Solanum lycopersicum

Fototra voatabia

Ny voatabia dia zavamaniry mamony, roa ravin-tsimoka, ao amin' ny vondron-karazana Solanum, ao amin' ny fianakaviana Solanaceae. Atao hoe Solanum lycopersicum ny anarany ara-tsiansa. Volena na maniry isan-taona izy io. Mandady marindrano na manaroka miakatra izy io rehefa maniry. Avy any amin' ny ilany avaratra-andrefan' i Amerika Atsimo, indrindra any Meksika no niely eran’ izao tontolo izao. Lycopersicon esculentum ny anarany ara-tsiansa teo aloha. Ambolena izy io mba hahazoana voany. Anisan' ny voankazo fihinan' ny olombelona sy azo hanina manta na masaka ny voatabia.

Manondro ny voany izay misy nofony koa ny teny hoe "voatabia": ny voatabia dia atao legioma voany, na manta na masaka. Lasa singa tena ilaina amin' ny nahandro any amin' ny firenena maro, indrindra any Amerika, ny voatabia.

Manana ovan-karazany vitsivitsy ny voatabia, anisan' izany ny "voatabia serizy" sy ny karazana ambolena an' arivony (sampan-karazana fantatra amin' ny anarana na marika ara-barotra).

Ambolen' ny tantsaha sy ny mpamboly voninkazo eny an-tsaha na ambany aloka saika amin' ny laharam-pehintany rehetra, amin' ny velaran-tany maherin' ny efatra tapitrisa hektara, ity zavamaniry ity. Raha ny habetsahany no heverina dia io no voan-javamaniry volena indrindra eran-tany. Nahatonga ny fivoaran' ny indostrian' ny fanodinana lehibe ny voatabia, amin' ny famokarana ny voatabia marihitra, ny saosy voatabia, ny indrindra ny saosy ketchup, ny ranon-degioma ary ny voatavia am-boaty.

Zava-dehibe ara-toekarena lehibe ny voatabia, ary fikarohana siantifika maro no atao momba azy. Heverina ho zavamaniry filamatra eo amin' ny fandalinana ny fototarazo izy. Niteraka ny zavamaniry voaova ara-pototarazo voalohany izay nahazoana alalana ny fambolena azy sy ny fivarotana azy vetivety tany Etazonia tamin' ny taompolo 1990.

Fambolena

Fielezan' ny fambolena voatabia

Vonin' ny voatabia

Avy any Amerika Atsimo (Kôlômbia, Venezoela, Ekoadôra, Però, Silỳ Avaratra) ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. Tamin' ny taonjato faha-16 no nampidiran' ny Espaniôla tany Eorôpa ny fambolena voatabia, tao Espaina aloha (1523) avy eo tany Italia (1544). Any Eorôpa ny voatabia dia voankazo manan-danja ao amin' ny fanaovana nahandro, indrindra any Grisia (72 kg/mpo./taona), any Italia, any Espaina ary any Frantsa (anisan' ny Vondrona Eorôpeanina).

Famokarana

Tamin' ny taona 2013 dia ireto ny firenena voalohany sasany mamokatra voatabia betsaka maneran-tany: i Sina (50 552 000 t), i India (18 227 000 t), i Etazonia (12 598 000 t), i Torkia (11 820 000 t), i Ejipta (8 534 000 t), i Iràna (6 174 000 t), i Italia (4 932 000 t), i Brezily (4 188 000 t) ary i Espaina (3 684 000 t). Manaraka azy ireo i Meksika, i Rosia, i Ozbekistàna, i Okraina, i Pôrtogaly ary i Nizeria.

Toerana ambolena azy

voatabia masaka

Volena eny an-tsaha na anaty trano tantera-pahazavana mitazona hafanana ny voatabia, amin' ny faritra ambanin' ny fehin-tany rehetra (faritra manana toetany mafana). Telo tapitrisa hektara ny velaran-tany ambolena voatabia (30 % amin' ny velaran-tany ambolena legioma izany). Zavamaniry mila toetany antonony mafana ny voatabia. Eo anelanelan' ny 15 °C (amin' ny alina) sy 25 °C (amin' ny andro) ny maripana ilain' ny voatabia. Mila masoandro koa izy sady mila hamandoana antonony. Maharitra dimy na enim-bolana ny fitomboany madra-piotazana azy.

Famariparitana

Zavamaniry ahitra, ao amin' ny vndron-karazana Solanum, ao amin' ny fianakaviana Solanaceae, ny voatabia, Solanum lycopersicum. Mampiseho toetra mampiavaka ny zavamaniry volena ao amin' io fianakaviana io ny rafitr' endrinty.

Maniry isan-taona (indraindray maharitra mihoatra ny roa taona any amin' ny toetany trôpikaly) ny voatabia, amin' ny ankapobeny dia manana sampana misandrahaka na miparitaka. Mahatratra haavo 0,5 ka hatramin' ny 2 m izy io. Be zana-drantsana izy io ka mitaky tsatoka (andry) hitazonana ny tahony hahitsy.

Tahony

Miendrika varingarina poakaty na somary feno ny tahon' ny voatabia, ary rakotra volovolony sy manana fofona miavaka rehefa hesena amin' ny tanana. Marefo izy ireo, misy zorony amin' ny dingana sasany, ary misampana be dia be. Rehefa mihalehibe izy dia mety ho lasa manana nofon-kazo amin' ny ampahany eo amin' ny fotony.

Ravina

Ravin' ny voatabia

Mifandimby ny ravin' ny voatabia izay foronina zanapelana. Amin' ny ankapobeny dia mirefy 10 ka hatramin' ny 30 sm ny halavany. Misy nifinifiny na sofiny samihafa habe ny zanapelana izay misy volovolony eo amin' ny velarany. Manomboka amin' ny maitso antitra ka hatramin' ny maitso tanora ny lokon' ny ravina. Mamoaka fofona mahery mampiavaka ny fianakaviana Solanaceae ny raviny.

Vony

Vonin' ny voatabia

Mamorona vondrombony ny vonin' ny voatabia miloko mavo izay matetika mipoitra eo am-poto-dravina. Sady lahy no vavy izy ireo: ahitana lahimbony sy vavimbony miaraka. Foronin' ny ravimbony dimy mitambatra eo amin' ny fotony ny vondron-dravimbony izay maharitra ary matetika mihalehibe na dia aorian' ny famelanana aza. Misy felany dimy mitambatra ka mamorona endrika kintana ny vondrom-pelambony. Mifamatotra ny lahimbony miisa dimy ka manome kitsoloha manodidina ny vavimbony. Eo ambony ny fihary atodinaina izay manana singam-bavimbony roa misy kitrano maro.

Voa sy vihim-boa

Endriky ny voan' ny voatabia arakaraka ny ovan-karazana

Voan' ny voatabia

Nofosana sy manana hoditra malama sy manify ny voan' ny voatabia izay miovaova endrika sy habe arakaraka ny ovan-karazana (boribory, fisaka, lava, miendrika serizy, sns.). Rehefa masaka izy ireo dia misy mena ka hatramin' ny mavo voasary, na maitso na volomparasy mihitsy aza. Betsaka rano, siramamy, asidra ôrganika, ary fandoko toy ny likôpena, ny voany.

Kely, fisaka, miendrika kapila, ary miloko mavo na volontany ny vihim-boa. Rakotra volovolo sy voahodidin' ny akora hatrotro ao anatin' ilay voa izy ireo. Amin' ny ankapobeny dia ambony ny tahan' ny fitsimohany.

Faka

Fakan' ny voatabia

Mipoitra manodidina teza iray ny fakan' ny voatabia amin' ny voalohany, saingy lasa misandrahaka haingana izany amin' ny fanirian' ny faka fiandry maro, indrindra raha mikasika amin' ny tany ny taho. Somary marivo ihany ny fakany, nefa afaka miparitaka amin' ny faritra midadasika kokoa, ka ahafahany mitroka tsara ny rano sy ny otrikaina.

Singa simika

Ny taovan' ny voatabia rehetra dia misy alkalôida, indrindra fa ny sôlanina, indrindra amin' ny faritra maitso (ravina, taho, voany tsy matoy). Izany dia manome akora manapoizina, ankoatry ny voany masaka.

Ovan-karazana

Voatabia mavo

Voatabia "manga"

Maro ny endrika isehoan' ny voatabia ka samy manana ny voany, ary samihafa habe sy bika ary loko ny ovan-karazana tsirairay: ny sasany boribory, ny sasany miendrika atody, ny sasany lavalava, ny sasany miloko mavo, ny sasany miloko mena, ny sasany miloko anelanelan’ ny mavo sy mena.

Fampiasana

Sakafo

Lasopy voatabia sy mofo

Ny voatabia dia ambolena sy hanina indrindra noho ny nofony be ranony, ny tsirony somary makirana sy mamy, ary koa noho ny otrikaina ao aminy. Ny voatabia tsy nahandroina dia azo atao salady, silatsilahina, atao saosy mangatsiaka na atao ranomboankazo hosotroina. Azo hanina koa ny voatabia avy nahandroina: saosy, lasopy, fangaron-daoka na fangaron' ny nahandro hafa. Azo atao ny mitahiry azy io am-boaty: marihitra, koba be ranony, ketchup, voatabia maina, mba hahafahana mihinana azy amin' ny fotoana itiavana azy na dia efa tsy misy aza ny eny an-tsaha na ny eny an-jaridaina.

Fitsaboana sy fahasalamana

Voatabia 'San Marzano'

Ampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana amin' ny fisorohana ny aretina sy ny fitsaboana ny voatabia. Ahitana otrikaina betsaka ihany koa ny voatabia ka anisany ny vitaminina C sy A (beta-karôtena) ary K ary fôlata. Ohatra, ny voany salantsalany iray dia afaka miantoka 28 % eo ho eo amin' ny filana vitaminina C isan' andro.

Ahitana mineraly toy ny pôtasiôma sy maneziôma koa ny ao amin' ny voatabia. Misy ao koa ny antiôksida toy ny likôpena sy ny flavônôida. Ny likôpena dia azon' ny vatan' olombelona kokoa rehefa avy mahandroina miaraka amin' ny zavatra matavy kely. Ny likôpena izay misy betsaka ao aminy no mahatonga ny loko mena manopy volomboasary ao aminy.

Antiôksida sy mampihena ny mety hitrangan' ny homamiadana ny prôstaty sy ny homamiadana mahazo ny taova hafa koa ny fihonanana voatabia (sarakaty, tsinaibe, havokavoka, tsinaimbody, vavony, aty vava, nono, vozon' ny tranonjaza) noho ny fisian' ny vitaminina C sy ny likôpena ao aminy.

Manamora ny fandevonan-kanina sy mampizotra tsara ny asan' ny tsinay koa ny fihinana azy (mampihena ny mety hitrangan' ny fitohanana). Manatsara ny fahasalaman' ny fo sy ny lalandra ny fihinanana voatabia: ny likôpena dia manampy amin' ny fampihenana ny kôlesterôla amin' ny fisorohana ny aterôsklerôzy (fahatsentseman' ny lalandra noho ny fiangonan' ny lipida, ny gliosida, ny ra mandry, ny tavy, ny sokay sy ny mineraly hafa).

Ampiasana amin' ny fikarakarana hoditra sy hiadiana amin' ny fahanteran' ny sela koa ny voatabia: atao fesana, hampitony ny fanaintainan' ny faritra may sy hanasitranana ny mony kely (mahazatra any amin' ny kolontsaina sasany).

Fampitandremana

Mety ho tohina na tsy mahalevona voatabia ny olona sasany. Mety hanana olana amin' ny fandevonan-kanina (ohatra ny mamerina izay natelina) na tokony tsy hihinana voatabia loatra (ohatra, ny olona marary voa na ny olona tokony hihinanana pôtasiôma ambany dia ambany) ny olona sasany. Na dia mahasalama ho an' ny ankamaroan' ny olona aza ny voatabia, dia mety hiteraka olana ny fihinanana azy io tafahoatra.

Jereo koa

• Solanum
• Baranjely
• Dipoavatra (zavamaniry)
• Sakamalao
• Sakay
• Sakaibe
• Tamotamo
• Tongolo
• Tongologasy
• Legioma