Hangul

Avy amin'i Wikipedia
Hanketo: Fikarohana, karohy
fandinihana vaninteny roa : han, gul

Ny abidy koreanina izay azo antsoina ihany koa hoe hangul (hanja : 諺文 ; hangul : 한글 hangŭl, hangeul) na Chosŏn'gŭl (ao Korea Avaratra) dia abidy noforonina hanoratana ny fiteny koreanina. Ny tanjon'io fiforonana io dia hampihena ny tsifahaizana manoratra sy mamaky teny any Korea. Nivadika soratra ofisialy ny abidy hangul tamin'ny famoaha-dalàna tamin'ny taona 1894. Any korea avaratra, chosŏn'gŭl (조선글) no anaran'io abidy io.

Abidy tsy mampiasa sora-baventy ny soratra hangul. Ny hangul dia mampiasa litera 51, ary tononina hoe jamo (자모) izy ireo.

Arka ny lazain'i Louis-Jean Calvet, ny hangul, abidy iray mirindra tsara amin'ny rafi-peon'ny fiteny koreanina, ka anisan'ny abidy tsara indrindra eto an-tany.[1]

Ankehitriny, ny endri-tsoratra hangul dia anisan'ny mampisongadina ny koreanina. Ny hanja (fomba fanoratana miendri-tsoratra sinoa) ankehitriny dia tsy ampiasaina intsony amin'ny fiainana mandavanandro ; ny asa soratra siantifika no tena mampiasa azy mba hampiavaka ny ireo teny mitovy tsipelina. Ny hanja no nanoratana ny teny koreanina hatramin'ny faramparan'ny taonjato faha-19. Efa nandramana nampiasain'ny fiteny hafa ny fiteny koreanina. Nanandrana nampiasa io abidy io ny fiteny cia-cia (ao Indonezia) nandritry ny taona vitsivitsy, fa niverina tamin'ny abidy latina indray noho ny tsifankasitrahan'ny manam-pahefana indonezianina.

Ny endri-tsoratra hangul dia mora ianarana kokoa nohon'ny endri-tsoratra sinoa izay mifototra amin'ny sinôgrama. I Sejong, mpanjaka koreanina niaina tamin'ny taonjato faha 15 no namorona ilay soratra. Betsaka ny olona nanohitra io fomba fanoratana vaovao io tamin'ny androny, fa na dia izany, nianatra nanoratra hangul ihany ireo valalabemandry. nampiasa hanja foana hatrany amin'ny fahataperan'ny fanjanahantany Japoney teo anivon'ny taonjato faha roapolo ny olona nobeazina.

Tamin'ny androny, ny andriana koreanina dia nitohitra tamin'io abidy io, satria, araka ny heviny, ny fahaizana manoratra dia tokony ho an'ny andriana sy ho an'ny mpiasam-panjakana avo ihany, fa tsy ho an'ny valalabemandry.

Anarana[hanova | hanova ny fango]

Anarana ofisialy[hanova | hanova ny fango]

Ny anarana ofisialin'ny abidy koreanina ao Korea Atsimo dia Hangul, izay noforonin'i Ju Sigyeong tamin'ny taona 1912. Ny teny hoe Han dia avy amin'ny teny sinôkoreanina 韓 han izay anaran'ny koreanina amin'ny teny sinoa. Ny dikany noho izany dia mety ho «soratra koreanina» na «soratra lehibe».

Ao Korea Avaratra, ny anarana ofisialin'ilay soratra dia조선글 Chosŏn'gŭl. Chosŏn (na Joseon) dia anarana hafa an'i Korea ihany koa.

Anarana niaviana[hanova | hanova ny fango]

Ny anaran'ny abidy koreanina tamin'ny fiandohany dia Hunminjeongeum (훈민정음; 訓民正音) izay mety afohezina hoe jeonum. Noho ny tsifaneken'ny koreanina ao Sina ny anarana hoe Hangul na Chosŏn'gŭl, dia urigeul no anarana iantsoan'ny koreanina sinoa ny soratra ampiasainy.

Anarana hafa[hanova | hanova ny fango]

Talohan'ny taonjato faharoapolo, ny hangul dia nolatsalatsain'ny olona nobeazina izay nampiasa ny soratra sinoa antsoina hoe «hanja». Ny anarana nomeny ny soratra koreanina dia :

  • Achimgeul (아침글) (soratra azo ianarana indray maraina). Nisy fahamarinana izany. Hoy i Jeong Inji «Ny olon-kendry dia hahalala azy ireo alohan'ny hiafaran'ny maraina, ny vendrana dia afaka mianatra azy io anatin'ny folo andro».
  • Gukmun : (Hangul: 국문, hanja: 國文) sora-pirenena
  • Eonmun : (Hangul: 언문, hanja: 諺文) soratry ny valalabemandry
  • Amgeul : (암글) soratry ny vehivavy
  • Ahaetgul : (아햇글) sora-jaza.

Tantara[hanova | hanova ny fango]

Io endri-tsoratra io dia noforonin'i mpanjaka koreanina Sejong tamin'ny 1443 mba hanamora ny fianarana manoratra ho an'ny mponiny, ary navoaka tamin'ny 1446 mba hanolo ny soratra hanja (sinôgrama) ary ny fampiasana ny teny sinoa klasika an-tsoratra, voararan'i Yeonsangun, mpanjaka nandimby azy, ilay soratra ary naverina nampiasaina tamin'ny 1894 indray. Nanomboka ampiasain'ny ankamaroan'ny mponina izy tamin'ny faran'ny Ady Lehibe Faharoa ary nahafahan'ny Koreanina hanana ny taham-pahaizana manoratra ambony indrindra eto an-tany ao Korea Avaratra sy Atsimo.

Tamin'i Sejong (mpanjaka fahaefatry ny fiankohonana Joseon) tonga teo an-tsezam-panjaka, mitovy amin'ny fitambaran'ny velaran'ny Korea Avaratra sy Atsimo ny velaram-panjakany. Fa tamin'izany fotoana izany, ny Aristokrasia sy ny mpiasa ao amin'ny fandraharahana ihany no nianatra namaky ny hanja, noho ny hasarotr'io fomba fanoratana io (endri-tsoratra misy aman'alina). Ary io no heverin'ny Sejong fa anisan'ny tsy mampahay an'ny mponina mamaky teny.


Jamo[hanova | hanova ny fango]

Ny hangul dia abidy mampiasa litera 51, tononona hoe jamo (자모, hanja : 字母) misy sokajina jamo maromaro. :

  • renifeo fotony 14 (자음/子音 jaeum)
  • renifeo miverindroa 5 (쌍자음/雙子音 ssang jaeum)
  • renifeo roa 11 (복자음/複子音 bok jaeum)
  • zanapeo fotony 10 (모음/母音 moeum)
  • zanapeo voalahatra 11 (쌍모음/雙母音 ssang moeum)

Ity ny tabilao mampiseho ny jamo rehetra miasa ankehitriny.

Amin'ny tsanganana voalohany dia misy ny jamo.
Amin'ny tsanganana faha roa dia misy ny anaran'ny jamo.
Amin'ny tsanganana faha telo dia misy ny fandikana teny koreanina amin'ny abidy latina.
Amin'ny tsanganana faha efatra dia misy ny fitononina jamo.
Amin'ny tsanganana faha dimy dia misy ny lantom-peo araka ny AAI.

Hangeul Jamo 한글 자모
Foto-ditera
renifeo zanapeo
Jamo anarana Rom. API Jamo anarana Rom. API
기역 (giyeok) g/k gu/k [g-]/[-k̚] (a) a [-a-]
니은 (nieun) n n [n-]/[-n] (ya) ya [-ja-]
디귿 (digeut) d/t d/t [d-]/[-t̚] (eo) eo [-ʌ-]
리을 (rieul) r eo alohan'ny zanapeo, l eo anoloan'ny renifeo iray na any amin'ny faran'ny teny. r/l [ɾ-]/[-ʎ] (yeo) yeo [-jʌ-]
미음 (mieum) m m [m-]/[-m] (o) o [-o-]
비읍 (bieup) b/p b/p [b-]/[-p̚] (yo) yo [-jo-]
시옷 (siot) s/t s/t [s-]/[-t̚] (u) u [-u-]
이응 (ieung) ng ng [-ŋ] (yu) yu [-ju-]
지읒 (jieut) j/t dj/t [tɕ-]/[-t̚] (eu) eu [-ɯ-]
치읓 (chieut) ch/t tch/t [tɕʰ-]/[-t̚] (i) i [-i-]
키읔 (kieuk) k kh [kʰ-]/[-k̚]
티읕 (tieut) t th [tʰ-]/[-t̚]
피읖 (pieup) p ph [pʰ-]/[-p̚]
히읗 (hieut) h/t h/t [h-]/[-t̚]
Litera mikambana
renifeo mikambana zanapeo mikambana
Jamo anarana Rom. fanonanana API Jamo anarana Rom. API
쌍기역 (ssanggiyeok) kk k tsindriana [kʼ-]/[-k̚] (ae) ae [-ɛ-]
쌍디귿 (ssangdigeut) tt t tsindriana [tʼ-]/[-t̚] (yae) yae [-jɛ-]
쌍비읍 (ssangbieup) pp p tsindriana [pʼ-]/[-p̚] (e) e [-e-]
쌍시옷 (ssangsiot) ss s tsindriana [sʼ-]/[-t̚] (ye) ye [-je-]
쌍지읒 (ssangjieut) jj tch tsindriana [tɕʼ-]/[-t̚] (wa) wa [-wa-]
Gropina renifeo (wae) wae [-wɛ-]
Jamo anarana Rom. fanonanana API (oe) oe [-wi-]
기역 시옷 (giyeok siot) ks x [-k̚]/[-ks-] (weo) weo [-wʌ-]
니은 지읒 (nieun jieut) nj ndj [-n]/[-ntɕ-] (we) we [-we-]
니은 히읗 (nieun hieut) nh nh [-n]/[-nx-] (wi) wi [-wi-]
리을 기억 (rieul giyeok) lg lg [-ʎ]/[-ʎg-] (ui) eui [-ɰi-]
리을 미음 (rieul mieum) lm lm [-ʎ]/[-ʎm-]
리을 비읍 (rieul bieup) lb lb [-ʎ]/[-ʎb-]
리을 시옷 (rieul siot) ls ls [-ʎ]/[-ʎs-]
리을 티읕 (rieul tieut) lt lt [-ʎ]/[-ʎtʰ-]
리을 피읖 (rieul pieup) lp lph [-ʎ]/[-ʎpʰ-]
리을 히읗 (rieul hieut) lh lh [-ʎ]/[-ʎx-]
비읍 시옷 (bieup siot) bs ps [-p̚]/[-ps-]

Jamo tsy ampiasaina intsony[hanova | hanova ny fango]

Maro ireo jamo nanoratana ny teny sinoan'ny taona afovoany. Tsy nampiasiana intsony ireo jamo ireo nohon'ny fivoarana ara-drafipeon'ny teny koreanina.


Jamo Anarana AAI Fanononaa
반시옷 bansiot ʝ͂ z
옛이응 yennieung ŋ ng
된이응 doennieung ʔ
가벼운 비읍 gabyeoun bieup f f
아래아 araea ʌ
쌍이응 ssangieung - -
쌍히읗 ssanghieut ɣ̈

Antsipirihany mikasika ny anaran'ny Jamo[hanova | hanova ny fango]

Tamin'ny taona 1527, nosokajiany ary nomen'i Choe Sejin anarana ny jamo rehetra. Sarotra kokoa anefa ny fomba nanomezany anarana ireo zanapeo.

Fiavian'ny anaran'ny renifeo

Tsy maintsy vaninteny roa ihany ny fototeny manonona ny jamo. Ny rafiny dia Jamo + feo [i] (i) + feo [ɯ] (eu) + Jamo. Oatra iray, Ny jamo (n) dia 니은 (nieun) ny anarany.

Araka nanaovan'i Choe, afaka ovaina hanja ihany koa ny vaninteny manono ny jamo. Oatra, tononina 尼隱 ny jamo fa tsy 니은. Kanefa ny olana mipetraka indray dia ny tsifisian'ny hanja mifarana amin'ny vaninteny euk, eut na eus.

Nosafidiana ilay sinôgrama 役 (tononina "yeok" [jʌk] ) satria mifarana amin'ny feo k ny fomba fitenenana azy. Ho an'ny jamo hafa, voatery niankina tamin'ny hanja 末 (tononina "kkeut" [kɯt]) sy 衣 (tononina "os" [ot]) i Choe satria tsy misy hanja mifarana amin'ny feo t na s.

Tsy afaka nifarana amin'ny jamo ㅈ, ㅊ, ㅋ, ㅌ, ㅍ sy ㅎ ny teny rehefa mampiasa hanja. Noho izany, vakiteny iray ihany izany no manonona ireo jamo ireo ; ny rafitra ho an'ireo jamo ireo izany dia lasa Jamo + feo i (Ohatra : (ji) izany ny anaran'ny jamo ㅈ satria ㅈ + ㅣ manome 지.). Taty aoriana, novaina ny ny anaran'izy ireo mba hanaja ny rafitra voalohany (Jamo + feo [i] + feo [ɯ] (eu) + Jamo), satria amin'izao fotoana izao, afaka mamarana vakiteny iray ireo jamo ireo.

Firafitry ny vakiteny[hanova | hanova ny fango]

Firafitry ny tarehintsoratra hangul

Amin'ny fiteny koreanina dia tsy misy litera afaka mijanona samirery. Ny litera dia mikambana anaty vondrona ara-baninteny na arak'endri-teny izay ahitana litera roa na telo manan-drafitra tahaka izao: (1) renifeo tokana na miverindroa izay antsoian hoe choseong (초성, 初聲), (2) zanapeo tokana na misosona izay antsoina hoe jungseong (중성, 中聲), ary raha ilaina, (3) renifeo na vondron-drenifeo amin'ny faran'ny vaninteny izay antsoina hoe jongseong (종성, 終聲). Rehefa tsy misy renifeo iandohana ny vaninteny iray dia asiana renifeo tsy ㅇieung tsy manam-panononana (amin'ny soratra hangul ankehitriny dia tsy ilaina ny mametraka renifeo tsy manam-panonana amin'ny faran'ny vaninteny). Noho izany ny ahitana litera roa farafahakeliny ny vondrona iray. Na dia nalahatra ho hanara-baninteny aza ny soratra hangul, dia nalamina hanaraka ny tsirinteny ny soratra ankehitriny, ary manaraka izany ny vaninteny anatin'ireo tsirinteny ireo. Na dia izany aza dia tsy azo soratana samirery ireo tsirinteny soratana amin'ny renifeo tokana.

Raha tsy ampidirina ny litera efa tsy ampiasaina intsony, dia 11.172 no isan'ny vondrona mety ananan'ny soratra hangul.

Tsipelina[hanova | hanova ny fango]

Ny hangul dia tsy mampiasa litera kapitaly.

Fiteny mampikamban-tsirinteny ny fiteny koreanina, ka hita amin'ny teny soratana izany endrika izany. Ny toetra mampisongadina ny soratra koreanina amin'ny soratra hafa ao Azia dia ny fanarasarahany teny hoatra ireo endri-tsoratra tandrefana na arabo. Tsy manana izany toetra izany ny soratra ampiasaina ao Japana na ao Sina. Na dia izany aza, tamin'ny taonjato faharoapolo no nipoiran'izany fomba fanoratana miaraka amin'ny hebaka izany.

Tamin'ny fanjanahan-tany japoney, nampitoviana tamin'ny teny jeponey ny soratra koreanina : afangaro ny fampiasana hangul sy hanja, izay lasa nampiasaina tamin'ny anarana, matoanteny, ary hangul ho an'ireo tsirinteny tsy afaka soratana amin'ny alalan'ny soratra sinoa toa ireo tsofoka, tovona, tovana, sns. Noho ireo teny maro avy amin'ny teny sinoa dia betsaka kokoa ny sinôgrama tanatin'ny lahatsoratra koreanina noho ny tanatin'ny lahatsoratra japoney. Tamin'izany fotoana izany koa dia matetika atao ara-peo ny fanoratana teny amin'ny hangul.

Taty aoriana, dia lasa nivadika ho ara-drafipeo sy ara-tsirinteny ny fanoratana teny koreanina. Ny feni-tsipelina ankehitriny dia miankina amin'ny Hangeul Matchumbeop izay mamaritra ny tsipelina ofisialin'ny teny koreanina. Io boky io dia navoaka tamin'ny 1933 ary nohavaozin'ny governemantan'i Korea Atsimo tamin'ny 1988.

Hanja[hanova | hanova ny fango]

Tsiahy[hanova | hanova ny fango]

  1. Louis-Jean Calvet, ((fr)) Histoire de l'écriture (tantaran'ny soratra), Pluriel, Paris, 1999, tsiahy p. 110