Fiteny espaniola

Avy amin'i Wikipedia
Hanketo: Fikarohana, karohy
Nuvola apps ksig.png
Mbola ambangovangony  amin'ny resaka fiteny ity lahatsoratra ity ary tokony hofenoina.

Azonao atao ny mandray anjara eto amin'ny Wikipedia amin'ny alàlan'ny fanitarana azy.
Jereo koa ny pejy Ahoana ny manao takelaka rehefa te-hijery hoe ahoana no fanaovana azy.

Espaniola, Espaniôla, Española
Español

Isan'ny mpiteny mahery ny 400 tapitrisa
Faritany Flag of Spain.svg Espaina, Amerika Latina (afatsy Brazila)
Sata Teny ofisialin'ny FM
Manga : firenena miteny espaniola (teny ofisialy)
Manga mazava : firenena na faritany misy olona miteny espaniola, fa tsy ofisialy any ilay teny

Ny fiteny espaniola, na koa fiteny kastilianina, dia fiteny iray ao Eoropa. Io fiteny io dia fiteny amin’ny vondrona rômana ny fiteny indô-eoropeanina. Miaraka amin’ny fiteny frantsay, italianina ary portogey, io fiteny io no anisan’ny fiteny zanaky ny fiteny latina, fiteny taloha nampiasaina maneraka an’i Eoropa ary Azia Andrefana ho an’ny fifandraisana.

Ny fiteny espaniola dia fiteny avy amin’ny fiteny latina, ary niavaka tamin’ilay fiteny latina ny fiteny espaniola taloha nanomboka tamin’ny taonjato faha sivy, noho ny havitsian’ny fifandraisana tamin’ny taona afovoany. Ao amin’ny faritra afovoan’i Espaina no niavian’ny fiteny kastilianina ankehitriny. Ary tsy io irery no fiteny notenenina ao amin’ny tanjona iberina nanomboka tamin’ny fisarahany tamin’ny fiteny latina hatramin’izao fotoana izao : ao ny fiteny portogey, izay tenenina any Pôrtogaly ary any Brazila, ao ny fiteny Katalana, izay tenenina any Katalonia, manan-drenivohitra Barselona, ao ny fiteny Eoskarata izay tenenina any amin’ny farany andrefan’ny Pyrénées, ao koa ny fiteny galisiana izay anisan’ny fiteny niavian’ny fiteny portogey any Galisia.

Ankehitriny ny fiteny espaniola dia anisan’ny teny ofisialin’ny Firenena Mikambana miaraka amin’ny fiteny frantsay, anglisy, sinoa ary rosy. Any ivelan’i Espaina, io no teny ofisialin’ireo firenena ao Amerika Afovoany ary amin’ny faritra andrefan’i Amerika Atsimo. Ny isa manontolon’ny mpiteny espaniola manerana izao tontolo izao, raha isaina ireo olona mianatra azy fa tsy nibe tamin’ny ilay fiteny dia eo amin’ny eninjato (600) tapitrisa eo ho eo no isan’ireo olona mahazo azy na miteny azy.

Tantara[hanova | hanova ny fango]

Sarintan'ireo fiteny notenenina tao amin'ny tanjona Iberika nanomboka tamin'ny taonjato faha 11 hatramin'izao fotoana izao.

Ny fiteny espaniola dia fiteny romana, izany hoe fiteny avy amin’ny fiteny latina fampiasan’ny vahoaka (latin vulgaire) tamin’ny taonan’ny Fanjakambe romana. Ny fiteny latina fampiasan’ny daholobe dia somary samihafa amin’ny fiteny latina an-tsoratra amin’izy moramora kokoa.

Ny fiteny espaniola taloha izany dia avy amin’io fiteny fampiasan’ny vahoaka io, ary nanomboka niavaka tamin’ny fiteny latina nanomboka tamin’ny taonjato fahavalo ary taonjato fahasivy. Tsy iray irery no isan’ny fiteny vokatr’io fiavahana io, fa efatra : Kastilianina (espaniola ofisialy ankehitriny), katalana (any atsinanan’ny Pyrénées, Aragonesa (eo amin’ny faritra misy an’i Zaragoza ankehitriny, Leonesa (ao amin’ny faritra afovoan’ny Kantabrika ary Galisianina (any amin’ny faritra avaratra andrefan’ny tanjona Iberika, niteraka ny fiteny portogey taty aoriana.).

Ireo fiteny avy amin’ny fiteny latina fampiasan’ny vahoaka ireo dia nipoitra tao amin’ny faritra avaratr’i Espaina ankehitriny. Ny faritra afovoany ary ny faritra atsimon’i Espaina tamin’izany fotoana izany dia nozanahan’ireo Maoro, mponina mozilmana tonga avy any Afrika Avaratra tao Espaina, ary ny fiteny nampiasaina tao amin’ny faritra mozilmana an’i Espaina tamin’izany fotoana izany dia ny fiteny mozarabo, fiteny avy amin’ny fiteny latina ihany koa fa be voambolana avy amin’ny fiteny arabo ary soratana amin’ny alalan’ny abidy arabo. Tsy misy intsony ny mpiteny mozarabo ankehitriny ao Espaina ao.

Nandritry ny Reconquista espaniola ary noho ny «toerana malalaka» navelan’ireo mpiteny mozarabo sy ny fiteny arabo tao amin’ny faritra atsimo ary afovoan’i Espaina, dia nandroso nianatsimo ireo fiteny latina an’ireo mponina kristianina izay tany amin’ny farany avaratr’i Espaina : Naka ny toerany ankehitriny ny fiteny kastilana, katalana, aragonesa ary galisiana (fiteny niavian’ny fiteny portogey). Nandritry ny taon-jato faha-14 hatramin’izao fotoana izao, mihamitombo ny tsindrin’ny fiteny kastilianina amin’ny fiteny hafa, afatsy ao Pôrtôgaly, nivadika ho Fanjakana mizaka-tena tamin’ny taonjato fahafolo.

Nandritra ny taonjato faha-16 hatramin’ny taonjato faha-18, noho ny fahitan-dehibe ary ny fanjanahana an’i Amerika Latina ankehitriny, dia lasa fiteny fampiasa any ampitandranomasina ny fiteny kastilianina. Ary izay no tena nahatonga azy ho anisan’ny fiteny fampiasa indrindra any Amerika ary manerana izao tontolo izao ary anisan’ny teny ofisialin’ny firenena mikambana.

Antsoina hoe kastilianina taloha ny fiteny kastilianina nialohan’ny taonjato faha-15 ; aorian’izany, espaniola tsotra izao no fiantsoana ilay fiteny, na kastilianina ankehitriny. Mifanakaiky ireo endrika ireo ary ny fampiasana ny renifeo fotsiny no mahasamihafa azy ireo, satria betsaka ny fiovana natao mahakasika ny renifeo tamin’ny taonjato faha-15.

Endrika[hanova | hanova ny fango]

Ny fiteny espaniola dia fiteny misimisy fitovizana amin’ny fiteny frantsay na teny italianina, noho izy ireo avy amina fiteny iray. Sarotra ny fifankahazoana rehefa espaniola sy frantsay no miresaka, noho ny lalam-pivoarana tsy mitovy, an-tsoratra izy ireo no mety mifankahazo noho ny fiteny frantsay nitazona ny tsipeliny somary «antitra» ; akaiky amin’ny fiteny italianina ny fiteny espaniola, na amin’ny lafin’ny am-bava na amin’ny lafin’ny an-tsoratra, ary mety mifankahazo ny mpiteny italianina sy ny fiteny espaniola. Misy koa ny fifankahazoana amin’ny ireo mpiteny portogey, an-tsoratra, ary am-bava na dia sarotsarotra kokoa aza izany.

Mitazona ny fivoarana entin’ny fiteny latina fampiasan’ny vahoaka ny fiteny espaniola izany hoe tsifisian’ireo tranga ara-pitsipi-pitenenana, tsifisian’ny halavan-janapeo, ary tsifisian’ireo matoanteny tsy manana endrika mpanao.

Ny fivoaran’ny fiteny espaniola dia :

  • Fivadihan'ireo zanapeo fohy manan-tsindrimpeo ho zanapeo misosona (ĕie ; ŏue).
  • Fivadihan'ireo renifeo miverina indroa ho renifeo andilany (nnñ ; llll /ʎ/).
  • Fanjavonan’ny zanapeo fohy ary fivadihan'ny f- ho h- (fabŭlāre → hablar).
  • Fampiasana zanapeo dimy (a, e, i, o ary u).

Voambolana[hanova | hanova ny fango]

Ny voambolan’ny fiteny espaniola dia avy amin’ny fiteny latina. Fa noho ny fanjanahantany arabo nandritry ny arivotaona iray manontolo, betsaka ireo voambolana avy amin’ny fiteny arabo (teny nindramina miisa mahery ny 4 000).

Fanoratana[hanova | hanova ny fango]

Tahaka ny fiteny romana avy amin’ny fiteny latina fampiasan’ny vahoaka, ny abidy latina no ampiasain’ny fiteny espaniola miampy diakritika ho an’ny tsindrim-peo tsy manara-pitsipika. Ny mahatokana ny fiteny espaniola dia ireo digrama (renifeo roa mikambana) ch sy ll atao ho litera manokana manaraka ny c ary ny l. Taorian’ny fiovana tamin’ny 2010 ireo litera ireo no tsy atao litera manokana intsony.

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]