Fidinan'i Kristy any amin'ny fiainan-tsy hita

Avy amin'i Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Fidinan'i Kristy any amin'ny Limbo, sary nataon'i Albrecht Dürer, taona 1510.

Ny fidinan'i Kristy any amin'ny fiainan-tsy hita na fidinan'i Kristy any amin'ny fonenan'ny maty na fidinan'i Kristy any ambanin'ny tany dia lovantsofina momba ireo alina roa nitoeran'i Jesoa Kristy tao am-pasana. Amin'ny teny latina dia atao hoe Descensus Christi ad Inferos izany. Ao amin'ny lahateny tamin'ny andro Pentekosta, araka ny Asan'ny Apostoly, dia nilaza ny apostoly Petera (na Piera) fa tany amin'ny Hadesy i Kristy[1]. Ny lohahevitra momba ny "dian'i Kristy mankany amin'ny tontolo ambanin'ny tany" dia nivoatra taty aoriana, tamin'ny alalan'ny angano kristiana sy ny zavakanto ary ny literatiora sy ny lovam-pampianarana skolastika izay miorina amin'ny Epistily voalohany nosoratan'i Petera, izay milaza fa i Jesoa dia nandeha "nitory teny tamin'ireo fanahy tao an-tranomaizina" (1Pet. 3.19) izay misy mihevitra fa ny fitsidihana ny Limbon'ny patriarka[2]. Ny Fanekem-pinoana apostolika koa dia milaza fa i Kristy dia "nijaly faha Pontsy Pilaty, nofantsihina tamin’ny hazofijaliana, maty dia nalevina, nidina tany ambany tany"[3]. Na dia voasoratra ao amin'ny Baiboly aza ny fidinan'i Kristy tany amin'ny toeran'ny maty dia samy manana ny fivoasany ny Soratra Masina ny fiangonana tsirairay.

Teny ampiasaina[hanova | hanova ny fango]

Teny grika sy teny latina[hanova | hanova ny fango]

Ao amin'ny Baiboly amin'ny teny grika sy ny Baiboly amin'ny teny latina ary ao amin'ireo fanekem-pinoana amin'ireo teny ireo no ahitana ny teny adika hoe "fiainan-tsy hita", sns eto. Ny teny grika ampiasaina ao amin'ny Fanekem-pinoana apostolika dia ny hoe κατελθόντα εἰς τὰ κατώτατα / katelthonta eis ta katôtata, ary amin'ny teny latina dia ny hoe descendit ad inferos.

Teny malagasy[hanova | hanova ny fango]

Ao amin'ny Baiboly sy fanekem-pinoana amin'ny teny malagasy no ahitana ny dikan'ny teny hoe τὰ κατώτατα. Ny teny grika hoe τὰ κατώτατα / ta katôtata,"ny ambany indrindra") ary ny teny latina hoe inferos (ireo any ambany) dia azo adika hoe "fiainan-tsi-hita" (dikan-teny protestanta) na "fonenan'ny maty" (dikan-teny katolika)[4].

Loharano avy amin'ny Baiboly[hanova | hanova ny fango]

Ao amin'ny Hadesy araka ny fedràn'ny kolontsaina grika sy romana dia itoeran'ny fanahin'ny olona maty ka ny andriamanitra Ploto no mpanapaka ao. Mampiasa ny teny hoe Hadesy ny Testamenta Vaovao hanondroany ny fonenana na ny toetran'ny maty. Maro ny andalana ao amin'ny Testamenta Vaovao no azo anatsoahana hevitra fa nidina tany amin'izany fanjakan'ny maty izany i Kristy: mba hitondra ny olo-marina ho any any amin'ny Lanitra (araka ny fivoasana katólika sy hafa) na noho ny antony hafa.

Andalana misy ny teny hoe Fiainan-tsi-hita ao amin'ny Baiboly protestanta amin'ny teny malagasy[hanova | hanova ny fango]

Izao ny andalana ao amin'ny Baiboly protestanta amin'ny teny malagasy ahitana ny teny hoe "fiainan-tsi-hita":

  • Asan'ny Apostoly 2.26-27: "Ny nofoko koa hitoetra amin'ny fanantenana; Fa tsy ho foinao ho any amin'ny fiainan-tsi-hita ny aiko; Ary tsy hamela ny Iray Masinao ho tratry ny lò Hianao" (Ny Baiboly).
  • Asan'ny Apostoly 2.31: "koa raha nahita rahateo izy, dia nilaza ny fitsanganan'i Kristy, fa tsy nafoy ho any amin'ny fiainan-tsi-hita Izy, ary ny nofony tsy tratry ny lò." (Ny Baiboly)
  • Apokalipsy 1.18: "dia Ilay velona; efa maty Aho, nefa, indro, velona mandrakizay mandrakizay sady manana ny fanalahidin'ny fahafatesana sy ny fiainan-tsi-hita." (Ny Baiboly)

Andalana misy ny teny hoe Fitoeran'ny maty na Afobe ao amin'ny Baiboly katolika amin'ny teny malagasy[hanova | hanova ny fango]

Ao amin'ny Baiboly katolika amin'ny teny malagasy edisiona tamin'ny taona 1938 dia tsy teny na andian-teny tokana no andikana izay ataon'ny Protestanta hoe "fiainan-tsi-hita" na "fiainan-tsy hita", fa indraindray "afobe", indraindray "fitoeran'ny maty".

  • Asan'ny Apostoly 2.26-27: "Noho izany, ny foko miravoravo, ny lelako mirobiroby, ary ny nofoko hitombina amin' ny fanantenana,fa tsy ho foinao ao amin' ny fitoeran' ny maty ny aiko, ary tsy hatolotrao hafoy ho tratry ny lò ny Masinao." (Ny Baiboly Masina)
  • Asan'ny Apostoly 2.31: "dia ny fitsanganan' ny Kristy amin' ny maty izay efa tsinjony mialoha no nilazany fa tsy ho foiny ao amin' ny fitoeran' ny maty izy, ary ny nofony tsy ho tratry ny lò.." (Ny Baiboly Masina)
  • Apokalipsa 1.18: "efa maty aho, nefa indro velona mandrakizay mandrakizay, sady manana ny fanalahidin' ny fahafatesana sy ny afobe." (Ny Baiboly Masina)

Andalana tsy ahitana mivantana ny teny hoe fiainan-tsy hita ao amin'ny Baiboly protestanta amin'ny teny malagasy[hanova | hanova ny fango]

Na dia tsy ahitana ny teny hoe "fiainan-tsy hita" aza ireto andalana manaraka ireto dia mihevitra ny teolojiana maro fa mampiasa teny mitovy hevitra amin'ny hoe "fiainan-tsy hita" izy ireo.

  • 1Petera 3.19–20: "19 izay nandehanany sy nitoriany teny tamin'ireo fanahy tao an-tranomaizina, 20 dia izay tsy nanaiky fahiny, fony niandry ny fahari-pon'Andriamanitra tamin'ny andron'i Noa, raha mbola namboarina ny sambo-fiara, izay nidiran'ny olona vitsy, dia izy valo mianaka, ka dia namonjena azy ny rano," (Ny Baiboly). Amin'ny teny grika dia izao no voasoratra: "ἐν ᾧ καὶ τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασιν πορευθεὶς ἐκήρυξεν, ἀπειθήσασίν ποτε ὅτε ἀπεξεδέχετο ἡ τοῦ θεοῦ μακροθυμία ἐν ἡμέραις Νῶε…."
  • Efesiana 4.7-10 "7 Fa samy nomena ny fahasoavana araka ny ohatry ny fanomezan'i Kristy avy isika rehetra. 8 Koa izany no ilazany hoe: Raha niakatra ho any amin'ny avo Izy, dia nitondra olona maro ho babo Ka nanome fanomezana ho an'ny olona (Sal. 68. 18). 9 (Ary ny amin'ny hoe niakatra, inona moa izany, afa-tsy ny efa nidina ho any ambanin'ny tany koa? 10 Izay nidina, dia Izy koa no Ilay niakatra any ambonin'ny lanitra rehetra, hamenoany ny zavatra rehetra.)" (Ny Baiboly) Amin'ny teny grika dia izao no voasoratra: "διὸ λέγει, ἀναβὰς εἰς ὕψος ᾐχμαλώτευσεν αἰχμαλωσίαν, ἔδωκεν δόματα τοῖς ἀνθρώποις. τὸ δὲ ἀνέβη τί ἐστιν εἰ μὴ ὅτι καὶ κατέβη εἰς τὰ κατώτερα [μέρη] τῆς γῆς; ὁ καταβὰς αὐτός ἐστιν καὶ ὁ ἀναβὰς ὑπεράνω πάντων τῶν οὐρανῶν, ἵνα πληρώσῃ τὰ πάντα". Ny andininy faha-8 dia fanapahana ny famerenan-teny naitatra avy tamin'ny Salamo 68.18, misy fiovana fijery: "Efa niakatra ho any amin'ny avo Hianao ka mitondra babo; efa nandray fanomezana teo amin'ny olombelona Hianao - eny, teo amin'ny maditra aza,- mba hitoeran'i Jehovah Andriamanitra any." Ny andininy anaty fonosana (Efes 9-10) dia fanazavana famakafakana ny lahatsoratra. Ny teny nadika hoe "ambanin'ny tany" (endrika
  • ka fampitahana: τὰ κατώτερα / ta katôtera) dia mitovy amin'ny teny hoe "fiainan-tsy hita" ao amin'ny dikan-teny grikan'ny Fanekem-pinoana apostolika (ny endrika soperlativa: τὰ κατώτατα / ta katôtata).
  • Romana 10.6-8: "6 Fa ny fahamarinana izay avy amin'ny finoana kosa manao hoe: Aza milaza ao am-ponao hoe; Iza no hiakatra any an-danitra? (dia ny hampidina an'i Kristy izany,) 7 na: Iza no hidina any amin'ny lalina? (dia ny hampiakatra an'i Kristy avy any amin'ny maty izany.) 8 Fa ahoana no lazainy? Eo akaikinao ny teny, dia eo am-bavanao sy ao am-ponao (Deo. 30. 12-14), dia ny teny ny amin'ny finoana, izay torinay" (Ny Baiboly).
Ireo andininy ireo dia miresaka ny amin'ny asan'i Kristy noho izy nanao ny asa rehetra tokony hatao, dia ny fidinana any amin'ny lalina sy ny fiakarana any an-danitra, izay feno sy ampy hoan'ny olona rehetra mino azy. Izany famonjena izany dia azo amin'ny alalan'ny finoana ny teny torina, ka tsy mila fanatanterahan'ny olona an'izany ho an'ny tenany.

Andalana tsy ahitana mivantana ny teny hoe Afobe na Fitoeran'ny maty ao amin'ny Baiboly katolika amin'ny teny malagasy[hanova | hanova ny fango]

Na dia tsy ahitana ny teny hoe "afobe" na "fitoeran'ny maty" aza ireto andalana manaraka ireto dia mihevitra ny teolojiana maro fa mampiasa teny mitovy hevitra amin'ny hoe "afobe" na "fitoeran'ny maty" izy ireo.

  • 1Piera 3.19–20: "Ary tamin' io fanahy io ihany koa no nandehanany nitory teny tamin' ireo fanahy tao an-tranomaizina, dia ireo fanahy tsy nino fahiny, fony niandry ny fahari-pon' Andriamanitra tamin' ny andron' i Noe, mandritra ny nandrafetana ny sambo fiara, izay nampidirana olona vitsy, dia valo monja, sy namonjena azy ireo tamin' ny rano." (Ny Baiboly Masina).
  • Efezianina 4.7-10 "Samy manana ny ambaratongany anefa ny fahasoavana nomen' ny Kristy antsika tsirairay avy. Izany no anaovan' ny Soratra Masina hoe: Niakatra any ambony izy, nitondra olona maro ho babo, ary nanome fanomezana maro ho an' ny olona. Inona no ilazana hoe niakatra izy, afa-tsy noho izy efa nidina ho any ambanin' ny tany koa? Ary tsy iza ilay nidina fa ilay niakatra any ambonin' ny lanitra rehetra ihany, mba hamenoany ny zavatra rehetra." (Ny Baiboly Masina)
  • Rômanina 10.6-8: "ary izao kosa no lazain' ny fahamarinana avy amin' ny finoana: Aza manao anakam-po hoe: Iza no hiakatra any an-danitra? (dia ny hampidina ny Kristy izany); na hoe: Iza no hidina any amin' ny tevam-be? (dia ny hampiakatra ny Kristy avy amin' ny maty izany). Fa ahoana, hoy izy? Izao: Eo akaikinao ny teniny, fa eo am-bavanao, sy ao am-ponao, dia ny teny finoana izay torinay." (Ny Baiboly Masina).

Hevitry ny Kristiana[hanova | hanova ny fango]

Hevitry ny Kristiana tamin'ny vanimpotoana voalohany[hanova | hanova ny fango]

Ny fidinanan'i Kristy tany amin'ny fiainan-tsy hita dia resahin'ny teolojiana tamin'ny vanimpotoana voalohan'ny kristianisma: i Melito avy any Sardisy (maty tamin'ny taona 180) ao amin'ny Toriteny momba ny Paska sy indrindra ao amin'ny Toriteny amin'ny Sabotsy Masina; i Tertoliano (Ny amin'ny Fanahin'olombelona, 55), i Hipolito (Ny amin'i Kristy sy ny Antikristy); i Origenesy (Fanoherana an'i Kelsosy, 2.43), ary farany io Ambrosio (maty tamin'ny taona 397) dia samy nanoratra momba ny fidinana any amin'ny fiainan-tsy hita. I Markiona, ilay heretika, sy ny mpanaraka azy, dia niresaka koa ny amin'ny fidinana any amin'ny fiainan-tsy hita, araka ny fitantaran'i Tertoliano sy Ireneo ary i Epifaniosy. Ny antokom-pivavahana atao hoe Kristolita izay nisy tamin'ny taonjato faha-6, araka ny filazan'i Joany avy any Damaskosy, dia nino fa navelan'i Jesoa tao amin'ny fiainan-tsy hita ny fanahy maha olombelona azy sy ny vatany fa ny maha Andriamainitra azy no nentiny niakatra any an-danitra.

Ny Filazantsaran'i Matio dia mitantara fa raha vantany vao maty i Kristy dia nihorohoro ny tany, nisy ny aizina, triatra ny efitra lamba tao amin'ny Tempoly, ary maro ny olona nitsangana tamin'ny maty ka nandehandeha tao Jerosalame sy hitan'ny olona maro tao. Araka ny Filazantsaran'i Nikodemosy (apokrifa) dia efa notandindomin'ny fananganan'i Jesoa an'i Lazarosy tamin'ny maty talohan'ny famantsihana azy tamin'ny hazofijaliana ny fidinan'i Jesoa tany amin'ny fiainan-tsy hita. Ireo hira fiderana natokana ho an'ny faran'ny herinandro dia milaza fa, araka ny nataony teto ambonin'ny tany, dia nanomana lalana ho an'i Jesoa mankany amin'ny fiainan-tsy hita i Joany mpanao batisa tamin'ny alalan'ny faminaniana tamin'ireo fanahy voatazona tao izay hovonjen'i Kristy tsy ho ela avy ao.

Ao amin'ny Asan'i Pilato - izay matetika tafiditra ao amin'ny Filazantsaran'i Nikodemosy izay fivakîn'ny olona tamin'ny Andro Antenantenany, dia naorina tamin'ny lahatsoratra fototra izay mety voasoratra tany amin'ny taonjato faha-3 taor. J.K. nefa niharam-panitsiana sy fanovana, ao amin'ny toko faha-17 hatramin'ny faha-27 dia atao hoe Decensus Christi ad Inferos ("Fidinan'i Kristy tany amin'ny fiainan-tsy hita"). Ahitana fitantarana ny resaka nifanaovan'i Hadesy sy ny Andriandahy Satana ao sy ny fidiran'ny Mpanjakan'ny Voninahitra, izay nivoaka avy any amin'ilay toerana ambanin'ny tany atao hoe Tartarosy.

Araka ireo fanekem-pinoana kristiana[hanova | hanova ny fango]

Ny Fanekem-pinoana apostolika na Sembolin'ny Apostoly sy ny Fanekem-pinoana atanaziana na Sembolin'i Atanazy (ilay atao hoe Quicumque Vult) dia milaza io fidinana any amin'ny fiainan-tsy hita na fonenan'ny maty io, fa ny Fanekem-pinoana nikeana dia tsy ahitana izany fa milaza fotsiny fa nalevina i Kristy. Izao, ohatra, ny voasoratra ao amin'ny Fiekem-pinoana apostolika:

  • Πιστεύω (...) Καὶ (εἰς) Ἰησοῦν Χριστòν, (...) κατελθόντα εἰς τὰ κατώτατα (...) (Dikan-teny grika)
  • Credo (...) Et in Iesum Christum, (...) mortuus, et sepultus, descendit ad inferos (Dikan-teny latina)
  • (...) Izaho mino an’i Jesoa Kristy, nidina tany ambany tany (...) (Dikan-teny malagasy katôlika)
  • (...) ary mino an’i Jesoa Kristy, (...) nidina tany amin’ny fiainan-tsy hita (...) (Dikan-teny malagasy FJKM).
  • (...) Ary mino an’i Jesosy Kristy, (...) nidina tany amin’ny fiainan-tsi-hita (...). (Dikan-teny malagasy loterana)

Fivoasan'ny fiangonana ankehitriny[hanova | hanova ny fango]

Fivoasana katôlika[hanova | hanova ny fango]

Misy toriteny tranainy momba io lohahevitra io izay tsy fantatra nanoratra, izay vakina amin'ny Asabotsy Masina ao amin'ny Fiangonana katôlika rômananina:

"Fahanginana lehibe no manjaka eto an-tany anio, fahanginana lehibe sy toeramangina lehibe. Fahanginana lehibe satria matory ny Mpanjaka. Nihorohoro ny tany ary nitony satria matory ao amin’ny nofo Andriamanitra sy nandeha namoha an’ireo izay natory hatramin’ny taonjato maro (…) Lasa nitady an’i Adama Izy, ilay voalohany Raintsika, ilay ondry very. Tiany ny handeha hamangy an’ireo izay nipetraka tao anatin’ny maizina sy ny aloky ny fahafatesana. Lasa Izy mba hanafaka ny fahorian’i Adama amin’ny fatorana, sy ny fahorian’i Eva, babo miaraka aminy. Izy Ilay sady Andriamanitr’izy ireo no Zanak’izy ireo (…) “Izaho no Andriamanitrao, ary noho ianao, dia tonga Zanakao Aho. Mifohaza ianao, ianao izay natory, satria Izaho tsy nahary anao mba hitoeranao voafatotra aty amin’ny afobe. Mitsangàna amin’ny maty ianao, fa Izaho no Fiainan’ireo maty” "[5].

Ny Katesizin'ny Fiangonana Katôlika dia milaza izao: "Amin’ny fiteny hoe “nidina tany ambanin’ny tany i Jesoa”, no anambaran’ny semboly fa tena maty tokoa i Jesoa, ka ny fahafatesany ho antsika no nandreseny ny fahafatesana sy ny devoly, “ilay manana ny herin’ny fahafatesana” (Heb 2,14). I Kristy, maty, amin’ny fanahiny miray amin’ny maha-Olona-Andriamanitra Azy, dia nidina tany amin’ny fonenan’ny maty. Namoha ny varavaran’ny lanitra Izy, ho an’ireo olo-marina izay nialoha lalana Azy."[6]

Araka ny lazain'io Katesizy io, ny teny hoe "fonenan'ny maty", izay lazaina hoe "ambanin’ny tany", "Seoly" na Hadesy" ao amin'ny Soratra Masina sy ny Sembolin'ny Apostoly dia ny fitoeran'ny maty rehetra, na olon-dratsy na olo-marina, mandra-pandraisana azy ireo na tsia any an-Danitra (Katesizin'ny Fiangonana Katôlika, 633, p. 181). Izany fitoeran'ny maty izany no lazain'io Semboly io fa nidinan'i Kristy. Ny fahafatesany dia nanafaka azy ireo amin'ny fanilihana tsy ho any an-Danitra ireo olo-marina izay maty talohany: "Soritana mazava izany, fa ireo nanana toe-panahy masina, izay niandry, teo an-tratran’i Abrahama, ny Mpanafaka azy ireo, no nahafahan’i Jesoa-Kristy, fony Izy nidina tany ambanin’ny tany", hoy ny Katesizy[7], izay mampahatsiahy ny filazan'ny Katesizy Rômanina 1,6,3. Ny fahafatesany dia tsy misy heviny ho an'ireo voaozona mandrakizay.

Ny fiheverana ny fonenan'ny maty ho toerana, na dia mety ho misy izany sady mahazatra, dia tsy voatery ho marina (ny fampianaran'ny Fangonana dia milaza ny amin'ny "toerana" na "toe-javatra" misy amin'ny maty). Misy ireo mbola mihazona fa i Kristy dia tsy nandeha any amin'ny toeran'ny voaozona (olom-bery), izay andraisana ny hevitry ny teny nadika hoe "Afobe" ankehitriny. Ohatra, i Tomà avy any Akoino dia nampianatra fa i Kristy tenany dia tsy nidina tany amin'ny fonenan'ireo olom-bery efa maty, fa ny vokatry ny fahafatesan'i Kristy no tonga tany, amin'ny alalan'izany no "nanalany voninahitra azy ireo noho ny tsy finoany sy ny haratsiam-panahiny: ireo izay voatazona ao amin'ny Afofandiovana kosa dia nomeny fanantenana ny hahazo voninahitra: raha ny amin'ireo Patriarka izay voatazona ao amin'ny fonenan'ny maty noho ny fahotana tamin'ny fototra ihany, dia handrotsaka ny fahazavan'ny voninahitra mandrakizay izy"[8].

Raha ny sasany manohana fa nidina tany amin'ny "Limbon'ny patriarka" i Kristy, ny hafa, indrindra fa i Hans Urs von Baltasar[9] (izay niharan'ny fomba fijerin'i Adrienne von Speyer[10]) dia manohana fa mihoatra noho izany ny zava-nitranga sady ny fidinan'i Kristy any amin'ny fonenan'ny maty dia midika fa nijaly i Jesoa[11]. Ny hafa indray milaza fa izany dia lohahevitra azo anaovana fivoasana samihafa sy fikarohana teolojika nefa tsy manohintohina ny fampianaram-pinoana marina (ôrtôdôksia)[11]. Na dia izany aza dia nohelohin'ny Katolika mpitahiry ny fampianarana mahazatra io fiheveran'i Balthasar io[12] [13].

Jereo koa[hanova | hanova ny fango]

Loharano sy fanamarihana[hanova | hanova ny fango]

  1. "Koa raha nahita rahateo izy, dia nilaza ny fitsanganan'i Kristy, fa tsy nafoy ho any amin'ny fiainan-tsi-hita (grika: Hadesy) Izy, ary ny nofony tsy tratry ny lò." (Asa 2.31, Ny Baiboly)
  2. "18 Fa Kristy koa aza efa nijaly indray mandeha noho ny ota, ny Marina hamonjy ny tsy marina, mba hitondra antsika ho amin'Andriamanitra, ka novonoina tamin'ny nofo, fa novelomina tamin'ny fanahy, 19 izay nandehanany sy nitoriany teny tamin'ireo fanahy tao an-tranomaizina, 20 dia izay tsy nanaiky fahiny, fony niandry ny fahari-pon'Andriamanitra tamin'ny andron'i Noa, raha mbola namboarina ny sambo-fiara, izay nidiran'ny olona vitsy, dia izy valo mianaka, ka dia namonjena azy ny rano" (1Pet 3.18-20, Ny Baiboly)
  3. " (...) Izaho mino an’i Jesoa Kristy, Zanany tokana Tompontsika, noforonin’ny Fanahy Masina, naterak’i Maria Virijiny, nijaly faha Pontsy Pilaty, nofantsihina tamin’ny hazofijaliana, maty dia nalevina, nidina tany ambany tany; nitsangan-kovelona tamin’ny andro fahatelo; niakatra any an-danitra, mipetraka eo an-kavanan’Andriamanitra Ray mahefa ny zavatra rehetra, avy any Izy mbola ho avy, hitsara ny velona sy ny maty (...)". (Dikan-teny katoika malagasy)
  4. Katesizin'ny Fiangonana Katôlika, 627, p. 179.
  5. Katesizin'ny Fiangonana Katôllika, p.182
  6. Katesizin'ny Fiangonana Katôlika, 636–637., p. 182
  7. Katesizin'ny Fiangonana Katôlika, 633, p. 181
  8. Tomasy avy any Akiono, Summa Theologica, III, 52, andininy faha-2
  9. I Hans Urs von Baltasar dia teolojiana soisa sady pretra katolika, teraka tamin'ny 12 Aogositra 1905 ary maty tamin'ny 26 Jona 1988), izay heverina fa teolojiana katolika malaza tamin'ny taonjato faha-20.
  10. I Adrienne von Speyer dia vehivavy soisa, mpitsabo sy mpanoratra ary teolojiana katolika, teraka tamin'ny 20 Septambra 1902 ary maty tamin'ny 17 Septambra 1967.
  11. 11,0 et 11,1 Reno, R.R. Was Balthasar a Heretic? First Things, October 13, 2008
  12. "Massa Damnata". ChurchMilitant.TV.
  13. "Did Christ Suffer in Hell When He Descended into Hell?". Taylor Marshall.