Teratanin'i Amerika

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Nuvola apps ksig.png
Mbola ambangovangony  amin'ny resaka mponina ity lahatsoratra ity ary tokony hofenoina.

Azonao atao ny mandray anjara eto amin'ny Wikipedia amin'ny alàlan'ny fanitarana azy.
Jereo koa ny pejy Ahoana ny manao takelaka rehefa te-hijery hoe ahoana no fanaovana azy.

Translation.png   Ilaina dikaina amin'ny teny malagasy ity lahatsoratra ity

Mbola mety tsy vita na vita an-tàpany ity takelaka ity.
Jereo koa ny pejy hoan'ny mpandika teny raha te-hahazo fanoroana

Vehivavy Quechua mibaby zaza

Ny teratanin'i Amerika (amin'ny teny anglisy Native Americans) dia olona nipetraka teo amerika teo aloha ny eoropeanina. Amin'ny fiteny anglisy, Native Americans ny anarana omena azy matetika. Araka any fomba vaovao fahatongavan'ny teratany ny amerika tany amerika, avy any Eorazia ny teratan'ny amerika ary tonga tany amerika tamin'ny Beringia taloha (mbola tsy nisy rano teo amin'ny detroit de Bering tamin'izany fotoana izany). 12 000 taona lasa ny fifindra-monina farany. Ny Paleô-indianina ireo dia niparitaka manerana ny Amerika, niova ary nihabetsaka ny kolontsaina sy ny fiteny noho ny fiparitahany. Ny teny Indianina dia avy amin'i Christphe Colomb, nihevitra hoe tonga tany Azia (India Atsinanana) izy nefa tany amerika izy no nitotona, noho izany dia lasa indianina ny anarana nomeny an'ny teratany satria tamin'izany fotoana izany, mbola tsy fantatra ny fisian'ny kontinenta amerikana (izy irery ny anisan'ny voalohany nihampita ny Ranomasimbe Atlantika tamin'izany fotoana izany).

Nahua avy any Morelos

Betsaka ny foko indianina mihaza sy mioty, misy maromaro ihany koa mamboly. Misy fiaraha-monina miaina amin'ny fambolena ary misy sasany hafa mamboly, mihaza ary mioty. Misy faritra any amerika mbola ipetrahan'ny terataniny; Any Meksika sy any Bolivia izao no tena betsaka teratany indrindra any Amerika raha miresaka ara-kevitra (proportion). Ary misy fiteny teratany maro mbola be mpiteny, toy ny fiteny Nǎhuatl, ny fiteny Maya sy ny fiteny Guaraní. Olona amana tapitrisa no miteny ireo fiteny ireo. Misy koa teratany mbola tsy fantatra ary mbola tsy ary nahita Eoropeanina. Misy izao ohatra teratany any Brezily (Amazonia) mbola tsy hita mihintsy.


Jeografia[hanova | hanova ny fango]

Amerika avaratra[hanova | hanova ny fango]

Faritany jeografikan'i Amerika sy ny fomba fiainana tamin'i nantongavan'i Eoropeanina.
  • Foko teratanin'ny Amerika arktika
  • Foko teratanin'ny tany lemaka
  • Foko teratanin'ny Amerika sobarktika
  • Foko teratanin'ny faritany atsimo andrefana
  • Foko teratanin'ny faritany atsimo atsinanana
  • Foko teratanin'ny morontsiraka avaratra andrefana
  • Foko teratanin'ny kamory
  • Foko teratanin'i Kalifornia
  • Foko teratanin'ny tany lemaka an-tendrombohitra

Mponina[hanova | hanova ny fango]

Ny amerika dia voazarazara ho faritany 9 araka izay voalaza teo ambony. Ny faritany iray dia manana toe-tany maha-izy azy ka miova arakaraka izany ny fomba fiainan'ny mponina teratany

Finoana[hanova | hanova ny fango]

Vondrom-piteny amerindianina[hanova | hanova ny fango]

Language families of North American indigenous peoples

Vondrom-pieny Aljika[hanova | hanova ny fango]

Ny fiteny wiyot, miami, illinois, etchemin, loup A, loup B, mahican, massachusett, mohegan, pequot, nanticoke, narragansett, pamlico, powhatan, kiripì, naugatuck, unami, unquachog sy shinnecock dia lazaina fa maty avokoa; ny mpiteny wiyot farany (Della Prince) dia matin'ny fahanterana taminy taona 1962. Ny teny sasany rehetra dia atahorana ho faty ihany koa. 12 sisa ny mpiteny yurok.

Vondrom-piteny Algônkiana[hanova | hanova ny fango]

Azontsika sokajiana ho anaty vondrona roa lehibe ny fiteny algonkianina:

  • ny fiteny algonkianin'ny tany lemaka;
  • ary ny fiteny algonkianin'ny ala lehibe sobarktika.

Vondrom-piteny sioanina-kataobanina[hanova | hanova ny fango]

Siouan langs.png

Amin'ny vondrom-piteny sioanina-kataobanina dia ahitana fiteny fito ambin'ny folo

Moskôgeanina[hanova | hanova ny fango]

Moskôjeana

I. Mosokôgeana tandrefana

1. Tsikasao
2. Tsôkotao

II. Mosokôgeana tatsinanana

A. Mosokôgeana tafovoany
i. Renivondrona apalatsia-alabama-koasaty
a. alabama-koasati
3. Alabama
4. Koasati
b. apalatsia
5. apalatsia
ii. hitsiti-mikasokỳ
6. hitsiti-mikasokỳ
B. Kiriky
7. Kiriky

Atabaskanina[hanova | hanova ny fango]

Na-Dene langs.png

Ny vondrom-piteny atabaskanina dia anisan'ny vondrom-piteny mivelatra indrindra ao Amerika avaratra. Izy io dia hita amin'ny faritany sobarktika .(avaratr'i Kanada, Alaska), amin'ny faritra atsimon'i Etazonia ankehitriny (Texas, New Mexico) ary ao Meksika. Ny teny atabaskanina ihany koa amin'izao fotoana izao no vondrom-piteny teratany be mpiteny indrindra ao Amerika Avaratra sy Afovoany.

Irôkoaianina[hanova | hanova ny fango]

Flag of the Iroquois Confederacy.svg

Ny teny dia avy amin'ny teny frantsay Iroquois. Tsy dia mazava loatra ny fiavian'ny teny hoe "Iroquois". Misy milaza hoe avy amin'ny filazana hiro kone ("voalazako") ilay teny; na avy amin'ny teny algonkianina Irinakhoi (bibilava misioka). Manonona ny tenany ho Haudenosaunee ny foko irôkoà.

Amerika Afovoany[hanova | hanova ny fango]

Karaiba[hanova | hanova ny fango]

  1. Ciboney
  2. Arawak
    1. Taino
    2. Lucayan
  3. Mponina Karaiba
  4. Garifuna
  5. Kuna

Amerika Atsimo[hanova | hanova ny fango]

Atsimo ny Amerika Atsimo[hanova | hanova ny fango]

  1. Mapuches (Araucans)
  2. Puelche
  3. Tehuelche
  4. Yamana
  5. Kaweshkar
  6. Selknam
  7. Charrúas
  8. Gauchos