Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972

Ny rotaka tao Antananarivo no nahavoadoro ny Lapan' ny Tanàna tamin' ny taona 1972

Ny tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972 dia ifitokonana sy fihetsiketseham-panoherna nivaivay izay nipoitra avy teny amin' ny Oniversiten' Antananarivo, ka niteraka ny faharavan' ny Repoblika Voalohany notarihin' i Philibert Tsiranana. Tao Antananarivo sy tany amin' ny tanàn-dehibe maro hafa eto Madagasikara no nitrangan' ilay fihetsiketsehana. Nifantoka tamin' ny olana maromaro ny fitakiana, ka ny telo lehibe dia: ny fanafoanana ny fifanaraham-piaraha-miasa ara-kolontsaina miaraka amin' i Frantsa; ny fanoloana ny fandaharam-pampianarana izay natao ho an' ny sekoly any Frantsa sy ampianarin' ny mpampianatra frantsay, izay tokony hosoloana ny fandaharam-pianarana manasongadina ny fiainana sy ny kolontsaina malagasy ary ampianarin' ny mpampianatra malagasy; ny fampitomboana ny fahafahan' ny tanora sahirana ara-pivelomana mankany amin' ny sekoly ambaratonga faharoa. Ny mpianatra eny amin' ny oniversite sy any amin' ny lisea, ny mpiasa amin' ny tsy miankina, ny mpiasam-panjakana, ary ampahany betsaka amin' ny mponina an-drenivohitra no nandray anjara amin' izany. Ny fitokonan' ny mpianatra momba ny rafi-panabeazana, izay noheverina ho frantsay loatra ka tsy mety, no niantombohan' izany. Anisan' ny zavatra notakiana tamin' izany ny fanagasiana ny fanabeazana, ny fanamelohana ny kolikoly ary ny tsy fiankinan-doha lava amin' i Frantsa. Nivadika ho fitokonana faobe notohanan' ny sarangam-piarahamonina samihafa ilay fitokonan' ny mpianatra. Niharan' ny famoretana henjana nataon' ny fitondrana ilay fihetsiketsehana (maro ny maty tamin' ny voklana Mey 1972). Manoloana ny krizy dia nafindran' i Tsiranana tamin' ny jeneraly Gabriel Ramanantsoa, lehiben' ny tafika ny fahefana feno.

Tantaran' ilay hetsika

Fiantombohany

Nanomboka tamin' ny 22 Janoary 1972 tao amin' ny Sekolin' ny mpitsabo ao Befelatanana (École de médecine de Befelatanana) ao Antananarivo ny hetsika. Ireto ny zavatra notoherin' ny mpianatra: ny faharatsian' ny trano fonenana, ny sakafo tsy ampy, ny tsy fahampian' ny vatsim-pianarana ary ny fandaharam-pampianarana efa lany andro. Notakian' izy ireo ny hampifanarahana amin' ny Fakiolten' ny Fitsaboana ao amin' ny Oniversiten' Antananarivo, izay vao nosokafana tamin' ny taona 1970. Io sekoly nolovaina tamin' ny fanjanahantany io no nampiofana ny mpitsabo teratany ("médecins indigènes") ho an' ny faritra ambanivohitra, ary ny fakiolte vaovao kosa dia nanofana mpitsabo ho an' ny faritra an-tanàn-dehibe, izany dia mampiseho ny fanavakavahana ataon' ny fanjakana^[1]^[2]^[3]^[4].

Fihenjanana sy famoretana

Marsa 1971

Tamin' ny 24 Marsa 1971 dia nanomboka ilay hetsika ny mpianatra tao amin' ny College de Medicine tao Antananarivo mba hanehoana ny fandavan' ny vahoaka ny pôlitika sy ny famoretana ataon' ny fitondran' ny filoha Tsiranana izay endrika vaovaon' ny fanjanahan-tany^[5].

Avrily 1972

Vetivety dia niely ny hetsi-panoherana ka nahitana mpianatra miisa 5 000 manerana ny tooeram-pianarana maro ao amin' ny Oniversiten' Antananarivo. Namaly izany i Tsiranana tamin' ny fanakatonana vonjimaika ny oniversite sy ny fandrarana ny fivorian' ny fikambanan' ny mpianatra, nefa mbola manome alalana ny vondron' ny mpianatra sôsialista miara-dia amin' ny PSD. Notaterin' ny fampahalalam-baovao ity hetsi-panoherana ity sy izay nitranga tao Toliara, nanentana ny mpianatra eny amin' ny lisea sy ny kôlejy mba hanao fihetsiketsehana ho firaisan-kina nanomboka tamin' ny 19 Avrily^[6].

Tamin' ny 24 Avrily 1972, nanao hetsi-panoherana ho firaisan-kina tamin' ny mpianatry ny oniversite mpitsabo ny mpianatry ny sekoly ambaratonga faharoa tao Antananarivo renivohitra mba hanohanana ny fanavaozana ny fandaharam-pianarana izay mbola ilay tamin' ny andron' ny fanjanahantany sy handroahana ireo mpampianatra frantsay^[7].

Tamin' ny 27 Avrily 1972 dia natomboka ny fitokonana faobe tamin'ny fampianarana ambaratonga faharoa sy oniversite. Niseho tamin' ny alalan' ny fitokonana faobe, izay nataon' ny mpianatra tao amin' ny ambaratonga faharoa sy avy eny amin' ny oniversite niisa 100 000 any ho any manerana an’ i Madagasikara, ilay tolona. Niitatra ny fitakiana ka tafiditra tao anatin' izany ny fanagasana ny fampianarana, ny fandravana ny fifanaraham-piaraha-miasan' i Madagasikara amin' i Frantsa ary ny fialan' ny filoha Tsiranana^[2]^[4]^[3]^[8]. Natsangana ny komity izay nahitana mpianatra, mpiasa amin' ny haino aman-jery, mpisolovava ary olo-malaza hafa hitaky vaovao momba ireo voafonja nalefa any Nosy Lava, izay niafara tamin' ny famotsorana haingana ireo Tatsimo notanana tao amin' ny fonjaben' ilay nosy^[6].

Mey 1972

Tamin' ny fiandohan' ny volana Mey, ny mpitondra izay avy ao amin' ny Parti Social Démocrate (PSD) dia nanao izay hampitsaharana ny fitokonan' ny mpianatra tamin' ny fomba rehetra. Tamin' ny 12 Mey 1972 dia mpianatra mitokona manodidina ny 400 no nosamborina sy nalefa sesitany tany Nosy Lava. Nakaton' ny manampahefana ihany koa ny sekoly ary norarana ny fihetsiketsehana.

Ny ampitson' io, 13 Mey, dia nisy ny hetsika fanohanana natao tao Antananarivo. Notifirin' ny mpitandro ny filaminana (Forces républicaines de sécurité na FRS) ny mpanao fihetsiketsehana ka nahafatesana olona eo anelanelan' ny 15 sy 40 ary 150 teo ho eo no naratra. Niteraka fitokonana faobe teo amin' ny mpiasa tamin' ny 15 May io famoretana niteraka rà mandriaka io ary nanafaingana ny fianjeran' ny fitondrana^[2]^[1]^[9].

Tsy nety niravina anefa ny olana ka nandrava ny governemantany tamin' ny 18 Mey i Tsiranana, ary izany no namarana ny Repoblika voalohany. Nanolotra ny fahefana feno tamin' ny Foloalindahy teo ambany fitarihan' ny jeneraly Gabriel Ramanantsoa i Tsiranana.

Ny fitakiana

Ny hetsi-bahoaka tamin' ny taona 1971-1972 dia natosiky ny fitakiana maromaro izay naneho ny fandavana ny fanjanahantany amin' ny endriny vaovao, ny fikatsahana ny fanabeazana ara-drariny, ary ny faniriana ny hanana fahaleovantenam-pirenena marina. Ireo fitakiana ireo dia nivoatra rehefa nandeha ny fotoana, avy amin' ny fangatahana mikendry tanjona manokana mankany amin' ny fitakiana maro sy mivelatra kokoa momba ny rafitra misy.

Fitakiana lehibe

Fanitsiana na fanafoanana ny fifanaraham-piaraha-miasa amin' i Frantsa

Ny fifanarahana taorian' ny fahaleovantena dia nihazona ny herin' ny Frantsay teo amin' ny raharaham-pirenena malagasy. Nitaky ny fanitsiana na ny fanafoanana azy ireo ny mpanao fihetsiketsehana mba hiantohana ny tena fiandrianam-pirenena^[10]^[2].

Fanagasiana ny fanabeazana sy ny andrim-panjakana

Notakian' ny mpanao fihetsiketsehana ny hampidirana ny kolontsaina sy ny tantara malagasy ao amin' ny fandaharam-pianarana ao amin' ny ambaratonga voalohany sy faharoa ary eny amin' ny oniversite, ary tokony ho ny teny malagasy no teny enti-mampianatra, mba hialana amin' ny vahohon' ny Frantsay^[10]. Izany no atao hoe fanagasiana.

Ny fitakian' ny tantsaha tamin' ny 1971

Tany amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara, dia nijoro nanohitra ny mosary sy ny hetra tsy ara-drariny ary ny tsy fisian' ny fanohanan' ny fanjakana ny tantsaha teo ambany fitarihan' ny MONIMA tarihin' i Monja Jaona. Nitaky ny fitantanana tsaratsara kokoa ny loharanon-karena sy ny fiheverana bebe kokoa ny filan' ny faritra ambanivohitra izy ireo.

Fitakiana hafa

Ny demôkrasia sy ny fitovian' ny fanabeazana

Nomelohin' ny mpianatra ny rafi-pampianarana nolovaina tamin' ny fanjanahantany izay manome vahana ny mponina sasasy an-tanàn-dehibe ka nanimba ny mpianatra any ambanivohitra. Nitaky fampianarana azon' ny rehetra idirana, tsy misy fanavakavahana ara-piarahamonina na ara-jeôgrafia izy ireo. Notakiana ny fahalalahana, ny demôkrasia, ny sekoly tsy miangatra ho an' ny rehetra, izay tsy nanavahana ny mpianatra na ny sarangam-piarahamonina^[10].

Fanatsarana ny fari-piainan' ny mpianatra

Nitaky trano, sakafo, fitsaboana tsaratsara kokoa ary vatsim-pianarana mendrika ny mpianatra. Notakian' izy ireo ihany koa ny fampitambarana ny toeram-pampianarana mpitsabo roa ao Befelatanana sy eny Ankatso mba hisian' ny fampitovian-jo^[11]^[2]^[12]^[10]^[13].

Fandavana ny fanavakavahana eo amin' ny fiofanana ara-pitsaboana

Nisy ny fanavahana ny mpitsabo niofana hitsabo ny mponina any ambanivohitra sy ny hitsabo ny mponina an-tanàn-dehibe, ka niteraka tsy fitoviana eo amin' ny kalitaon' ny fikarakarana. Nanameloka izany fanavakavahana izany ny mpianatra ary nitaky fiofanana ara-pitsaboana iraisana^[1].

Famotsorana ny mpianatra voasambotra ary fanajana ny zo hitokona

Taorian' ny famoretana ny fihetsiketsehana dia mpianatra maro no nosamborina sy nalefa sesitany tany Nosy Lava. Nitaky ny famotsorana azy ireo haingana sy ny fanajana ny zo hitokona ny mpanao fihetsiketsehana^[10].

Ny fanohanana ilay hetsika

Ny olo-malaza nanohana ilay hetsika

Monja Jaona

I Monja Jaona, izay mpanorina ny antoko Mouvement National pour l’Indépendance de Madagascar (MONIMA). Izy no nitarika fikomian' ny tantsaha tany Atsimo itamin' ny taona 1971, izay niharan' ny famoretana tamin' ny fomba feno habibiana. Nanentana ny tanora sy ny mpianatra ny lahateniny mambabo fom-bahoaka izay nanohitra ny fanjanahantany amin' ny endriny vaovao sy nanohitra an' i Tsiranana, na dia tsy tao Antananrivo mivantana aza izy tamin' ny fikomian' ny mpianatra. Matetika izy no heverina ho mpialoha lalana ara-poto-kevitra ny fikomiana tamin' ny taona 1972.

Richard Andriamanjato

Mpitarika ny Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara (AKFM) i Richard Andriamanjato. Nanohana ara-pôlitika ny fitakian' ny mpianatra tamin' ny haino aman-jery sy tamin' ny alalan' ny fanambaràna ampahibemaso izy. Nanao antso avo momba ny fisarahana amin' i Frantsa sy momba ny tokony hananana fiandrianam-pirenena bebe kokoa izy. Navitrika tamin' ny fanetsiketsehana ny vahoaka ny mpikatroka nanaraka azy, indrindra ny tao Antananarivo.

Jean Rakotoharison

Manam-pahaizana tia tanindrazana navitrika tao amin' ny fikambanan' ny mpianatra nanomboka tamin' ny taompolo 1960 i Jean Rakotoharison (na Raharison). Nandray anjara tamin' ny fitaizana ara-pôlitika ny mpianatra sy tamin' ny fanoratana lahatsoratra nozaraina nandritra ilay hetsika izy.

Vondrona hafa nanohana

Ny sendikan' ny mpampianatra sy ny mpiasam-panjakana mandroso, indrindra ny eo anivon' ny SECES (fikambanan' ny mpampianatra mpikaroka). Ny mpanao gazety izay niaro ny fahalalahana maneho hevitra. Ny mpitondra fivavahana sasany, indrindra ny Prôtestanta sy Katôlika, izay niaro ny fahalalahana maneho hevitra sy nanameloka ny herisetra ataon' ny mpitandro filaminana sady nanome fialofana ho an' ireo izay naratra sy nenjehina.

Vokatr' ilay hetsika

Nisy vokany lalina teo amin' ny lafiny pôlitika sy sôsialy ary kolontsaina teto Madagasikara ny hetsiky ny vahoaka malagasy tamin' ny taona 1971-1972. Na dia nitondra fanantenana ho amin'ny fanavaozana aza izany, dia nifangaro ny fiantraikany.

Faharavan' ny fitondrana PSD

Tamin' ny 13 Mey 1972, ny famoretana nisy rà mandriaka nasetrin' ny fanjakana ny fihetsiketsehan' ny mpianatra tao Antananarivo, izay namoizana ain' olona teo amin' ny 40 teo ho eo, no nitarika ny fiafaran' ny fitondrana. Tamin' ny 18 Mey 1972 nametrahan' ny filoha Philibert Tsiranana ny fahefana feno tamin' ny jeneraly Gabriel Ramanantsoa, lehiben' ny Etamazôro, nanamarika ny fahataperan' ny Repoblika voalohany^[2].

Tetezamita miaramila sy disadisa ara-pôlitika

Ny jeneraly Ramanantsoa no nitarika ny fitondrana tetezamita izay niezaka namaly ny hetahetan' ny vahoaka. Na izany aza, io vanim-potoana io dia voamariky ny disadisa anatiny sy ny tsy fahombiazan' ny fanavaozana. Tamin' ny taona 1975, taorian' ny namonoana ny kôlônely Richard Ratsimandrava, dia nandray ny fahefana i Didier Ratsiraka ka nanangana ny Repoblika faharoa, izay niompana amin' ny sôsialisma^[14]^[15].

Fanitsiana ny fifanaraham-piaraha-miasa

Nitarika fanavaozana ny fifanaraham-piaraha-miasa eo amin' i Frantsa sy i Madagasikara ihany koa ilay hetsika, izany dia maneho ny faniriana hiala amin' ny fanjanahantany amin' ny endriny vaovao. Tamin' ny taona 1973 dia nandao ny "zone franc" i Madagasikara ary nanomboka ny pôlitikan' ny fanaovana ho fananam-pirenena ny orinasa vahiny^[2]^[15].

Fanagasiana tsy tena nahafa-po

Anisan' ny fitakiana lehibe tamin' ny hetsika ny fanagasiana ny fampianarana sy ny andrim-piarahamonina. Ity pôlitika ity dia mikendry ny hanoloana ny teny frantsay amin' ny teny malagasy eo amin' ny fitantanana sy ny fanabeazana, ary hampifanaraka ny fandaharam-pianarana any an-tsekoly amin' ny zava-misy eto an-toerana. Na izany aza, voatsikera noho ny fampiharana maika sy ny voka-dratsiny amin' ny kalitaon' ny fampianarana ity fanavaozana ity.

Fisandratan' ny fitiavan-tanin-drazana

Ny hetsika dia nanamafy ny fisandratan' ny fitiavan-tanindrazana. Naneho ny hetahetan' ny vahoaka tamin' ny alalan' ny hirany ny tarika toa an' i Mahaleo, izay natsangan' ny mpianatra mpikatroka, ka lasa mariky ny vanim-potoana izany^[11].

Ny faharetan' ny tsy fitoviana sy ny fahadisoam-panantenana

Na dia teo aza ny tsirim-panantenana, ny taompolo maromaro nanaraka dia tsy nampihena be ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena. Tsy araka ny nantenaina hatrany ny pôlitika napetraky ny mpitondra, ary mbola miatrika olana goavana amin' ny fampandrosoana i Madagasikara^[1].

Miverina ve ny tantara?

Ny fitokonana tamin' ny taona 1991 ho fandrodanana ny "Mandan' i Jerikô" dia karazan' ny fiverenan' ny tantara ihany satria anisan' ny nandray anjara lehibe tao amin' ny "Hery Velona" ny mpianatra, indrindra tao amin' ny sampana "Service d'ordre".

Jereo koa

Tantaran' i Madagasikara
Fampianarana eto Madagasikara
Fanagasiana
Repoblika Malagasy
Tsiranana Philibert
Repoblika Demôkratika Malagasy
Rotaka tamin' ny taona 1972 (ankapobeny momba ny zava-nitranga tamin' ny taona 1971-1972, iresahana koa ny hetsiky ny tantsaha)

Tahirin-kevitra

Rohy ivelany

13 mai 1972 (Zoma Capricorne) Archived Aogositra 26, 2005 at the Wayback Machine
Jereo koa ny soc.culture.malagasy dia zahavo ny "13 mai 1972"
"Republique de Madagascar", mjp.univ-perp.fr

Boky

Fanny Pigeaud, Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar, Laterit éditions, 2010 (ISBN 978-2-919702-01-5)

Françoise Raison-Jourde et Gérard Roy, Paysans, intellectuels et populisme à Madagascar : de Monja Jaona à Ratsimandrava, 1960-1975, Paris, Éditions Karthala, 2010 (ISBN 9782811103958)
Maureen Covell, Madagascar: Politics, Economics and Society, Frances Pinter, 1987.
Chamoiseau, Patrick. L’invention d’une langue (comparatif, avec quelques références à Madagascar).

Loharano sy fanamarihana

1 2 3 4 "13 mai 1972 à Madagascar : la répression plutôt que d’entendre l’appel au dialogue lancé par l’AKFM", www.temoignages.re, 13 Mey 2022
1 2 3 4 5 6 7 "Madagascar : Mai 1972, la jeunesse malgache se soulève contre l'ordre établi", information.tv5monde.com
1 2 "De 1972 à 2009 : l’éternel recommencement ?", www.madagascar-tribune.com, lundi 25 mai 2009
1 2 "Le drame des « investissements irréversibles » à Madagascar", shs.cairn.info, pp 51-68, shs.cairn.info
↑ Bertrand Lavaine, "Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar : Un livre témoignage à valeur patrimoniale" [archive], RFI musique (Radio France internationale), 22 février 2012.
1 2 Françoise Raison-Jourde et Gérard Roy, Paysans, intellectuels et populisme à Madagascar : de Monja Jaona à Ratsimandrava, 1960-1975, p. 248.
↑ Fanny Pigeaud, Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar, Laterit éditions, 2010, p. 28-30.
↑ "Madagascar 1960: le pari françafricain de Philibert Tsiranana", www.rfi.fr (26/06/2020)
↑ Fanny Pigeaud, Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar, Laterit éditions, 2010, p. 37-38.
1 2 3 4 5 "Madagascar: manifestations du 13-Mai 1972, les leaders des grèves se souviennent", www.rfi.fr (13/05/2022)
1 2 "13 Mai 1972 - 50 ans de débats, de frustrations et d’héritages", lexpress.mg (Vendredi 13 mai 2022)
↑ "13 Mai ’72 Malagasy", tanikomadagascar.com (14 octobre 2017)
↑ Brigitte Rasoloniaina (éd.), Madagascar, Mai 1972 – Regards et perspectives historiques et sociolangagières, Maisonneuve et Larose Nouvelles éditions, Hémisphères éditions, Paris, 2023, 289 p. (présentation sur journals.openedition.org)
↑ "Crises cycliques malgaches : mêmes causes, mêmes effets", lecturesenligne.com ()
1 2 "1972 : l’autre indépendance malgache", www.rfi.fr (25/06/2010)

[:0-1] 1 2 3 4 "13 mai 1972 à Madagascar : la répression plutôt que d’entendre l’appel au dialogue lancé par l’AKFM", www.temoignages.re, 13 Mey 2022

[:4-2] 1 2 3 4 5 6 7 "Madagascar : Mai 1972, la jeunesse malgache se soulève contre l'ordre établi", information.tv5monde.com

[:5-3] 1 2 "De 1972 à 2009 : l’éternel recommencement ?", www.madagascar-tribune.com, lundi 25 mai 2009

[:6-4] 1 2 "Le drame des « investissements irréversibles » à Madagascar", shs.cairn.info, pp 51-68, shs.cairn.info

[5] Bertrand Lavaine, "Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar : Un livre témoignage à valeur patrimoniale" [archive], RFI musique (Radio France internationale), 22 février 2012.

[:1-6] 1 2 Françoise Raison-Jourde et Gérard Roy, Paysans, intellectuels et populisme à Madagascar : de Monja Jaona à Ratsimandrava, 1960-1975, p. 248.

[:2-7] Fanny Pigeaud, Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar, Laterit éditions, 2010, p. 28-30.

[8] "Madagascar 1960: le pari françafricain de Philibert Tsiranana", www.rfi.fr (26/06/2020)

[:3-9] Fanny Pigeaud, Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar, Laterit éditions, 2010, p. 37-38.

[:7-10] 1 2 3 4 5 "Madagascar: manifestations du 13-Mai 1972, les leaders des grèves se souviennent", www.rfi.fr (13/05/2022)

[:8-11] 1 2 "13 Mai 1972 - 50 ans de débats, de frustrations et d’héritages", lexpress.mg (Vendredi 13 mai 2022)

[12] "13 Mai ’72 Malagasy", tanikomadagascar.com (14 octobre 2017)

[13] Brigitte Rasoloniaina (éd.), Madagascar, Mai 1972 – Regards et perspectives historiques et sociolangagières, Maisonneuve et Larose Nouvelles éditions, Hémisphères éditions, Paris, 2023, 289 p. (présentation sur journals.openedition.org)

[14] "Crises cycliques malgaches : mêmes causes, mêmes effets", lecturesenligne.com ()

[:9-15] 1 2 "1972 : l’autre indépendance malgache", www.rfi.fr (25/06/2010)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]