Rova Manjakamiadana

Coordinates: 18°55′25″S 47°31′56″E / 18.92361111°S 47.532222222222224°E / -18.92361111; 47.532222222222224

ROVAN'ANTANANARIVO

ROVA MANJAKAMIADANA

-	[[File:Maitso Fotsy Mena\|150px]]

Velarantany

NC

Haavo

1 462 m

Ben'ny tanàna

Madagasikara

Merina

Antanananarivo

Tanàna mifanolo-bodirindrina

Ny Rova Manjakamiadana na Rovan' Antananarivo, matetika antsoina hoe Rova, dia fitambarana lapa sy trano ary toerana samihafa voadidina manda. Ao afovoan'ny faritra avo ao Antananarivo, renivohitr' i Madagasikara. Ny ampahany maro amin'ity rova ity dia naorin'ny mpahay maritrano nafaran'ny mpanjaka isan-karazany avy any amin'ny Fanjakana Mitambatra (United Kingdom) sy avy any Frantsa tamin'ny taonjato faha-19.

Ny endriky ny Rovan' Antananarivo dia dimilafy amin' ny ankapobeny. Manerinerina eo ampovoan' ny renivohitr' i Madagasikara eny an-tampon' ny havoanan' Analamanga. Ny ao anatiny dia ahitana lapa maro, ka anisan' izany ny Lapa Manjakamiadana.

Taorian’ny fahamaizan’ny Lapan’ny Mpanjaka Vavy tao Manjakamiadana, dia nosokafana tamin’ny fomba ofisialy ho an’ny besinimaro indray ny Rovan’Antananarivo ny 19 Jona 2023.

Vita tanteraka tamin’ny faran’ny taona 2025 ny asa fanarenana. Toy ny voromahery phoenix, ny Lapan’ny Mpanjaka Vavy, izay antsoina ankehitriny hoe Rovan’i Madagasikara, dia nitsangana indray avy amin’ny lavenony. Hatramin’ny nisokafany indray, dia nohavaozina tanteraka ny toerana, nampifangaro ny rafitra vato sy ny fitaovana maoderina. Mijoro amim-pireharehana eny ambonin’ny havoanan’ny « Tanànan’ny Arivo » ny Rova. Toerana tsy azo odian-tsy hita ao an-drenivohitra ho an’izay rehetra te hahafantatra ny lova ara-panjakan’i Madagasikara.

TANTARA

•Ireo mpanjaka nifanfdimby tao amin'ny Rovan'Antananarivo:

•Andrianjaka 1610-1630

2-Andriantsitakatrandriana 1630-1650

3-Andriatsimitoviaminandriandehibe 1650-1670

4-Razakatsitakatrandriana 1670-1675

5-Andriamasinavalona 1675-1710 -Andrianjakanavalomandimby 1710-1727

6-Andriamponimerina 1727-1747

7-Andrianavalobemihisatra 1747-1767

8-Andriambalohery 1767-1774

9-Andriamboatsimarofy 1774-1796

10-Andrianampoinimerina 1787-1810, Mpanjak'Ambohimanga sy Imerina

11-Radama I 1810-1828

12-Ranavalona I 1828-1861

13-Radama II 1861-1863

14-Rasoherina I 1863-1868

15-Ranavalona II 1868-1883

16-Ranavalona III 1883-1896.

•Ny niandohan’ny rova

Miorina eo an-tampon’ny iray amin’ireo havoana avo indrindra ao an-tanàna izy, ka hita lavitra kilometatra maro. Hatramin’ny taonjato faha-17, nandritra ny fanjakan’ireo mpanjaka voalohany tao Imerina, dia nivoatra indrindra teo amin’ny faritra atsimon’ny rova ny toerana. Besakana, fonenan’ny Mpanjaka Andrianjaka, no teboka fiandohan’ity lalana ara-tantara sy ara-maritrano ity izay hitondra antsika hatrany amin’i Ranavalona III.

Toeran’ny tafika merina lehibe ity rova ity, ary izany no nahatonga ny anaran’ny tanàna hoe Antananarivo, “Tanànan’ny Arivo” (miaramila). Nandritra ny fanjakan’i Andrianampoinimerina (1787–1810), ilay nampiray an’i Imerina, sy Radama I (1810–1828), izay nandresy ny ampahany betsaka tamin’ny nosy Madagasikara, no nanombohana ny fanamboarana lehibe voalohany ho fonenan’ny mpanjaka.

•Fahamaizana sy fanarenana miadana

hanova

Nijanona tampoka tamin’ny taona 2009 ny asa noho ny krizy politika notarihin’i Andry Rajoelina, izay ben’ny tanànan’Antananarivo tamin’izany fotoana izany.

Aorian’ny fahaleovantena dia tsy nahazo intsony ny andraikitra ara-politika taloha ny rova, fa lasa ampahany amin’ny lova nasionalin’i Madagasikara. Nivadika ho tranombakoka izy, ary tratran’ny hain-trano niniana natao tamin’ny 6 Novambra 1995: rava tao anaty afo ny fanangonana zavakanto, ny atitany ary ny tafo, raha toa ka simba mafy koa ny firafitry ny trano — indrindra ireo andry sy fototra vita amin’ny hazo sarobidy avy any amin’ny morontsiraka Atsinanana — ka lasa marefo be.

Ny fasana mpanjaka tao amin’ny tempoly protestanta ihany no afaka nohavaozina tamin’ny taona 1996-1997, noho ny tsy fahampian’ny volam-panjakana.

Drafitra fanarenana lehibe iray no natomboka tamin’ny 2006, notarihin’ny orinasa Colas Madagascar (sampan’ny orinasa frantsay Colas), ary ny dingana roa voalohany tamin’ny fanarenana dia:

Ho an’ny dingana voalohany: ny fanamafisana ny fototra sy ny rindrina ivelany (tamin’ny fanoloana ireo andry hazo taloha ho beton mitam-piadiana) dia vita tamin’ny Desambra 2009.

Ho an’ny dingana faharoa: ny fanoloana ny vato amin’ny rindrina ivelany sy ny fametrahana ny tafo rakotra ardoazy manga avy any Angers.

•Fanorenana ny Colisée sy ny adihevitra

Tamin’ny volana Janoary 2019, nanambara ny fananganana amphithéâtre iray amin’ny endrika romana vita amin’ny beton eo amin’ny toerana misy ny Rova Manjakamiadana i Andry Rajoelina. Ny tetikasa, izay vatsian’ny fanjakana malagasy vola ary tanterahin’ny orinasa frantsay Colas, dia naorina teo ambonin’ny sisan’ny dobo masina fahiny an’ny mpanjaka Andrianampoinimerina. Mahazaka olona 400 izy io, ary araka ny filazan’ny fitondram-panjakana dia natao handraisana seho ara-kolontsaina sy fampisehoana momba ny tantaran’ny firenena.

Niteraka adihevitra be ny fananganana azy. Fikambanana maro miaro ny lova ara-kolontsaina ary koa vondrona mifandray amin’ny andriana merina taloha no nametraka fitoriana maromaro teo anivon’ny Filankevi-panjakana, nangataka ny hanafoanana ny fahazoan-dalana hanorina sy ny didy namorona ny filankevi-pahaizana siantifika izay nankato ny tetikasa. Ireo mpanohitra dia milaza fa tsy mifanaraka amin’ny vanim-potoana sy ny endrika nentim-paharazana ny rafitra, ka mety hanimba ny fahafahan’ny Rova sy ny tanàna ambony Antananarivo ho voasoratra ho vakoka iraisam-pirenena; misy ihany koa ny ahiahy ara-jeolojika, indrindra ny mety hisian’ny fihotsahan’ny tany. Nisy sonia an-tserasera nihoatra ny 12 000 natao hanoherana ny fananganana azy, saingy tsy nahomby izany. Ilay colisée, antsoina hoe Kianja Masoandro, dia notokanana tamin’ny taona 2020, niaraka tamin’ny famaranana ny asa fanarenana ny toerana.

Tamin’ny 19 Febroary 2026, taorian’ny hetsi-bahoaka goavana tamin’ny 2025 sy ny fialan’i Andry Rajoelina teo amin’ny fitondrana, dia nandidy ny handravana ny colisée ny fanjakana malagasy.

Ny trano ao amin’ilay fitambarana

Ny trano dia naorina araka ny fangatahan’ny mpanjakavavy Ranavalona Voalohany, tamin’ny drafitra nataon’ilay injeniera frantsay Jean Laborde. Ity farany dia olona tafahitsoka teto Madagasikara taorian’ny naharavan’ny sambo nitainginy teny amin’ny morontsiraka atsinanana, ary lasa konsily frantsay teto Madagasikara tatỳ aoriana. Ny lapa voalohany dia naorina tamin’ny hazo, izay heverina ho fitaovana mendrika amin’ny fomba malagasy, na dia hazo sarobidy ihany aza no nampiasaina tamin’ny gorodona. Ny vato kosa, izay heverina ho fady, dia natokana ho an’ny fototra sy ny fasana ihany.

Roapolo taona tatỳ aoriana, dia natsangana indray tamin’ny vato ilay lapa teo ambany fitarihan’ilay misionera sy mpanao mari-trano skosiana James Cameron. Izy no nanampy tempoly protestanta tao amin’ny fitambarana mpanjaka, taorian’ny niovam-pinoana ho kristianina nataon’ny mpanjakavavy Rasoherina sy ny praiminisitra Rainilaiarivony.

Nohamafisina tamin’ny fanampiana trano hafa ilay fitambarana (anisan’izany ny Lapan’ny Volafotsy), ary ny fidirana ao aminy dia voamariky ny vavahady lehibe mitovitovy amin’ny arc de triomphe, izay misy voromahery eo amboniny, famantarana ny fanjakana merina. Ankoatra izany, ireo trano naorin’i Andrianampoinimerina dia voatahiry tsara ary mampahatsiahy ny rova nentim-paharazana tany am-boalohany.

Nanjary toeram-pandevenana ny mpanjakan’i Imerina, ary tatỳ aoriana ny mpanjakan’i Madagasikara manontolo, ilay toerana. Ny endrika ara-maritrano amin’ny ankapobeny dia miavaka ary sarotra sokajiana, saingy ahitana fiantraikany italiana tsotra.

Rehefa nisy ny fanjanahan-tany frantsay tamin’ny taona 1896, dia nofoanana ny fanjakana. Very ny andraikiny ara-politika ny lapa, nefa notehirizin’ny governora Gallieni, izay nanangona tao ireo lova sy zava-masina mifandraika amin’ny fanjakana. Izy kosa dia nipetraka tao amin’ny masoivoho frantsay taloha tao Antananarivo, izay lasa Lapan’ny Fanjakana Ambohitsorohitra tatỳ aoriana.

pa

Lapa Ntaolo

Ireo mpanjaka rehetra nifandimby tao Analamasina dia samy nanana ny lapany avokoa izay trano kotona na trano hazo faran' izay tsotra, tsy mifankaiza amin'ny tranon' ny mponina sarababem-bahoaka manodidina. Tsy misy tavela anefa ireo trano tamin' ny andro fahagola rehetra talohan' Andrianampoinimerina ireo. Fantatsika ary fa trano efa-joro avo tafo miloloha tandron-drano izy ireo. Ny hevitry ny tandron-drano, araka ny fampianarana azo raisina avy amin'ny filazan' ireo mponina any Indônezia, tanindrazana voalohany niavian' ny firenena Merina indrindra, dia fampahatsiahivina ny tandroky ny omby natao sorona tamin'ny fandevenana sy ny fankalazana lehibe hafa toy ny Fandroana na ny Famadihana ka mampiray mivantana ny fianakaviana amin' ny fanahin' ireo razana efa nodimandry any an-koatra. Mba hahamasina ny trano noho ny fiarovan'ny razana izany no antony.

Ny malaza indrindra amin'ireo lapa na tranon' andriana tranainy tao Analamasina dia i Mahitsielafanjaka izay najoron' Andrianampoinimerina sahabo tamin' ny taona 1796 eo ho eo. Hatramin' ny andron-dRanavalona II dia tao no nitahirizana an' i Manjakatsiroa izay sampim-mpanjakana nitokisan' Andrianampoinimerina fatratra, ary hatramin' izao dia mbola hita eo anolohan' ny trano ny tsangambaton' Ikodoka, mpiady maheri-fon' Andrianampoinimerina, natao hiaro ny sampy. Ny trano hafa najoron' Andrianampoinimerina dia i Besakana, eo avaratr' i Manampisoa. Io Besakana io anefa dia nanolo trano iray hafa, efa nampitondraina indrindra koa ny anarana hoe Besakana, najoron' Andrianjaka, ary araka ny lovan-tsofina dia tao no nanaovana ny soron' i Trimofoloalina mba hamerenana ny hasin' Andriamasinavalona rehefa afaka soamantsara tamin' ny fitazoman-janany an-keriny azy tany Ambohitratrimo ny mpanjaka.

Lapa môderina

Ny voalohany amin' ireo lapa azo lazaina hoe môderina dia ny Tranovola. I Radama no nampanorina azy tamin' ny taona 1820. Ilay mpandrafitra vazaha antsoina hoe Gros no nasainy nitarika ny asa fanatanterahana ary tao no nametrahan' ny mpanjaka an' i Rasalimo izay vadi-pôlitika vahininy ka mba nampitoerany koa amin'ny karazan-trano vahiny. Tamin' ny taona 1845 anefa dia noravan' i Ranavalona io trano voalohany io ka nosoloiny an' ilay Tranovola fantatsika izay lehibe sy tsara ravaka lavitra kokoa. Ho tranon-dRakotondradama (Radama II) zanany no nanorenany azy. Nisy koa fahiny trano kely môderina hafa izay rava taty aoriana teo an-kilan' ny Tranovola ary tao indrindra no namoizan-dRadama nanjaka-tapany ny aina.

Mbola hankalazana ny fahaterahan' i Rakotondradama ihany koa tamin' ny taona 1829 no nampanorenan-dRanavalona an' i Tsarahafatra teo amin' ny faritra atsinananan' ny Rova. Io trano io izay voalaza fa tsara tarehy tokoa no nopotehin' ny baomban' ny mpanani-bohitra Frantsay tamin' ny 30 Septambra 1895. Mba ho porofo mitsangana mampahatsiahy ny herin' ny mpanjanatany dia niniana tsy naorin' ny manampahefana vaovao intsony avy eo ilay trano ka tany ngazana sisa no hany tavela.

Ny lapa lehibe sy mampitolagaga indrindra noho ny hatsarany ao Analamasina anefa dia i Manjakamiadana izay taty aoriana dia nanome mihitsy ny anarany manokana ho an' ny fitambaran' ny Rova! Mbola Ranavalona I ihany no nampanorina azy tamin' ny taona 1839 teo amin' ny toerana nisy an' i Felatanambola, trano hafa naorin' Andrianampoinimerina. I Jean Laborde izay mpanompon' ny andriana mahalala kokoa ny teknika môderina no nasaina nitarika ny asa fanatanterahana. Toy ny Tranovola dia lapa hazo i Manjakamiadana (tsara ho marihina fa fady tamin' izany fotoana izany ny manangana trano tany na vato teto Antananarivo!) ary na dia vahiny aza ny mpitarika ny fanorenana dia ny tompon-tany ihany no manapaka ny tokony ho atao sy manatanteraka an-davany sy an-tsakany ny ventin-draharaha. Tsy mahagaga ary raha toa ka mitaratra akaiky hatrany ny fiheverana momba ny fanorenan-dapa nentim-paharazana ny bikan' ny trano. Ny manodidina anefa dia nasiana lavarangana tohanan' ny andry makadiry ary ny tafo izay mahatratra 48 m ny haavony dia tsy mba nasiana intsony tandron-drano fa kosa noravahina voromahery lehibe natao tamin' ny alimo. Mba hampazava koa ny ao anaty Rova dia nasiana varavarana sy varavarankely marobe ny rindrina manodidina, hatrany amin' ny tafo. Ny fanamboarana an' i Manjakamiadana dia nitaky hery sy sorona marobe. Voalaza ary fa ny fitondrana an' i Volamahitsy (ilay andry lehibe nizaka ny trano tao ampovoany, izay nihoatra ny 40 m ny haavony ary 1 m ny savaivon' ny vodiny) hatrany amin' ny ala any atsinanana dia nitaky ny fikelezan' ainan' ny vatandahy miisa 5 arivo. Tamin' ny taona 1868-1873 dia norakofana rindrim-bato didinina tilikambo mafonja efa-joro i Manjakamiadana ary i James Cameron no nasaina nitarika ny raharaha. Nanomboka tamin' ny andron-dRadama II mantsy dia nofoanana ilay fady mandrara ny fanorenana trano vato teto Antananarivo. Hatramin' ny andron-dRanavalona reniny dia saiky tao Manjakamiadana avokoa no nitarihana ny fankalazana lehibe rehetra momba ny Fanjakana Merina ary koa nandraisana am-boninahitra ireo mpamangy avy any ivelany, na ny vahiny izany na ny tera-tany. Indraindray koa anefa dia ny Tranovola no nampiasaina tamin' izany.

Ny lapa lehibe farany dia i Manampisoa izay najoron' i Rasoherina eo atsimon' i Mahitsielafanjaka tamin' ny taona 1865. Ny nitarika ny asa fanatanterahana moa dia mbola i James Cameron ihany.

Ny trano lehibe hafa ao anaty Rova dia ny fiangonana izay najoron' i William Pool eo atsimon' i Besakana tamin' ny taona 1869, rehefa nivadika ho lasa kristiana i Ranavalona II. Ny fiangonana dia tonga dia natao trano vato avy hatrany ary tamin' ny 8 Avrily1880 no nanokanana azy.

Ireo ny trano sy lapa tao anaty Rova ka nopotehin' ny mpanasotasota ankehitriny. Tsara ho marihina koa anefa fa tamin' ny taona 1890 dia nanapa-kevitra ny hanorina lapa lehibe amin' ny biriky Ranavalona III, izay nomeny avy hatrany ny anarana hoe "Masoandro". Noho ny fanafihan' ny Frantsay sy ny fanapotehany ny Fanjakana Merina anefa dia tsy tanteraka ny fikasana ka ny fototry ny trano sisa no hany mbola miangana ao amin' ny faritra atsimo-atsinanan' ny Rova.

Tsara ho marihina fa ivelan' ireo lapa manodidina an' i Manjakamiadana dia mbola eo koa ny lapan' i Soanierana izay nopotehin' ny Vazaha ka nosoloiny toby miaramila taty aoriana. Ankoatra an' io dia mbola eo ireo vavahady maro misy vato boribory lehibe, ary koa ny Vatomasina fisehoan' andriana teo Andohalo izay tsy nananan' ny Frantsay haja ka nopotehiny tsotra izao na dia rakitra faran' izay masina sy saro-bidy ho an' ny Merina ary vavolombelon' ny tantara aza.

Fanamarihana sy loharano

Fanamarihana

Ny teny hoe « Rova » dia matetika soratana amin’ny litera lehibe rehefa ampiasaina manokana ilazana ny « Rovan’Antananarivo ».

Loharano

Madagascar-Tribune.com, « Rovan’Antananarivo: ho sokafana ho an’ny besinimaro tsy ho ela », ao amin’ny Madagascar-Tribune.com, 8 Jolay 2023 (nojerena ny 8 Jolay 2023)

« Any amin’ny tampon-tanànan’Antananarivo, ny Coliseum mampiady hevitra », ao amin’ny Le Monde, 25 Mey 2020

« Madagasikara: ny colisée ao amin’ny lapan’ny Mpanjakavavy ao anatin’ny adihevitra mafana, natolotra ny Filankevi-panjakana », ao amin’ny RFI, 24 Jona 2020

« Madagasikara: notokanana tao Antananarivo ny colisée mampiady hevitra », ao amin’ny France Info, 5 Novambra 2020

« Madagasikara: nodidian’ny fitsarana ny handravana ny colisée, trano mampiady hevitra ao Antananarivo », ao amin’ny RFI, 19 Febroary 2026 Tantaran’ny Manjakamiadana ao amin’ny archivesnationales.gov.mg (tahiry)

(Loharano nahazoana alalana http://users.cwnet.com/zaikabe/KI/ROVA.HTM Archived Janoary 8, 2007 at the Wayback Machine )

Jereo koa

Rova (malagasy)

Rohy hafa

Antenaina hapetraka ho votoatin' ity lahatsoratra ity : http://users.cwnet.com/zaikabe/KI/ROVA.HTM Archived Janoary 8, 2007 at the Wayback Machine