Filôna avy any Aleksandria
I Filôna avy any Aleksandria dia filôzôfa jiosy mananana kolontsaina grika niaina tamin' ny fotoana niantombohan' ny kristianisma. Teraka tao Aleksandria tamin' ny taona 20 tal. J.K. izy ary maty tamin' ny taona 45 taor. J.K. Niaro ny jodaisma tamin' ny alalan' ny asasorany izy ka naneho fa tsy mifanipaka ny finoana jiosy sy ny filôzôfia grika. Anisan' ny loharano nanovozan' ny Rain' ny Fiangonana (na Aban' ny Eglizy) izy, anisan' izany i Eosebiôsy avy any Kaisaria.
Ny anarany
[hanova | hanova ny fango]Amin' ny teny hebreo dia ידידיה הכהן / Yedidia HaKohen ("Jedidia Mpisorona") no iantsoana an' i Filôna. Amin' ny teny grika kosa dia Φίλων ὁ Ἀλεξανδρεύς / Philôn o Alexandreus. Amin' ny teny latina kosa dia Philo Judaeus ("Filô Jiosy/Jody").
Ao amin’ny asany, i Philo dia mandika ny Baiboly amin’ny alalan’ny filozofia grika, indrindra fa noho ny fanampian’i Platon sy ny Stoika. Izany dia ho vokatry ny taonjato manaraka, tsy amin’ny fanekena ny teolojia ho amin’ny filozofia, fa ny amin’ny filozofia kosa amin’ny Soratra Masina. Na dia manenika ny Rain’ny Eglizy aza ny eritreritr’i Philon, anisan’izany i Origène, i Ambrose avy any Milan, ary i Augustin avy any Hippo, dia malemy ny heriny eo amin’ny lovantsofina jiosy, indrindra fa ny lovantsofin’ny raby izay hivoaka taonjato iray na roa aorian’ny nahafatesany. Izany dia noho ny fampiasana ny Septante (ny Baiboly nadika amin’ny teny grika) fa tsy ny Baiboly amin’ny teny hebreo, ary ny ampahany amin’ny fandikana ny Torah amin’ny fomba fanoharana. Ny asany koa dia manome fanazavana momba ny hetsika ara-pivavahana efa lany tamingana toy ny Therapeutae of Alexandria.
Philo no voalohany nihevitra an'Andriamanitra ho mpanao mari-trano izao rehetra izao: toy izany koa, ao amin'ny Timaeus an'i Platon, ny demiurge dia mpanao asa tanana, fa amin'ny asan'i Aristote kosa, izao tontolo izao dia tsy noforonina. Koa satria Andriamanitra dia ambony indrindra, ny asany dia manome lanja lehibe ny fitarihan’Andriamanitra sy ny fahasoavany, amin’ny fanekena fa an’Andriamanitra izao tontolo izao fa tsy an’olombelona. Noho izany, na dia mety manana fifandraisana ara-panahy amin’Andriamanitra aza ny olombelona, dia tsy mitovy lenta aminy izy ireo. Ny mino raha tsy izany dia ho resin'ny ratsy. Andriamanitra dia miasa amin’ny alalan’ny herin’Andriamanitra: ny hery mahaforona, ny hery mibaiko, ny hery mandrara, ny fangorahana na ny famindram-po, ary farany ny fahefan’ny mpanjaka na ny fiandrianana. Ho an’i Philo dia misy karazany roa ny anjely: ireo izay nanampy an’Andriamanitra hamorona izao tontolo izao sy ireo izay manampy ny olona amin’ny fiakarany ho any amin’Andriamanitra.
Ao amin'ny etikany, i Philo dia manavaka ny firehetam-po ratsy (faniriana, tahotra, alahelo, ary fahafinaretana) sy ny firehetam-po tsara (fifaliana, fitandremana ary finiavana). Nampitahainy tamin’ireo ony efatry ny paradisa ireo toetra tsara efatra, dia ny fahamalinana (na fifehezan-tena), ny fahononam-po, ny herim-po ary ny rariny. Tombontsoa ho an'ny manodidina azy ny olona tsara toetra ary mahita ny valisoany manokana amin'ny asa ara-drariny sy amim-pahamendrehana. Ny olombelona anefa dia tsy manana hatsaran-toetra voajanahary ka mila lalàna mifanaraka amin’izany, avy amin’ny lalàna voajanahary, mba hiarahana miaina araka izay tratrany. Noho izany, raha mitazona, manaraka ny Stoika, fa anisan’ny fiaraha-monina voajanahary ny olombelona, dia mino izy fa tsy maintsy zaraina ho firenena izany mba ho velona.
Raha ho an’ny Philo, ny demaokrasia no endrika fitondrana tsara indrindra, heveriny ho atahorana hatrany izany, na noho ny fahalalahana tafahoatra na noho ny fahalemen’ny mpitondra. Nohamafisiny noho izany fa tsy maintsy hendry sy mitsinjo ny rariny sy ny fitovian-jo ireto farany. Farany, na dia niaiky aza ny maha-zava-dehibe ny fanaovana politika, dia mampiseho tsy fahatokisana amin'ireo olo-malaza ara-politika aseho amin'ny alalan'ny toetran'i Josefa (zanak'i Jakoba) izay manana fihetseham-po tsy mety izy. Ny asan'i Philo dia ho hita indray tamin'ny taonjato faha-16 sy faha-17 ary nadika na notononin'ireo mpahay lalàna malaza, toa an'i Guillaume Budé sy Cardin Lebret, izay mety hisy fiantraikany amin'ny fisainan'ny Frantsay momba ny Fanjakana sy ny hevitra momba ny fiandrianam-pirenena tamin'izany vanim-potoana izany.