'i Zebedio) i Matio. Tsy nitiavan'ny Jiosy azy io asa sahaniny io satria heverin'ny Jiosy ho mpamadika ny mpiray tanindrazana na mpiasan'ny fanjakana romana mpibodo tany ny mpamory hetra.

I Matio sy ny Filazantsara araka an'i Matio[hanova | hanova ny fango]

Araka ny lovantsofina kristiana[hanova | hanova ny fango]

Mampitovy ny apostoly Matio amin'ilay olona nanoratra ny Evanjely araka an'i Matio ny lovantsofina kristiana. Araka ny soratr'i Ireneo avy any Smirna (grika: Εἰρηναῖος Σμυρναῖος / Eirênaĩos Smyrnaĩos) (tamin'ny taonjato faha-2), tamin'ny fotoana nanamafisan'i Petera sy i Paoly ny fiangonan'ny mpianatr'i Jesosy tao Roma (taona 60 na 61 eo ho eo), i Matio, izay nanambara ny vaovao mahafalin'i Jesosy Kristy tamin'ireo "Hebreo" tany Palestina sy Siria, dia nasaina namintina an-tsoratra ny fiainana sy ny fampianaran'i Jesosy ka izany no niforonan'ny "endriky ny vaovao mahafaly voasoratra"[1].

Torak'izany koa ny ambaran'i Eosebio avy any Kaisaria tamin'ny taonjato faha-4: "Nitory teny tamin'ny Hebreo aloha i Matio. Satria tokony handeha any amin'ny olona hafa koa izy, dia nankininy amin'ny soratra natao amin'ny fiteny nitaizana azy, ny filazantsarany, izay misolo tena azy ankoatr'izany, amin'ny alalan'ny soratra, ho an'ireo izay hilaozany"[2]. Eto dia miankina amin'ny tantara nataon'i Papiasy i Eosebio, izay nosoratana tamin'ny taona 120 eo ho eo, sady nanamarika an'izao: "Noho izany dia nanangona tamin'ny fiteny hebreo ireo teny (logia) [nataon'i Jesosy] i Matio ka nanao fivoasana an'izany ny tsirairay araka ny fahaizany (Ματθαῖος μὲν οὖν ἑβραΐδι διαλέκτῳ τὰ λόγια συνετάξατο, ἡρμήνευσεν δ' αὐτὰ ὡς ἧν δυνατὸς ἕκαστος) » (7.8). Mbola araka an'i Eosebio ihany, i Pantena (taona 240 - 306 eo ho eo) manam-pahaizana ambony kristiana izay nitarika ny Akademian'i Aleksandria, dia nahita an'io Evanjely io tany amin'ireo India voasoratra tamin'ny abidy hebreo. Nentin'ny apostoly Bartolomeo (na Bartelemy) hono io sora-tanana io ho an'ny mponina tany an-toerana, izay nitahiry azy sahala amin'ny zava-tsarobidy[3]. Izany no nihavian'ilay rijan-kevitra hoe "Matio hebreo", izany hoe evanjely amin'ny endriny voalohany indrindra nataon'ny apostoly Matio, nosoratany tamin'ny fiteny hebreo na arameana sy nadika taty aoriana tamin'ny fiteny grika.

Tsy miombon-kevitra amin'io rijan-kevitra io ireo manam-pahaizana manokana satria tsy misy sisa tavela tamin'izany soratra voalohany izany, araka ny ampahatsiahivin'i Élian Cuvillier (Frantsay mpanao heviteny sy teolojiana protestanta), izay milaza hoe: "Ankoatr'izany, mahavariana raha ny vavolombelona nanatri-maso (dia ny apostoly Matio) no mampiasa loharano faharoa (ny Filazantsaran'i Marka) mba hanoratany ny fitantarany manokana"[4].

Araka ny mpahay tantara ankehitriny[hanova | hanova ny fango]

Raha ny momba ny Filazantsara araka an'i Matio kosa, "tsy ekena ankehitriny amin'ny ankapobeny ny maha soratry ny apostoly Matio azy" hoy i Élian Cuvillier[5].

Milaza ireo mpanao hevi-teny fa ny mpanoratra dia Jiosy. Milaza ny petra-kevitra ekena matetika fa nampiasa loharano roa ireo mpanoratra ny Filazantsara heverina fa an'i Matio: dia ny Filazantsara araka an'i Marka, izay angamba tamin'ny endriny taloha kokoa noho izay fantatsika, sy loharano tsy ahitana afa-tsy tenin'i Jesosy (logia), atao hoe "Loharano Q" (ny "Q" dia litera voalohany amin'ny teny alemàna hoe Quelle izay midika hoe "loharano"). Sahala amin'ireo filazantsara hafa nosoratana tamin'ny tapany faran'ny taonjato voalohany, zatra ny fiheverana jiosy ny mpanoratra. Maneho ny zava-misy niainana taorian'ny Fiokoana lehibe nataon'ny Jiosy (taona 66-73) ny endriky ny jodaisma izay voataratra avy aminy[5].

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

Loharano[hanova | hanova ny fango]

  1. Irénée, Adversus haereses, III, 1, 1, trad. Rousseau, coll. « Sources chrétiennes », Cerf.
  2. Eusèbe de Césarée, Histoire ecclésiastique, éd. Bardy, Le Cerf, 2003, livre V, chap. VIII, no 2-4.
  3. Eusèbe de Césarée, Histoire ecclésiastique, éd. Bardy, Le Cerf, 2003, livre V, chapitre X, no 3, p. 40
  4. Élian Cuvillier, « L'Évangile selon Matthieu », in Daniel Marguerat (dir.), Introduction au Nouveau Testament : Son histoire, son écriture, sa théologie, p. 90, Labor et Fides, 2008 (ISBN 978-2-8309-1289-0)
  5. 5,0 et 5,1 Le Nouveau Testament commenté, coll. « Labor et Fides », 2012, p. 22