Bokin'i Isaia

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Ny mpaminany Isaia, nataon'i Gustave Doré

Ny Bokin’i Isaia, na Bokin’i Izaia, dia boky faminaniana voalohany sy lava indrindra ao amin’ny Tanakh sy ao amin’ny Testamenta Taloha ao amin’ny Baiboly.

Ny Bokin’i Isaia no bokim-paminaniana mahakasika lohahevitra maro izay voavelabelatra amin’ny fomba lava dia lava ka ireto ny tena lehibe amin’izany: ny maha-tokana an’Andriamanitra (monoteisma), ny faharavan’i Babilôna sy i Tyro, ny fanantenana ny Mesia mpanjaka ary ny Andro farany. Manasongadina ny halehibe amam-boninahitr’Andriamanitra izay manerana izao rehetra izao ary ny maha tompon’ny Tantara sy ny Zavaboary an’Andriamanitra koa io boky io. Ambaran'ny Bokin'i Isaia manontolo fa miseho amin’i Israely ny fahamasinan’Andriamanitra sady miseho amin’izao tontolo izao amin’ny alalan’i Israely izany. Milaza an’i Yahweh (na Jehovah) ho “ilay Masin’i Israely” ny mpaminany Isaia. Iio boky io dia miresaka momba ny fahababoan’ny Jiosy tany Babilôna (na Babylona) sy ny amin’ny niverenan’izy ireo tamin’ny taniny ary ny amin’ny nananorenana indray ny Tempoly tao Jerosalema araka ny baikon’ny mpanjaka Kirosy (Kyrosy na Sirosy) faharoa.

Ny hevitra izay miverimberina ao amin’ny Bokin’i Isaia dia azo fintinina amin’ny hoe: An’Andriamanitra irery ihany ny Voninahitra.

Anaran'ny boky[hanova | hanova ny fango]

Ny anaran’ny boky amin’ny teny hebreo dia Sefer Yeshayahu. Ny hoe sefer dia midika hoe “horonam-boky” ary ny hoe Yeshayahu dia ny anaran’i Isaia amin’ny teny hebreo izay midika hoe “Izy Yah dia mpamonjy”, “izy Andriamanitra dia mpamonjy”.

Testamenta Taloha

Fanoratana ny boky[hanova | hanova ny fango]

Ny mpanoratra[hanova | hanova ny fango]

I Isaia na Izaia[hanova | hanova ny fango]

Ny Bokin’i Isaia dia mitondra ny anaran’i Isaia (na Izaia), mpaminany niaina tokony ho tamin’ny taonjato faha-8 tal. J.K. Iray amin’ireo mpaminany malazan’i Israely i Isaia. Zanak’i Amosa, izay fianakaviana ambony tao Jerosalema, izy. Mponin’i Jerosalema i Isaia. Niasa tamin’ny antsasany faharoan’ny taonjato faha-8 tal. J.K. izy, tamin’ny fotoana izay nanombohan’ny Asiriana nanafika matetika miankandrefana, fanafihana izay namaritra ny ho avin’ny fanjakan’i Israely sy ny an’i Joda. Teo anelanelan’ny taona 740 sy 700 tal. J.K. izany, indrindra fa tamin’ny nanjakan’i Ahaza (mpanjakan’i Joda) tokony ho tamin’ny taona 735 tal. J.K. sy ny zanany nandimby azy ary tamin’ny andron’ny mpanjaka Hezekia (na Ezekiasy) tokony ho teo anelanelan’ny taona 715 sy 710. 

Ireo mpanohy ny faminaniana[hanova | hanova ny fango]

Na dia atao hoe nosoratan’i Izaia aza ny boky, ny ankamaroan’ny mpikaroka dia mihevitra fa asan’olo-maro io boky io satria mahakasika tantara niseho nandritra ny telonjato taona. Ny ankamaroan’ireo mpandinika ny Baiboly koa dia mihevitra ny Bokin’i Isaia ho soratra nataon’olona maro araka ny porofo isan-karazany.

Ny porofo tena miharihary ny amin’ny fahamaroan’ny mpanoratra dia hita eo am-panombohan’ny toko faha-40, izay anombohan’ny fizaràna atao hoe « Deotero-Isaia » (na « Izaia Faharoa ») : tsy misy ny tetezamita mazava tsara fa tonga dia alefan’ny boky any amin’ny fotoan’ny Fahababoana ny mpamaky (taonjato faha-6 tal. J.K.). Tsy i Asiria (na Asyria) intsony no resahina ao fa i Babilôna (na Babylona) izay voatonona matetika, torak’izany koa ny mpanjakan’ny Medianita sy Persiana, dia i Kirosy (na Kyrosy) ilay nahalavo an’i Babilôna sy nampody ny Jiosy tany amin’ny taniny (Isa. 41.2 ; 44.28 ; 45.1) no voaresaka bebe kokoa noho ireo mpanjaka hafa.

Noho ireo rehetra ireo dia ekena ankehitriny fa ny mpianatr’i Isaia nandritra ny taonjato maro dia nanangona sy nanazava ary nameno ireo faminaniany, ka lasa toy ny fanangonam-bokim-paminaniana ny Bokin’i Isaia.

Ny fotoana sy toerana nanoratana[hanova | hanova ny fango]

Ny soratra sasany ao amin’ny Bokin'i Izaia dia heverin’ny mpikaroka fa vita tamin’ny taonjato faha-4 na faha-3 tal. J.K. Io boky io koa dia mety niseho amin’ny endriny ahafantarana azy amin’izao ankehitriny izao nanomboka tamin’ny taona 180 tal. J.K.

Fizaràn’ny boky[hanova | hanova ny fango]

Ireo mpanao heviteny dia mahita fizaràna telo ao amin’ny Bokin'i Isaia. Ny toko voalohany hatramin'ny haha-39 dia tokony ho nosoratana indrindraindrindra tamin’ny andron’i Isaia. Io ampahany voalohany io no atao hoe Isaia Voalohany na Proto-Isaia, izay heverina fa nosoratan’ny mpaminany Isaia ho an’ny vahoaka Jiosy sy ho an’ireo firenena manodidina.

Ny ampahany faharoa, atao hoe Isaia Faharoa na Deotero-Isaia, toko faha-40 hatramin’ny toko faha-55, dia nosoratana ho an’ireo Jiosy nasesitany tany Babilôna, tokony ho teo antenantenan’ny taonjato faha-6 tal. J.K.

Hatramin’ny fikarohana nataon’i Claus Wintermann izay nanamafy ny petrakevitr’i Bernhard Duhm (taona 1892), ireo manampahaizana momba ny Baiboly dia miresaka ny amin’i Isaia Fahatelo na Trito-Isaia mba hanondroany ny fizaràna fahatelo izay mahafaoka ny toko faha-56 hatramin’ny faha-66. Ity fizaràna farany ity dia miresaka ny amin’ny Jiosy taorian’ny fahababoana.

Proto-Isaia (1 – 39)[hanova | hanova ny fango]

Amin’ny ankapobeny ny ampahany voalohany amin’ny Bokin’i Isaia (Isa. 1 – 39) dia avy amin’ny mpaminany Isaia izay niditra an-tsehatra amin’ny anaran’i Yahweh na eo amin’ny lafiny sosialy izany na amin’ny lafiny politika. Ity fizaràna ity dia mizotra avy amin’ny firesahana momba ny fahotana sy ny loza aterany ka mankany amin’ny ho avy mamirapiratra ho an’i Israely.

Ny toko faha-36 hatramin’ny faha-39 dia famerenana sy fanasiana fiovàna madinidinika ny lahatsoratra ara-tantara izay hita ao amin’ny Boky faharoan’ny Mpanjaka (2 Mpan. 18.13 hatramin’ny 20.19). Ny toko faha-34 sy faha-35 dia sahala amin’ny resaka momba ny Fahababoana izay mifanahaka amin’ny ao amin’ny Deotero-Isaia. Ny toko faha-24 hatramin’ny faha-27, izay atao hoe « Apokalypsin’i Isaia » (na "Apokalipsan'i Izaia") dia heverin’ny mpandinika maro fa mifanalavitra amin’ny toetsaina sy ny fomba fijery izay tokony ho nananan’ny olona tamin’ny taonjato faha-8 tal. J.K. Na ireo toko atao hoe nosoratan’i Isaia tenany aza (Isa. 1 – 12 ; 13 – 23 ; 28 – 33) dia misy ampahany izay heverin’ny mpanadihandy ho nosoratana taty aoriana.

Ny Proto-Isaia dia mizara maromaro

Ireo faminaniana talohan'ny Ady Israelo-Efraimita[hanova | hanova ny fango]

Ny toko 1 – 6 dia misy faminaniana momba an’i Joda sy i Jerosalema. I Isaia dia manameloka ny fahotan’i Jerosalema tamin’ny nanjakan’i Jotama sy tamin’ny nanjakan’i Ahaza sady manambara mialoha ny famaizana hahazo azy ireo (toko faha-2 hatramin’ny faha-5), dia ny hakan’ny Asiriana ny tany (Isa. 5.26-30). Mamelatra teolojian’ny Tantara i Isaia ka manambara fa manatanteraka ny fikasany amin’ny alalan’ny tantaran’ny olombelona sady mamonjy ireo izay mino azy Andrianamitra. Ny vahoakan’i Israely dia hofaizina noho ireo fahotana nataony nefa misy vitsivitsy izay hovonjena sady ho velona sambatra eo ambanin’ny lalàn’ny taranak’i Jese izay hanao ny marina.

Bokin'i Imanoela[hanova | hanova ny fango]

Ny toko faha-7 – 12, atao hoe “Bokin’i Imanoela”, dia miresaka ny amin’ny Mesia sy ny vanim-potoana mesianika. I Isaia dia miseho ho ilay mpanohy ny asan’ny mpaminany Natàna.  

Ireo faminaniana ny amin'ny firenena jentilisa[hanova | hanova ny fango]

Ny toko faha-13 – 23 dia maneho ireo faminaniana ny amin’ny “firenena” jentilisa sy ny fahavalon’ny fanjakan’i Israely sy ny an’i Joda. Nosoratana tamin’ny andron’i Isaia ireo toko ireo afa-tsy zavatra vitsivitsy sasany mikasika an’i Babilôna (Isa. 13.1-22; 21.1-10) sy ny fianjeran’i Babilôna, izay tsy niseho talohan’ny taonjato faha-6 tal.J.K.

Apokalipsa lehibe[hanova | hanova ny fango]

Ny toko faha-24 – 27 dia misy ireo faminaniana eskatolojika, izay atao hoe “apokalipsa lehibe”, karazan-dahatsoratra izay mifantoka amin’ny faran’izao tontolo izao. Ireo faminaniana ireo dia mikasika ny Andron’i Yahweh (na Andron’i Jehovah), izay manambara ny loza mandrakizay sy ny Fanavotana izay handimby ny Fahababoana.

Faminaniana ny amin'i Israely sy i Joda[hanova | hanova ny fango]

Ny toko faha-28 – 33 ahitana faminaniana fanozonana sy fampanantenana fanavotana. Miresaka ny amin’ny ezaka nataon’ny Fanjakan’i Joda mba hahazo fanohanana hanoherana an’i Asiria amin’ny alalan’ny fiarahany amin’i Ejipta ny boky eto (Isa. 30.1-7; 31.1-3). Ny mpaminany dia nampitandrina ny mpanjakan'i Joda fa ny ezaka rehetra kasainy hatao handresena an’i Asiria dia tsy hahomby satria niala tamin’ny finoana ny fanavotan’Andriamanitra ny vahoaka (Isa. 28.14-22; 30.1-17). Ireo toko ireo dia manameloka an’i Samaria sy i Asiria, nefa manao teny fampiononana: fampanantenana fahasambarana ho avy ao amin’ny firenena hatsangana indray sady ho entin’ny mpanjaka izay marina sy tia fandriam-pahalemana. Ny ankamaroan’ireo andalana momba ny fampiononana dia natao tokony ho tamin’ny fotoana taty aoriana kokoa, taorian’ny fotoan’ny Fahababoana. 

Apokalipsa kely[hanova | hanova ny fango]

Ny toko faha-34 – 35 dia maneho fanindroanay ireo faminanaiana eskatolojika, izay mivondrona amin’ny anarana hoe “apokalipsa kely” (na "apokalypsy kely") izay voasoratra taorian’ny Fahababoana. Tsy nosoratana tamin'ny andron'i Isaia ity.

Fanampiny[hanova | hanova ny fango]

Ny toko faha-36 – 39 dia tantara fanampiny. Mitantara ny fanaovana fahirano an’i Jerosalema nataon’ny mpanjaka Asiriana, dia i Sankeriba. Ireo andalana ireo dia mifanandrify amin’ny tantara ao amin’ny Boky faharoan’ny Mpanjaka (2Mpan. 18.13-20). 

Deotero-Isaia (40 – 55)[hanova | hanova ny fango]

Manomboka amin’ny hoe "Ampionony, ampionony ny oloko" (Isa. 40.1) ity fizaràna faharoa ity ka dia atao hoe “Bokin’ny Fampiononana an’i Israely”. Io ampahany io dia nosoratana ho an’ny Jiosy babo tany Babilôna ary tamin’ny andron’ny faharavan’ity tanàna ity. Hafa noho ny tapany voalohany ity fizaràna ity noho izy miompana indrindra amin’ny fitiavan’Andriamanitra ny olony sy mampanantena hasambarana. Misy ampahany efatra atao hoe "Hiran’ilay Mpanompo" (Isa. 42.1-9 ; 49.1-7 ; 50.4-11 ; 52.13 – 53.12) izay miresaka ny mombamomba ny olona iray maha te hidera izay manaiky ny hiaritra fahoriana hatramin’ny fahafatesana mba hanavotra ny hafa.

Mpaminany tsy fantatra anarana no nanoratra an’ity fizaràna faharoa izay nomena ny anarana nifanarahana hoe “Isaia Faharoa” na “Deotero-Isaia” ity. Ity mpaminany tsy fantatra anarana ity dia tokony niaina tamin’ny faraparan’ny fotoam-pahababoana tany Babilôna tamin’ny taonjato faha-6 tal. J.K. Ny fidirany an-tsehatra dia teo anelanelan’ny taona 550 sy 538 tal. J.K., izany hoe teo anelanelan’ireo fotoana voalohany nahazoan’ny mpanjaka Kirosy fandresena voalohany sy ny fotoana nandreseny farany an’i Babilôna. Vitsy dia vitsy ny zava-pantatra momba ity mpaminany ity – misy ihany ny ampahan-dahatsoratra izay heverina fa miresaka an-kolaka ny momba azy (toko faha-40) ary angamba koa ny amin’ny fahoriany, raha toa ka mikasika azy ilay atao hoe “Hiran’ilay Mpanompo” (indrindra ireo toko faha-42 sy faha-50 ary faha-53). Miavaka amin’ny fomba fanoratr’i Isaia ny azy satria manetsika ny fo kokoa. Milaza faminaniam-pamonjena maro miendrika tonon-kira izy. Miverimberina matetika amin’ny toerana maro ao anaty boky ireo lohahevitra velabelariny.

Trito-Isaia (56 – 66)[hanova | hanova ny fango]

Tsy fantatra ny nanoratra ity tapany farany amin'ny Bokin'i Isaia ity nefa tsy maintsy ho mpianatr’ilay nanao ny Isaia Faharoa izy (na izy ireo) sady nonina tao Palestina taorian’ny Fahababoana. Asa soratra mifangaro, satria miovaova ny fomba fiteny sy ny momba ny litorjia asehon’ny andalana sasany (Isa. 56.1 ; 57.21). Ireo mpanoratra azy dia heverina fa niaina sy nanoratra tao Jerosalema indrindraindrindra teo anelanelan’ny fiafaran’ny Fahababoana (taorian’ny 538 tal. J.K.) sy ny asan’ny mpaminany Nehemia, izany hoe taorian’ny Fahababoana. Efa voaorina indray ny Tempoly ao Jerosalema tamin’izay nefa ny fampanantenana maro nataon’Andriamanitra dia mbola tsy tanteraka. Noho izany dia maro ireo fahadisoana nataon’ny vahoaka sady niaina tao anaty fotoam-pahakiviana koa ny sasany.

Miompana amin’i Siôna (na Ziona) izay ivon’ny fivahinianana ho an’ny firenena rehetra (toko faha-60 – 62) ity fizarana farany ity. Izany dia maneho fomba fijery mahafaoka izao tontolo izao izay hita koa ao amin’ny Isa. 56.1-8 sy Isa. 66.18-24. Maro ireo lohahevitra efa hita tany aloha no iverenan'ny mpanoratra aseho amin’ny fomba hafa ato amin’ity fizaràna ity. Izany dia momba ny fandresen’i Jerosalema any am-parany. 

Fahazoana ny Bokin’i Isaia[hanova | hanova ny fango]

Ny amin’ny Mesia[hanova | hanova ny fango]

Ny Bokin’i Isaia dia ahitana lahatsoratra malaza, izay ampahatsiahivin’ny Testamenta Vaovao sy ny lovantsofina kristiana, toa ny famambaràna ny hiavian’ny Mesia. I Isaia dia heverina ho nanao faminaniana momba ny Mesia. Ny teny hoe Mashiah ("voahosotra") dia hita indraimandeha monja ao amin’io boky io ka ilazàna an’i Kirosy (na Sirosy) (Isa. 45.1). Telo ireo faminaniana momba ny Mesia :

1- Ny faminaniana ny amin’i Imanoela (Isa. 7.10-17) dia misy adihevitra. Miresaka ny fahaterahan’ny mpanjaka vaovao, izay hatao hoe Imanoela ("Andriamanitra amintsika") ny lahatsoratra nefa maro ny mpikaroka momba ny Baiboly izay mihevitra fa sarotra ho an’i Isaia izay nivelona tamin’ny taojato faha-8 ny ho nanonona ireo teny ireo.

2- Ny tonon-kira ao amin’ny toko faha-9, izay mankalaza ny fahataperan’ny fangejan’ireo firenena hafa sy ny hahaterahan’ny andriandahy, dia hiran’ny fametrahana ny satroboninahitry ny mpanjaka, sahala amin’izay hita ao amin’ny Salamo faha-2.

3- Ny tonon-kira ao amin’ny toko faha-11 dia mety ho tovana natao mba hankalazàna an’i Josia (na Joziasy).

Ny Kristiana anefa dia mihevitra ireo faminaniana telo ireo ho milaza an’i Jesoa Kristy. Amin’izy ireo, ilay Mpanompo ory voalaza ao amin’ny « hiran’ilay Mpanompo » (Isa. 42.1-9 ; 49.1-7 ; 50.4-11 ; 52.13 – 53.12) dia milaza an’i Jesoa sy ny Fahoriany.

Ny amin’ilay kintan’ny maraina na kintana fitarik’andro[hanova | hanova ny fango]

Ny Isa. 14.12 dia miresaka ny amin’ny kintan’ny maraina (na kintana fitarik’andro) izay te hihoatra an’Andriamanitra, ka napotrak’Andriamanitra noho izany fikasan-dratsiny izany. Raha dinihina miaraka amin’ny lahatsoratra manodidina azy io andininy io dia hita fa manondro an’i Babilôna izay nentin’ny fatokisan-tena loatra sy ny fiheveran-tena ho tsy mety diso any amin’ny fahafatesana.

Ny Kristiana na ny Jiosy maro mpikaroka momba ny Baiboly dia miara-miaiky fa io andalana io dia tokony homena heviny malalaka kokoa izay manondro an’i Satana. Tokony hampifanakaikezina amin’ny Ezekiela 28.13 izay mifanahaka aminy io andalana io.

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]