Hangul

Avy amin'i Wikipedia
Hanketo: Fikarohana, karohy
fandinihana vaninteny roa : han, gul

Ny hangul (hanja : 諺文 ; hangul : 한글) dia abidy noforonina mba hanoratra ny fiteny koreanina. Ny tanjon'io fiforonana io dia hampidina ny tsy fahaizana manoratra sy mamaky teny any Korea. Nivadika soratra ofisialy ny abidy hangul tamin'ny famoahana lalàna tamin'ny taona faha 1894. Any korea avaratra, chosŏn'gŭl (조선글) ny anaran'io abidy io.

Abidy tsy mampiasa sora-baventy ny soratra hangul. Ny hangul dia mampiasa litera 51, ary tononina hoe jamo (자모) izy ireo.

Arka ny lazain'i Louis-Jean Calvet, ny hangul, abidy iray mirindra tsara amin'ny rafi-peon'ny fiteny koreana, dia anisan'ny abidy tsara indrindra eto an-tany.[1]

Ankehitriny, ny endri-tsoratra hangul dia anisan'ny zavatra maha-koreana ny koreana. Ny hanja (fomba fanoratana miendri-tsoratra sinoa) ankehitriny dia tsy ampiasaina intsony na dia mbola ianarana foana aza. Io no nanoratana ny fiteny koreana tamin'ny taon'i Sejong. Ary endri-tsoratra hangul dia ianaran'ny fiteny hafa an ivelan'i Korea : Mampiasa azy izao ohatra ny fiteny cia-cia, any Indonezia.

Ny endri-tsoratra hangul dia mora ianarana kokoa nohon'ny endri-tsoratra sinoa mifototra amin'ny sinôgrama. I Sejong, mpanjaka korenana niaina tamin'ny taonjato faha 15 no namorona azy. Betsaka ny olona nitohina tamin'io fomba fanoratana vaovao io tamin'ny androny, fa na dia izany, ny olona tantsaha sy hova ihany no nianatra nanoratra hangul. Ny etỳ ambony dia mampiasa ny hanja foana hatrany amin'ny fahataperan'ny fanjanahantany Japoney teo anivon'ny taonjato faha roapolo.

Tamin'ny androny, ny andriana koreana dia nitohitra tamin'io abidy io, satria, araka ny heviny, ny fahaizana manoratra dia tokony ho an'ny andriana sy ho an'ny mpiasam-panjakana avo ihany, fa tsy ho an'ny olona "hova".

Ny tantarany[hanova | modifier le wikitexte]

Io endri-tsoratra io dia noforonin'i mpanjaka koreana Sejong tamin'ny 1443 mba hanamora ny fianarana manoratra ho an'ny mponiny, ary navoakany tamin'ny 1446 mba hanolo ny hanja (hanzi sinoa nampiasana hatreo), raran'i Yeonsangun, mpanjaka nandimby azy, ilay soratra azy naverina nampiasaina tamin'ny 1894 izy. Nanomboka ampiasain'ny ankamaroan'ny mponina izy tamin'ny faran'ny ady lehibe faharoa ary nahafahan'ny Koreana hanana ny taham-pahaizana manoratra ambony indrindra eto an-tany ao Korea Avaratra sy Atsimo.

Tamin'i Sejong (mpanjaka fahaefatry ny dinastian'i Choson) tonga teo an-tsezam-panjaka, mitovy amin'ny fitambaran'ny velaran'ny Korea Avaratra sy Atsimo ny velaram-panjakany. Fa tamin'izany fotoana izany, ny Aristokrasia sy ny mpiasa ao amin'ny fandraharahana ihany no nianatra namaky ny hanja, noho ny hasarotr'io fomba fanoratana io (endri-tsoratra misy aman'alina). Ary io no heverin'ny Sejong fa anisan'ny tsy mampahay an'ny mponina mamaky teny.

Ny Jamo[hanova | modifier le wikitexte]

Ny hangul dia abidy mampiasa litera 51, tononona hoe jamo (자모, hanja : 字母) misy sokajina jamo maromaro. :

  • renifeo fotony 14 (자음/子音 jaeum)
  • renifeo doublés 5 (쌍자음/雙子音 ssang jaeum)
  • renifeo roa 11 (복자음/複子音 bok jaeum)
  • zanapeo fotony 10 (모음/母音 moeum)
  • zanapeo voalahatra 11 (쌍모음/雙母音 ssang moeum)

Ity ny tabilao mampiseho ny jamo rehetra miasa ankehitriny.

Amin'ny tsanganana voalohany dia misy ny jamo.
Amin'ny tsanganana faha roa dia misy ny anaran'ny jamo.
Amin'ny tsanganana faha telo dia misy ny romanisation révisée ny koreanina.
Amin'ny tsanganana faha efatra dia misy ny fitononina ny jamo amin'ny fiteny frantsay.
Amin'ny tsanganana faha dimy dia misy ny lantom-peo araka ny alphabet phonétique international.

Hangeul Jamo 한글 자모
Foto-ditera
renifeo zanapeo
Jamo anarana Rom. fanonanana API Jamo anarana Rom. fanonanana API
기역 (giyeok) g/k gu/k [g-]/[-k̚] (a) a a [-a-]
니은 (nieun) n n [n-]/[-n] (ya) ya ya [-ja-]
디귿 (digeut) d/t d/t [d-]/[-t̚] (eo) eo o (o ouvert) [-ʌ-]
리을 (rieul) r eo alohan'ny zanapeo, l eo alohan'ny renifeo iray na any amin'ny faran'ny teny. r/l [ɾ-]/[-ʎ] (yeo) yeo yo (o ouvert) [-jʌ-]
미음 (mieum) m m [m-]/[-m] (o) o ô [-o-]
비읍 (bieup) b/p b/p [b-]/[-p̚] (yo) yo [-jo-]
시옷 (siot) s/t s/t [s-]/[-t̚] (u) u ou [-u-]
이응 (ieung) ng ng [-ŋ] (yu) yu you [-ju-]
지읒 (jieut) j/t dj/t [tɕ-]/[-t̚] (eu) eu eu [-ɯ-]
치읓 (chieut) ch/t tch/t [tɕʰ-]/[-t̚] (i) i i [-i-]
키읔 (kieuk) k kh [kʰ-]/[-k̚]
티읕 (tieut) t th [tʰ-]/[-t̚]
피읖 (pieup) p ph [pʰ-]/[-p̚]
히읗 (hieut) h/t h/t [h-]/[-t̚]
Lettres composées
renifeo doubles zanapeo voaorina
Jamo anarana Rom. fanonanana API Jamo anarana Rom. fanonanana API
쌍기역 (ssanggiyeok) kk k appuyé [kʼ-]/[-k̚] (ae) ae è [-ɛ-]
쌍디귿 (ssangdigeut) tt t appuyé [tʼ-]/[-t̚] (yae) yae [-jɛ-]
쌍비읍 (ssangbieup) pp p appuyé [pʼ-]/[-p̚] (e) e é [-e-]
쌍시옷 (ssangsiot) ss s appuyé [sʼ-]/[-t̚] (ye) ye [-je-]
쌍지읒 (ssangjieut) jj tch appuyé [tɕʼ-]/[-t̚] (wa) wa wa [-wa-]
Gropina renifeo (wae) wae [-wɛ-]
Jamo anarana Rom. fanonanana API (oe) oe wi [-wi-]
기역 시옷 (giyeok siot) ks x [-k̚]/[-ks-] (weo) weo wo (o ouvert) [-wʌ-]
니은 지읒 (nieun jieut) nj ndj [-n]/[-ntɕ-] (we) we [-we-]
니은 히읗 (nieun hieut) nh nh [-n]/[-nx-] (wi) wi wi [-wi-]
리을 기억 (rieul giyeok) lg lg [-ʎ]/[-ʎg-] (ui) eui euil [-ɰi-]
리을 미음 (rieul mieum) lm lm [-ʎ]/[-ʎm-]
리을 비읍 (rieul bieup) lb lb [-ʎ]/[-ʎb-]
리을 시옷 (rieul siot) ls ls [-ʎ]/[-ʎs-]
리을 티읕 (rieul tieut) lt lt [-ʎ]/[-ʎtʰ-]
리을 피읖 (rieul pieup) lp lph [-ʎ]/[-ʎpʰ-]
리을 히읗 (rieul hieut) lh lh [-ʎ]/[-ʎx-]
비읍 시옷 (bieup siot) bs ps [-p̚]/[-ps-]

Jamo tsy ampiasaina intsony[hanova | modifier le wikitexte]

Antsipirihany mikasika ny anaran'ny Jamo[hanova | modifier le wikitexte]

Tamin'ny taona 1527, nomen'i Che Sejin anarana ary nisokajiany ny jamos rehetra. Fa sarotsarotra kokoa non'ny zanapeo ny processus fanomezana anarana an'ny renifeo.

Fiavian'ny anaran'ny renifeo

Tsy maintsy vaki-teny roa ihany ny fototeny mitono ny jamo. Ny rafiny dia Jamo + feo [i] + feo [eu] + Jamo. Oatra iray, Ny jamo (n) dia 니은 (nieun) ny anarany.

Araka nanaovan'i Choe, afaka ovaina hanja ihany koa ny vakiteny (syllabe) manono ny jamo. Oatra, tononina 尼隱 ny jamo fa tsy 니은. Kanefa ny olana mipetraka indray dia tsy misy hanja mifarana amin'ny vakiteny euk, eut sy eus.

Nosafidiana ilay sinôgrama 役 (yeok) satria mifarana amin'ny feo k ny fomba fitenenana azy. Ho an'ny jamo hafa, voatery niankina tamin'ny hanja 末 (kkeut) sy 衣 (os) i Choe satria tsy misy hanja mifarana amin'ny feo t na s.

Tsy afaka nifarana amin'ny jamo ㅈ, ㅊ, ㅋ, ㅌ, ㅍ sy ㅎ ny teny rehefa mampiasa hanja. Noho izany, vakiteny iray ihany izany no manonona ireo jamo ireo ; ny rafitra ho an'ireo jamo ireo izany dia lasa Jamo + feo i (Oatra : (ji) izany ny anaran'ny jamo ㅈ satria ㅈ + ㅣ manome 지.). Tety aoriana, novaina ny ny anaran'izy ireo mba hanaja ny rafitra voalohany (Jamo + feo [i] + feo [eu] + Jamo), satria amin'izao fotoana izao, afaka mamarana vakiteny iray ireo jamo ireo.

Rafitra ara-baninteny[hanova | modifier le wikitexte]

Tsipelina[hanova | modifier le wikitexte]

Abidy tsy mampiasa sora-baventy ny hangul.

Fiteny agglutinante ny fiteny koreanina. Hita any amin'ny sorany ny endrika ny teny agglutinante.

Anisan'ny mampiasa hebaka any Azia ny soratra koreanina.

Hatramin'ny taonjato faha 20, tsy nisy fitsipika ofisialy mikasika ny tsipelina ny hangul. Ny hangul matetika dia nosoratana ara-peo (tsy sarahana ny teny).

Tamin'ny fanjanatany Japoney, ny endrika fanoratan'ny Japoney no nampiasain'ny gouvernement d'occupation. Manafangaro ny hanja, ampiasaina amin'ny anarana sy ny matoanteny, sy ny hangul, ampiasaina rehefa nisy teny voasintona, misy mpampitohy sns. Ra hoarina amin'ny fiteny japoney, betsaka non'ny an'ny Japoney ny hanja (sinôgrama) amin'ny fiteny koreana. Matetika atao ara-peo rehefa manoratra amin'ny fomba fanoratana hangul.

Rehefa mandeha ny fotoana, lasa nivadika morphophonologique avy hatrany ny fomba fanoratana amin'ny soratra hangul. Ankehitriny, miankina amin'ny Hangeul Matchumbeop izao ny tsipelina amin'ny fiteny koreanina. Io Hangeul Matchumbeop io dia navoaka tamin'ny 1933 ary voaovan'i Korea atsimo tamin'ny 1988.

Hanja[hanova | modifier le wikitexte]

Tsiahy[hanova | modifier le wikitexte]

  1. Louis-Jean Calvet, ((fr)) Histoire de l'écriture (tantaran'ny soratra), Pluriel, Paris, 1999, tsiahy p. 110