Mangidy (zavapisotro)
Ny mangidy dia zavapisotro fanafody nentim-paharazana malagasy (tambavy) vita amin' ny fandomana na fitanehana karazana zavamaniry roa na mihoatra[1][2]. Miely patrana eto Madagasikara, indrindra eny amin' ny tsena sy ny araben' ny tanàn-dehibe toa an' Antananarivo ity tambavy ity, ka amin' ny ankapobeny dia ny mpivarotra amoron-dalana no mikarakara azy amin' ny fampifangaroana karazana zavamaniry roa ka hatramin' ny dimy avy amin' ny karazana mihoatra ny roapolo. Miovaova arakaraka ny mpanamboatra ny fomba fanomanana ary mety hahitana zavamaniry toy ny katrafay (Cedrelopsis grevei) sy ny ravintsara (Camphora officinarum) ary karazana vahona (Aloe).
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia ampiasaina mba hisorohana sy hitsaboana aretina maro ny mangidy. Milaza ny mpivarotra sy ny mpisotro azy io fa afaka manadio poizina, mampavitrika, miady amin' ny tazo, mampiala rehoka, mampitony ny piriritra, ary itsaboana ny diabeta ity tambavy ity, ankoatry ny hafa. Malaza ihany koa izy io fa manamaivanana ny fanaintainan' ny kibo, ny havizanana, ny aretina amin' ny amany, ny an' ny fitaovam-pananahana, ary koa ny fiakaran' ny glisemia.
Na izany aza, na eo ny lanjany ara-kolontsaina sy ny fankasitrahan' ny maro ity tambavy ity, dia voafetra ihany ny fahalalana siantifika momba ny fahombiazany sy ny lafy ratsiny. Mahasarotra ny fanombanana ny tena vokany ny tsy fahampian' ny fampanaraham-penitra ny fanamboarana sy ny fatrany. Fanampin' izany dia manantitrantitra ny manam-pahaizana momba ny fahasalamana fa mety hampidi-doza ny fisotroana tafahoatra azy, indrindra ho an' ny aty sy ny voa, noho ny mety hisian' ny fanapoizinana izay mbola tsy voahadihady tsara.
Taharo sy fanjifana
[hanova | hanova ny fango]Taharo fanamboarana ny mangidy
[hanova | hanova ny fango]Miovaova arakaraka ny mpanomana ny fomba fanamboarana ny mangidy, saingy ny fanadihadiana sy ny tatitra momba ny fitsaboana nentim-paharazana eto Madagasikara dia mampiseho akora fototra fampiasa matetika. Nahafantarana karazana zavamaniry 24 ampiasaina amin' ny fanamboarana azy ny fanadihadiana etnôbôtanika natao tamin' ny mpivarotra mangidy tao Antananarivo. Matetika ny mpivarotra dia mampiasa fangaro misy zavamaniry 2 ka hatramin' ny 5 arakaraka ny vokatra tadiavina. Ny tena ampiasaina matetika dia ireto:
- ny Paramollugo nudicaulis (aferontany na felatanandradaka): ny taovana rehetra eny aminy dia manasitrana na mampihena fanaintainan' ny kibo, sohika, kohaka, tazo, gaotra, fiakaran' ny glisemia, farasisa, hemôfilia (ra sarotra mivaingana), aretin-kibo, farasisa, tsy mamany, tandomitra;
- ny Cedrelopsis grevei (katrafay): ny hodiny dia heverina fa manasitrana na manamaivana fanaintainan' ny kibo, harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fanaintainan' ny lamosina, homamiadana, kohaka, fahalemen' ny filahiana, gripa, gaotra, fiakaran' ny glisemia, vato anaty voa, hatavezana, farasisa;
- ny Camphora officinarum (ravintsara): ny raviny dia manana toetra miady amin' ny viriosy sy bakteria: manasitrana fanaintainan' ny kibo, sohika, fanaintainan' ny lamosina, kohaka, tazo, gaotra;
- ny Selenicereus triangularis na Hylocereus triangularis (fakantsilo na tsilotelorirana): ny fakany dia manasitrana ny aretin' ny kambontsinay, harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fanaintainan' ny lamosina, angatra, gaotra, aretin' aty, fiakaran' ny glisemia, vato anaty voa, fiakaran' ny kôlesterôla, tsy fahombiazan' ny voa, fanaintainan' ny valahana, aretin' ny prôstaty, aretin-kibo, tsy mamany, tandomitra;
- ny Aloe macroclada (vahona): izay manome tsiro tena mangidy an' ilay fangaro dia manasitrana ny tsy fisian' ny fadimbolana (amenorhée), harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fitohanana, kohaka, tazo, angatra, tazovony, tandomitra, tsy mamany
Fanjifana sy fampiasana ary fahombiazany
[hanova | hanova ny fango]Fomba fitsinjarana sy fanjifana
[hanova | hanova ny fango]Ny mangidy dia zavapisotro amidin' ny mpivarotra amoron-dalana na amin' ny trano eny amin' ny toeram-piantsonan' ny fiara fitateram-bahoaka sy eny amin' ny tsena lehibe, indrindra ao Antananarivo[1]. Matetika ny mpivarotra mangidy no mitondra io tambavy io amin' ny arôzôara plastika na metaly lehibe, izay matetika nsiana fanamboarana mba hitazonana tsara ny hafanana. Ny mpanjifa dia misotro mangidy iray kaopy mafana amin' izany eo no ho eo[3].
Fomba fijery nentim-paharazana
[hanova | hanova ny fango]Misotro mangidy ny olona mba hisorohana na hanasitranana aretina na ny fikorontanan' ny fahasalamana maro: mba hanadio ny vatana (manala poizina sy loto sady mampamany betsaka), hampihenana ny tazo sy hanamaivanana ny gripa, ary hampavitrika sy manohitra ny havizanana aorian' ny asa mafy ara-batana[1][3].
Ny fomba fijery ara-pitsaboana môderina
[hanova | hanova ny fango]Na dia ampahany manan-danja amin' ny kolontsaim-bahoaka malagasy momba fahasalamana aza ny mangidy, dia milaza ny fetran' ny fampiasana azy io tsy tapaka ny mpiasan' ny fahasalamam-bahoaka (Minisitry ny Fahasalamana sy ny manampahaizana amin' ny olana momba ny hanina). Nomarihin' ny dokotera malagasy sasany fa tsy misy fatrany hentitra ireo tambavy ireo. Mety hiteraka fanapoizinana amin' ny aty na ny voa ny fisotroana azy tafahoatra na isan' andro raha marihitra loatra[4].
Lisitry ny karazan-javamaniry ampiasaina
[hanova | hanova ny fango]Indreto ny karazan-javamaniry ampiasaina amin' ny fanamboarana mangidy:
- Aloe macroclada Baker -- vahona: raviny, ranony (Asphodelaceae): tsy fisian' ny fadimbolana (amenorhée), harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fitohanana, kohaka, tazo, angatra, tazovony, tandomitra, tsy mamany
- Avicennia marina (Forssk.) Vierh. -- afiafy: raviny (Acanthaceae): fiakaran' ny glisemia, aretin-kibo sy aretim-bavony, farasisa
- Azadirachta indica A. Juss. -- nimo: ravina (Meliaceae): fanaintainan' ny kibo, sohika, diabeta, tazo, gaotra, aretin' aty, tsy fisian' ny fadimbolana (aménorrhée), tsy fahampian' ny prôteinina, aretin-kibo
- Cedrelopsis grevei Baill. -- katrafay (Rutaceae): fanaintainan' ny kibo, harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fanaintainan' ny lamosina, homamiadana, kohaka, fahalemen' ny filahiana, gripa, gaotra, fiakaran' ny glisemia, vato anaty voa, hatavezana, farasisa
- Cinnamomum camphora (L.) J. Presl -- ravintsara: (Lauraceae): fanaintainan' ny kibo, sohika, fanaintainan' ny lamosina, kohaka, tazo, gaotra
- Cola nitida (Vent.) Schott & Endl. -- kôlà: vihim-boany (Malvaceae): harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fahalemen' ny filahiana
- Distephanus polygalifolius (Less.) H. Rob. & B. Kahn -- ninginingina: ravina (Asteraceae): fiakaran' ny glisemia
- Embelia concinna Baker -- tanterakala: ravina (Primulaceae): fiakaran' ny glisemia
- Inulanthera brownii (Hochr.) Källersjö -- kelimavitrika: ravina (Asteraceae): harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fiakaran' ny glisemia, aretin-kibo, farasisa
- Lygodium lanceolatum Desv. -- karakaratoloho: ravina (Lygodiaceae): harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fiakaran' ny glisemia, aretin-kibo
- Mystroxylon aethiopicum (Thunb.) Loes. -- fanazava, hazomby: ravina (Celastraceae): tsy fisian' ny fadimbolana (amenorhée), harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fanaintainan' ny lamosina, tazo, gaotra, aretin' aty, fiakaran' ny glisemia, tsy fahombiazan' ny voa, aretin-kibo, farasisa, tandomitra
- Neobeguea mahafaliensis J.-F. Leroy -- andy, handy: hodiny (Meliaceae): harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fanaintainan' ny lamosina, fahalemen' ny filahiana
- Neocussonia sp. (Harms) Hutch. -- marivoravina: raviny (Araliaceae) -- aretin-kibo
- Nuxia capitata Baker -- valanirana: ravina (Stilbaceae): tsy fisian' ny fadimbolana (amenorhée), fiakaran' ny tosi-dra, fiakaran' ny kôlesterôla
- Paramollugo nudicaulis (Lam.) Thulin -- aferontany, aferotany: manontolo (Molluginaceae): fanaintainan' ny kibo, sohika, kohaka, tazo, gaotra, fiakaran' ny glisemia, farasisa, hemôfilia (ra sarotra mivaingana), aretin-kibo, farasisa, tsy mamany, tandomitra
- Pentopetia androsaemifolia Decne.-- tandrokosy: tahony (Apocynaceae): harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), aretin' aty, fiakaran' ny glisemia, aretin-kibo
- Phyllarthron bojeranum DC. -- zahana: ravina (Bignoniaceae): kohaka, angatra, fiakaran' ny glisemia, fanaintainan' ny valahana (voa, hazondamosina, fitatitra…)
- Senecio canaliculatus Bojer ex DC. -- ramijaingy: manontolo (Asteraceae): fiakaran' ny glisemia
- Senna occidentalis (L.) Link -- tsotsorinangatra: ravina (Fabaceae): angatra
- Selenicereus triangularis (L.) D.R.Hunt. (na Cereus triangularis (L.) Haw.) -- fakantsilo, fakatsilo, tsilotelorirana: fakany (Cactaceae): aretin' ny kambontsinay, harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fanaintainan' ny lamosina, angatra, gaotra, aretin' aty, fiakaran' ny glisemia, vato anaty voa, fiakaran' ny kôlesterôla, tsy fahombiazan' ny voa, fanaintainan' ny valahana, aretin' ny prôstaty, aretin-kibo, tsy mamany, tandomitra
- Symphytum orientale L. -- kaonsoda: ravina (Boraginaceae): aretin-kibo
- Vanilla madagascariensis Rolfe -- vahinamalo: taho (Orchidaceae): harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), kohaka, fahalemen' ny filahiana, rohana, fanaintainan' ny lamosina, areti-nify
- Woodfordia fruticosa (L.) Kurz -- lambohenjana: fakany (Lythraceae): harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), fanaintainan' ny lamosina, kohaka, fahalemen' ny filahiana, rohana, fanaintainan' ny lamosina, hanaintainan' ny valahana, rohana, areti-nify
- Zea mays L. -- katsaka: volony (Poaceae): angatra
Aretina voakasika
[hanova | hanova ny fango]Indreto ny aretina sy ny fahasahiranana ara-pahasalamana sasany voakasiky ny fitsaboana amin' ny alalan' ny mangidy: angatra, aretin' aty, aretin' ny kambontsinay, aretin' ny prôstaty, areti-nify, aretin-kibo, diabeta, fahalemen' ny filahiana, fanaintainan' ny kibo, fanaintainan' ny lamosina, fanaintainan' ny valahana (voa, hazondamosina, fitatitra…), farasisa, fiakaran' ny glisemia, fiakaran' ny kôlesterôla, fiakaran' ny tosi-dra, fitohanana, gaotra, gripa, harerahan-tsaina sy vatana (asthénie), hatavezana, hemôfilia (ra sarotra mivaingana), homamiadana, kohaka, rohana, sohika, tandomitra, tazo, tazovony, tsy fahampian' ny prôteinina, tsy fahombiazan' ny voa, tsy fisian' ny fadimbolana (amenorhée), tsy mamany, vato anaty voa.
Jereo koa
[hanova | hanova ny fango]- Tambavy
- Mangidy (Physena madagascariensis Thouars ex Tul.)
Anarana manondro zavamaniry samihafa:
- Aferontany (Paramollugo nudicaulis (Lam.) Thulin;Tachiadenus carinatus (Desr.) Griseb.)
- Afiafy (Avicennia marina (Forsk.) Vierh.; Celtis gomphophylla Baker)
- Hazomalany (Macarisia capuronii Arènes; Macarisia lanceolata Baill.; Macarisia nossibeensis Arènes; Molinaea retusa Radlk.; Macarisia pyramidata Thouars.; Payeria excelsa Baill.; Pittosporum verticillatum subsp. pangalanense (Cufod.) Cufod.; Crateva excelsa Bojer)
- Kelimavitrika (Athanasia brownii Hochr.)
- Mandravasarotra (Calliandra alternans Benth.; Cinnamosma fragrans Baill.; Cinnamosma macrocarpa H.Perrier; Croton hovarum Leandri; Desmodium ramosissimum G. Don)
- Ninginingina (Vernonia glutinosa DC.)
- Ravintsara (Camphora officinarum (L.) J. Presl; Cinnamomum verum J.Presl; Cryptocarya agathophylla van der Werff; Cryptocarya litoralis van der Werff; Vepris unifoliolata (Baill.) Labat, M. Pignal & O. Pascal)
- Tandrokosy (Alafia fuscata Pichon; Cabucala cryptophlebia (Baker) Pichon; Cabucala cryptophlebia (Baker) Pichon;Cabucala multiflora Pichon; Cabucala plectaneiifolia Pichon; Cabucala polysperma (Scott-Elliot) Pichon; Cabucala striolata Pichon; Cabucala striolata Pichon; Mascarenhasia lisianthiflora (Bojer) A. DC.; Oncinotis tomentella Radlk.; Pentopetia androsaemifolia Decne.)
- Tsotsorinangatra (Senna septemtrionalis (Viv.) H.S.Irwin & Barneby; Senna occidentalis (L.) Link)
- Zahana (Leptolaena multiflora Thouars; Phyllarthron madagascariense (Bojer) K. Schum.; Xyloolaena perrieri F. Gérard)
Loharano
[hanova | hanova ny fango]- 1 2 3 "“Mangidy”: Malagasy Folk Beverages Sold in Madagascar’s Market Places", ethnobotanyjournal.org
- ↑ "“Mangidy”: Malagasy folk beverages sold in Madagascar’s marketplaces", www.researchgate.net
- 1 2 "Genre des Aphloia", www.plantes-botanique.org
- ↑ "Fahasalamana: Mila fitandremana ny fisotroana mangidy", 2424.mg