Haisoratra

Ny haisoratra na literatiora, amin' ny hevny mivelatra, dia vondron' asa vita amin' ny teny, fa amin' ny heviny mifintina kokoa dia sehatry ny zavakanto izay mampiasa teny voarafitra sy voarindra ho fitaovana hamoronana zavakanto an-tsoratra. Soratana ny ankamaroan' izy ireo fa misy ihany koa ny tenenina. Asa fanaovana tononkalo sy haisoratra tsara endrika ny literatiora. Anisan’ ny endrika enti-maneho hevitra, fahatsapana, tantara, na fomban-drazana ny literatiora, izay matetika aseho amin' ny endrika tononkalo, tantara foronina, tantara an-tsoratra, drama, ary koa tantara marina.

Niaviany sy ny teny hoe literatiora

Avy amin' ny teny latina hoe litteratura ny teny hoe "literatiora", izay midika hoe "zavatra voasoratra". Tamin' ny voalohany dia natao hitahirizana fahalalana sy lova ara-kolontsaina ny literatiora. Taty aoriana dia nivoatra ho sehatra iray miseho amin' ny endrika famoronana sy fanehoan-kevitra ara-javakanto izy io.

Sokajin' ny literatiora

Ny literatiora dia azo sokajiana ho literatiora am-bava sy literatiora an-tsoratra:

• Literatiora am-bava ny angano, ny ohabolana, ny tononkalo nentin-drazana, sns; izy ireo dia entina amin' ny vava sy tantaraina amin' ny fomba ifandovana.
• Literatiora an-tsoratra kosa ny asa soratra voarakitra anaty taratasy, boky na endrika nomerika, toy ny tantara foronina, ny tononkalo nosoratana, ny tantara lava, ny lahatsoratra manakiana, sns.

Anjara asan' ny literatiora

Manana anjara toerana lehibe ny literatiora amin'ny:

• fampitana kolontsaina sy soatoavina
• fanabeazana sy fandalinana
• fampahafantarana ny tantaran' ny vahoaka iray
• fanehoana ny fihetseham-po sy ny zava-misy ara-tsôsialy
• fampialamboly sy fanabeazana amin' ny alalan' ny zavakanto

Literatiora malagasy

Manana harena manokana sy manan-karazany ny literatiora malagasy, na amin’ny endriny am-bava, na amin’ny endriny an-tsoratra:

• Hainteny, kabary, ohabolana, ary angano no fototra amin’ny literatiora nentin-drazana.
• Jean-Joseph Rabearivelo no heverina ho rain’ny literatiora malagasy an-tsoratra, noho ny fahaizany nanambatra ny fomba tandrefana sy ny fomban-drazana malagasy.
• Maro ireo mpanoratra hafa toa an-dry Esther Nirina, Elie Rajaonarison, David Jaomanoro, izay nitondra fanavaozana amin’ny endrika sy votoatin’ny asa soratra malagasy.

Literatiora eran-tany

Ny literatiora maneran-tany dia ahitana asa soratra avy amin’ny kolontsaina sy firenena samihafa. Anisan’ny malaza amin' izany:

• i William Shakespeare (Anglisy)
• i Victor Hugo (Frantsay)
• i Leo Tolstoy (Rosiana)
• i Gabriel García Márquez (Kolombiana)
• i Chinua Achebe (Nizeriana)

Fampianarana sy fikarohana literatiora

Amin'ny sehatra akademika, ny literatiora dia sahanina amin'ny alalan’ny fandalinana ara-jeografia (literatiora frantsay, literatiora afrikana, literatiora angilisy...), sy amin’ny alalan’ny fomba fijery ara-pisainana, ara-tsosialy, na ara-pinoana. Misy koa ny literatiora an-kolaka, izay mamakafaka sy mandinika ny literatiora avy amin’ny vahoaka tsy dia nisy feo hatramin’izay, toy ny vehivavy, ny vitsy an'isa, na ny zanatany teo aloha

Jereo koa

• Angano

• Asa soratra
• Fiteny sy zavakanto
• Kabary
• Kolontsaina
• Literatiora malagasy
• Poety
• Soratra
• Tantara foronina

Rohy ivelany

• "Mombamomba an'ilay nahazo ny Loka Nobel-n' ny literatiora, Pablo Neruda, mahatonga adihevitra momba ny fanolanana any Shili", mg.globalvoices.org
• "Ahoana ny fomba ataon'ny literatiora nentindrazana nepaley hametraka marika eo amin'ny sehatra erantany?", mg.globalvoices.org
• "Maoritania: mpisava làlana amin'ny fahalalahana maneho hevitra ao Afrika", mg.globalvoices.org
• "Fihenàna goavan'ny fahalalahana maneho hevitra ao Ginea Bisao", mg.globalvoices.org