Edoma

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Ireo fanjakana tany Atsinanan Akaiky tamin'ny taonjato faha-7 tal. J.K. (Io miloko mavo io ny Fanjakan'i Edoma).

I Edoma dia anaran'ny firenena tao atsimon'ny Ranomasina Maty ao amin'ny tapany atsimon'i Israely sy Jordania ankehitriny. Araka ny Baiboly dia taranak'i Esao (izay antsoina hoe Edoma koa) ny mponin'i Edoma izay atao hoe Edomita, dia i Esao izay lahimatoan'i Isaka sady kambana tamin'i Jakoba razamben'ny Israelita.

Toy ireo firenena mpifanolo-bodirindrina aminy dia nipoitra tamin'ny Andron'ny Vy ny Fanjakan'i Edoma[1] ka naharitra hatramin'ny taonjato faha-8 sy faha-6 tal. J.K.

I Edoma sy i Israely dia samy tao Palestina tamin'ny taonjato faha-13 tal. J.K. ka i Edoma tao atsimon'i Israely sy Moaba.

Tsy nifanaraka i Edoma sy ny firenena hafa nanodidina azy fa niady matetika niady tamin'ny Fanjakan'i Jodà sy tamin'ny Fanjakan'i Moaba. Mety nanana mpanjaka talohan'i Israely i Edoma, nefa teo anelanelan'ny taonjato faha-10 sy faha-6 tal. J.K. dia nanjakan'ny Fanjakan'i Israely na ny an'i Jodà matetika izy.

Ny Boky voalohan'ny Mpajaka ao amin'ny Baiboly dia miresaka ny amin'ny andriandahy edomita atao hoe Hadada izay nataon'ny mpanjaka Davida sesitany sady niady tamin'ny mpanjaka Solomona taty aoriana amin'ny fifehezana ny lalana mankany amin'ny seranan'i Eilata sy mankany amin'ny toeram-pitrandraham-barahina ao[2].

Tamin'ny vanimpotoana najakazakan'ny Asiriana sy ny Babiloniana no tena nampamirapiratra ny Edomita[3]. Tamin'ny tapany faran'ny taonjato faha-6 tal. J.K. dia nanjaka tao amin'ny tapany atsimon'i Palestina i Edoma. Io no atao hoe Idomea tamin'ny fotoana nampatanjaka ny kolontsaina grika (helenika). Avy ao Idomea i Heroda Lehibe izay nanapaka tao Jerosalema taty aoriana.

Tantaran'i Edoma[hanova | hanova ny fango]

I Edoma dia vahoaka nonina tao amin'ny tany efitra hita teo anelanelan’ny Ranomasina Maty sy ny Helodranon'i Akaba. Ny Baiboly dia milaza fa taranak'i Abrahama ny Edomita amin’ny alalan’i Edoma (hebre: אדם / Adom, midika hoe "mena") izay fantatra kokoa amin'ny anarana hoe Esao ilay rahalahin'i Jakoba zanak’i Isaka zanak’i Abrahama (Gen. 25.19-30). Indraindray ao amin'ny Baiboly dia atao hoe Seira koa i Edoma[4].

Araka ny lahatsoratra egiptiana (papiry Anastasi VI tamin’ny faran’ny taonjato faha-13 tal. J.K.), ny Edomita dia vahoaka mpivezivezy[5] tao amin’io faritra io mba hampihinana ny biby fiompiny hatrany amin’ny vinanin-dranon’i Nily[6] [7].

I Edoma teo anelanelan'ny taonjato faha-14 sy faha-7 tal. J.K.[hanova | hanova ny fango]

Araka ny Bokin'ny Genesisy (Gen. 36.32-39) dia misy foko maromaro io fanjakana io ka ny mpanjaka dia fidina mifandimby avy amin’ireo foko ireo.

Tamin’ny fivoahan’ny Zanak’i Israely avy any Egipta dia nisakana ny fandalovan’izy ireo ny Edomita (Nom. 20. 14-21) ary taty aoriana dia azon’i Davida ny tanin’ny Edoma (2Sam. 8.13-14) rehefa niady tamin’ny Edomita; nefa ny andriandahy Hadada dia afaka nandositra tany Egipta ka nahazo fanohanana tamin’ny farao tamin’izany fotoana izany. Tamin’ny andron'i Solomona dia nametraka indray ny fanapahany tao amin’ny tapany atsimon’ny Fanjakan’i Edoma i Hadada (1Mpanj. 11.14-15). Tamin’ny taonjato faha-9 tal J.K. dia nikambana tamin’ny mpanjakan'i Israely sy tamin’ny mpanjakan'i Joda ny mpanjakan'i Edoma mba hiady amin'ny fikomian'ny mpanjakan'i Moaba (2Mpanj. 3.4-9).

Taorian'io fikambanana izay tsy nahomby io dia niala tsikelikely tamin’ny vahohon’i Joda ka naka indray ny seranan'i Eilata ny Edomita (2Mpanj. 8.20-22), ka nifehy ny lalana mankany Aravà[8]. Ny mpanjakan'i Joda atao hoe Amasia (2Tant. 25.11-12) sy i Ozia (atao hoe koa Azaria na Azariasa) (2Mpanj. 14.22) dia nandroaka ny Edomita ka naka an'i Eilata indray. Azon’ny Edomita ihany tamin’ny farany io tanàna io tamin’ny andron’ny mpanjaka Ahaza (2Mpanj. 16.6) ka nandroso dia nandroso ny fanjakan’i Edoma sady nanana tafika matanjaka taorian’izany fotoana izany.

Maro ireo mpanjaka Edomita nalaza ka isan’ireny i Kosmalaka sy i Aiaramo ary i Kosgabry[6].

I Edoma teo anelanelan'ny taonjato faha-7 – volohany tal. J.K.[hanova | hanova ny fango]

Tamin’ny tapany farany amin’ny taonjato faha-7 tal. J.K. dia nandray anjara niaraka tamin’i Joda sy i Moaba tamin’ny fanoherana ny Babiloniana (Jer. 27.3) i Edoma nefa nivadika tamin’ireo fanjakana niaraka aminy izy ireo fotoana kely taty aoriana ka naka ny faritr’i Negeva sy ny faritra atsimon’ny tendrombohitr’i Joda (taona 597 tal. J.K.)[9]. Taorian’ny fahazoan’ny Babiloniana an’i Jerosalema dia lasa tanàn’ny Edomita i Hebrona sy i Lakisy ary i Maresa[6] [10]. Tsy naharitra anefa izany fanitaram-panjakana izany: tsy nahaleo tena intsony ny fanjakan’i Edoma fa nitambatra tao amin’ny fiombonam-poko arabo notarihin’ny mpanjakan'i Kedara[6].

Taty aoriana dia nahatafidirana tao amin’ny Fanjakana nabateana ny tanin’ny Edoma alohan’ny haha lasa isan’ny faritanin’i Jodea azy faha Joany Hirkàna tamin’ny taona 109 tal. J.K. Fantatra tamin’ny anarana hoe Idomea[11] i Edoma tamin’izany izay lasa faritany nalaza noho izy nipoiran’ny fianakavian'ireo mpajaka atao hoe Heroda, indrindra i Heroda Lehibe (taona 37 – 4 tal. J.K.)[6].

Fiarahamonina sy kolontsaina edomita[hanova | hanova ny fango]

Tanàna[hanova | hanova ny fango]

Ny vahoaka tao Edoma dia vahoaka tambanivohitra. Nanomboka tamin'ny taonjato faha-8 tal. J.K. dia nitombo izaitsizy ny mponin'i Edoma. Nisy tanàna madinika maro tsy voaro manda niforona[12]. Ny tanànan'i Botseira izay nirefy 8 ha eo no lehibe indrindra izay nahitana lapa sy tempoly[13]. Ny fitomboan'ny mponina haingana dia vokatry ny fisian'ny fitrandrahana varahina tao Aravà sy ny fisian'ny Asiriana ary ny varotra nataon'ny Arabo.

Fanjakana[hanova | hanova ny fango]

Nisy ny fanjakà-mpanjaka mahaleo tena tokana nefa tsy fanjakana tena niray izany fa fiombonam-bondron'olona miara-miasa sy nanaja izany fanjakana tokana izany. Mifindrafindra monina ireo foko ireo ka nifampikasoka tamin'ny mponina tao amin'ny lohasahan'i Ber-Seba (na Ber-Seva) izay notadiavin'ny Fanjakan'i Joda hofehezina[14]. Izany endrika ara-pokon'ny fiarahamonina edomita izany dia naharitra hatramin'ny andro nampamirapiratra ny kolontsaina grika sy tamin'ny andron'ny Romana[15].

Mpanjaka[hanova | hanova ny fango]

Ny anaran'ny mpanjaka edomita maro tamin'ny taonjato faha-8 sy faha-7 tal. J.K. dia fantatra tamin'ny sora-pandraka asiriana sy edomita[16] [17].

  • I Kôsmalka (izay midika hoe "mpanjaka i Kôsy", i Kôsy no anaran'ny andriamanitr'i Edoma), izay nandoa hetram-panompoana tamin'i Teglata Falasara III (taona 729 tal. J.K.) izay velona tamin'ny andron'i Ahaza (na Akaza) mpanjakan'i Joda[18];
  • I Aiaramo, izay nandoa hetram-panompoana tamin'i Senakeriba tamin'ny taona 712 tal. J.K. tamin'ny andron'i Hezekia (na Ezekiasa) mpanjakan'i Joda[19];
  • I Kôsgabara (izay midika hoe "mahery i Kôsy"), izay voaresaka ao amin'ny boky firaketan'i Asaradona tamin'ny taona 673-672 tal. J.K. izay niaina tamin'ny andron'i Manase mpanjakan'i Joda. Resahina izy amin'ny ady misesy voalohany nataon'i Asorbanipala tamin'i Egipta tamin'ny taona 667[20].

Mampiahiahy ny mpahay tantara ny anara-mpanjaka resahina ao amin'ny Baiboly, toa an'i Bela zanak'i Beora, i Jobaba, i Hasama, i Hadada, i Samla, i Saoly, i Baala Hanana (Genesisy 36.31; 1Mpaj. 11.14) ary mety ho vokatry ny fampifangaroana ny anarana hoe "Edoma" amin'ny hoe "Arama". Maro amin'ireo anarana ireo mantsy no anarana arameana sady tsy misy mikambana amin'anaran'andriamanitra edomita toa an'i Kôsy (Qôsh) izay fahita matetika amin'ny sora-tsokitra asiriana[21].

Fivavahana[hanova | hanova ny fango]

Nanomboka tamin'ny taonjato faha-8 tal. J.K. dia i Kôsy (arameana: קוס / Qôsh) no andriamanitry ny Edomita[22] ary nivavaka tamin'i Baala sy andriamanitra hafa sady mety nivavaka tamin'andriamanibavy koa izy ireo. Ny fivavahan'ny Edomita dia resahina ao amin'ny Boky faharoan'ny Tantara (2Tant. 25.14) nefa mety tsy tena mahalala ny fivavahana narahin'ny Edomita tany amin'ny taonjato roa talohan'ny nanoratana io boky io ny mpanoratra[23].

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Loharano sy fanamarihana[hanova | hanova ny fango]

  1. Lester L. Grabbe, Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?, Londres et , T&T Clark, 2007 (ISBN 978-0-567-03254-6), p. 96 et 97
  2. Tom Higham (dir.) et Thomas Evan Levy(dir.), The Bible and Radiocarbon Dating: Archaeology, Text and Science, 2005 (ISBN 978-1845530563), « Lowland and the High and Low Chronologies »
  3. Ephraim Stern, Archeology of the land of the Bible, volume II : The Assyrian, Babylonian and Persian Periods 732-332 BCE, 2001 (ISBN 978-0-300-14057-6), p. 275
  4. John R. Bartlett, "Edom", dans Eric M. Meyers (dir.), Oxford Encyclopaedia of Archaeology in the Near East, Oxford et New York, Oxford University Press, 1997 (ISBN 0-19-506512-3), p. 189
  5. Tom Higham (dir.) et Thomas Evan Levy (dir.), The Bible and Radiocarbon Dating: Archaeology, Text and Science (ISBN 978-1845530563), « Lowland and the High and Low Chronologies », p. 131
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 et 6,4 "Edom" in Encyclopædia Universalis 1996.
  7. André Lemaire, « Edom and the Edomites », dans André Lemaire et Baruch Halpern (dir.), The Books of Kings: Sources, Composition, Historiography and Reception, Leyde et Boston, Brill, coll. « Supplements to Vetus Testamentum », 2010 (ISBN 978-9004177291), p. 226
  8. Ephraim Stern, Archeology of the land of the Bible, volume II : The Assyrian, Babylonian and Persian Periods 732-332 BCE, 2001 (ISBN 978-0-300-14057-6), p. 269
  9. André Lemaire, « Edom and the Edomites », dans André Lemaire et Baruch Halpern (dir.), The Books of Kings: Sources, Composition, Historiography and Reception, Leyde et Boston, Brill, coll. « Supplements to Vetus Testamentum », 2010 (ISBN 978-9004177291), p. 238
  10. Lester L. Grabbe, A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud: A History of the Persian Province of Judah, vol. 1, T&T Clark International, 2004 (ISBN 978-0567043528), p. 165
  11. Ny hoe Idomea dia fanagasiana ny anarana latina hoe Idumæa na Idumea izay fanoratana latina ny arana grikan'i Edoma hoe Ἰδουμαία / Idoumaía.
  12. John R. Bartlett, "Edom", dans Eric M. Meyers (dir.), Oxford Encyclopaedia of Archaeology in the Near East, 5 vol., Oxford et New York, Oxford University Press, 1997 1997, p. 190
  13. Bradley L. Crowell, "Nabonidus, as-Silaʿ, and the Beginning of the End of Edom", Bulletin of the American Schools of Oriental Research, no 348,‎ 2007, p. 75 à 88 (JSTOR 25067039)
  14. Piotr Bienkowski et Eveline van der Steen, "Tribes, Trade, and Towns: a new framework for the Late Iron Age in Southern Jordan and the Negev", Bulletin of the American Schools of Oriental Research, no 323,‎ 2001, p. 21-47 (JSTOR 1357590), p. 21-47
  15. Richard A. Horsley, "The expansion of Hasmonean rule in Idumea and Galilee: toward a historical sociology", dans Philip R. Davies et John M. Halligan (dir.), Second Temple Studies III: Studies in Politics, Class and Material Culture, Sheffield Academic Press, coll. « Journal for the study of the Old Testament / Supplement series » (no 340), 2002(ISBN 0-8264-6030-5) p. 145, p. 148, p. 152
  16. Jacques Briend et Marie-Joseph Seux, Textes du Proche-Orient ancien et histoire d'Israël, Les Éditions du Cerf, 1977 (ISBN 9782204011693)
  17. Ephraim Stern, Archeology of the land of the Bible, volume II: The Assyrian, Babylonian and Persian Periods 732-332 BCE, 2001(ISBN 978-0-300-14057-6), p. 268
  18. Jacques Briend et Marie-Joseph Seux, Textes du Proche-Orient ancien et histoire d'Israël, Les Éditions du Cerf, 1977 (ISBN 9782204011693), p. 104
  19. Jacques Briend et Marie-Joseph Seux, Textes du Proche-Orient ancien et histoire d'Israël, Les Éditions du Cerf, 1977 (ISBN 9782204011693), p. 119
  20. Jacques Briend et Marie-Joseph Seux, Textes du Proche-Orient ancien et histoire d'Israël, Les Éditions du Cerf, 1977 (ISBN 9782204011693) p. 128 et p. 132
  21. André Lemaire, "Edom and the Edomites", dans André Lemaire et Baruch Halpern (dir.), The Books of Kings: Sources, Composition, Historiography and Reception, Leyde et Boston, Brill, coll. « Supplements to Vetus Testamentum », 2010(ISBN 978-9004177291), p. 228
  22. E. A. Knauf, "Qôs", dans K. van der Toorn, B. Becking et P. W. van der Horst (dir.), Dictionary of Deities and Demons in the Bible, Leyde, Boston et Cologne, Brill, 1999 (ISBN 978-90-04-11119-6), p. 674 à 677
  23. Justin Kelley, "Toward a new synthesis of the god of Edom and Yahweh", Antiguo Oriente, vol. 7,‎ 2009, p. 270