Protestantisma

Avy amin'i Wikipedia
(tonga teto avy amin'ny Fiangonana protestanta)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Ireo Petra-kevitr'i Lotera 95 eo amin'ny varavaram-piangonan'i Wittenberg

Ny protestantisma dia iray amin'ireo sampana lehibe ao amin'ny kristianisma ankoatry ny katolisisma sy ny Ortodoksia. Ny protestantisma dia mahafaoka ireo fiangonana nipoitra mivantana na tsia amin'ny Reformasiona (na Reforma) ka mizara ho sampany lehibe (toy ny adventisma, ny anabatisma, ny anglikanisma, ny fiangonana batista, ny fiangonana nohavaozina, ny loteranisma, ny metodisma, ny pentekotisma) sy sampany madinika (toy ny hositisma, valdisma, ny fiangonan'ny mpirahalahy, ny fihetsiketsehan'ny fanamasinana, ny koakerisma) ary ny maro hafa koa. Ireo fiangonana ara-pilazantsara (na Evanjelika) dia indraindray atao hoe isan'ny Protestanta nefa indraindray koa lazaina hoe sampana manokan'ny kristianisma.

Laharana faharoa ny protestantisma, manaraka ny katolisisma, raha ny isan'ny mpino ao aminy no heverina izay mahatratra ny 40%n'ny Kristiana maneran-tany[1].

Ny niandohany[hanova | hanova ny fango]

Tamin'ny 31 Oktobra 1517 no nanombohan'ireo zava-niseho niteraka ny protestantisma tamin'ny nametahan'ilay monka (na moanina) alemàna sy dokotera an-teolojia, dia i Martin Lotera (alemàna: Martin Luther), ireo petra-kevitra miisa 95 niampangany izay ataony ho fahadisoan'ny Fiangonana katolika romana tamin'ny fotoan'androny. Nanambara i Lotera fa ny Baiboly irery ihany no manana fahefana azo anankinana ny finoana, izany no atao hoe Sola Scriptura. Narovan'i Joany I any Saksonia (alemàna: Johann Friedrich der Grossmütige; frantsay: Jean Frédéric Ier de Saxe) (1503-1554) i Lotera izay nandoro ny taratasin'ny Papa, taratasy atao hoe Exsurge Domine ("Mitsangàna Tompo ô" [fa misy amboadia manimba ny tanim-boalobokao]) izay nandrahona fanonganana an'i Lotera tamin'ny taona 1520. Izany dia "taratasy manameloka ny fahadisoan'i Martin Lotera sy ireo mpanaraka azy" (latina: "Bulla contra errores Martini Lutheri et sequacium").

Ny taona 1521 dia heverina koa ho taona manan-danja: tamin'ny volana Janoary dia nanda ny hiala amin'ny heviny i Lotera teo anatrehan'ny fivoriamben'ireo Fanjakana mivondrona ao amin'ny Empira Masina Romana Jermanika notanterahina tao Worms, satria aminy dia ny Baiboly sy ny feon'ny fieritreretany ihany no manam-pahefana aminy fa tsy ny antanantohatra misy eo amin'ny mpitondra fiangonana[2] ka noroahina tsy ho isan'ny fiangonana izy. Sambany no nisy firesahana ny amin'ny fiantsoana an'Andriamanitra mivantana sy feon'ny fieritreretana ka isan'ny mampiavaka ny protestantisma izany. Isan'ireo hevitr'i Lotera ny tokony hahafahan'ny olon-drehetra mamaky ny Baiboly izay tsy anavahana saranga, ka izany fitovian'ny olombelona rehetra izany dia nisy akony tao amin'ireo vahoaka izay betsaka tantsaha, hany ka niteraka ilay atao hoe "adin'ny tantsaha" (alemàna: Deutscher Bauernkrieg) izany tamin'ny lohataonan'ny 1525 tao amin'ny Empira Masina Romana Jermanika.

Mba hampitsaharana haingana izany firongatan'ny herisetra nataon'ny olona tamin'ny sarangan'ny mpitondra fivavahana izany dia nivory voalohany tao Spira tamin'ny taona 1526 ny andriandahy. Nifanarahana ny didim-panjakana izay ampiharina amin'ny tany misy hotakotaka, dia tapaka fa misafidy ny fanompoam-pivavahana tiany hatao ao amin'ny fanjakany ny andriana tsirairay. Noho izany dia tsy maintsy nandositra tany amin'ny fanjakana mankasitraka ny finoany ny mpanohitra. Izany fanomezana lanja ny fivavahana tiana harahina izany dia efa natombok'i Joany I any Saksonia tamin'ny faramparan'ny taona 1525 nampanjary fivavavahana ekem-panjakana ny loteranisma.

Tsy tao amin'izany fivoriana izany, izay natrehin'ireo andriana mpandatsa-bato, i Karolo V (frantsay: Charles Quint; alemàna: Karl V; latina: Carolus V) ka tsy nankasitraka izany fanapahan-kevitra izany. Nampangain'ny tao amin'ny Papa ho nanohana an'i Lotera izy ka nanapa-kevitra ny hisakana ny fiparitahan'ireo petra-kevitr'i Lotera ireo. Nampiantso fivorian'andriana tao Spira i Karolo V sy i Ferdinando I rahalahiny, izay nanafoanany ireo marimaritra iraisana nataon'ireo andriana tamin'ny tantsaha. Noho izany dia tafapetraka amin'ny toerany indray ny fanaovana lamesa amin'ny fiteny latina. Namaly izany ireo andriana notarihin'i Joany avy any Saksonia tamin'ny alalan'ny famoahana fanohanan-kevitra (latina: protestatio). Ireo andriana nanao sonia ireo dia natao amin'ny teny latina hoe "protestantes", izay niavian'ny teny hoe protestanta.

Ireo fototry ny finoana protestanta[hanova | hanova ny fango]

Ny fahasoavana irery ihany[hanova | hanova ny fango]

Mino ny Protestanta fa sy mendrika ny famonjena azony avy amin' Andriamanitra ny olombelona, nefa nomen'Andriamanitra azy maimaimpoana amim-pitiavana izany. Izany koa no mahatonga ny olona ho afaka mitia. Noho izany, ny maha izy azy ny olona iray eo anatrehan'Andriamanitra dia tsy miankina amin'ny fitiavany an'Andriamanitra na noho ny toetra tsara ananany na ny fahamendrehany na ny toerany eo amin'ny fiarahamonina. Izany no itenenan'ny Protestanta hoe "ny fahasoavana irery ihany" (latina: Sola gratia).

Ny finoana irery ihany[hanova | hanova ny fango]

Amin'ny Protestanta, ny finoana dia fanomezan'Andriamanitra tamin'ny fihaonan'ny isam-batan'olona amin'Andriamanitra, amin'ny alalan'i Jesoa Kristy. Ny finoana irery ihany (latina: Sola fide) fa tsy ny foto-pampianaram-pinoana (latina: doctrina) na ny asan'olombelona no mahavonjy. Tsy mitovy ny fomba mahatonga io finoana io ao amin'ny olona tsirairay ka mety miseho tampoka izany na miandalana. Samy miaina izany finoana izany amin'ny fombany manokana ny olona tsirairay satria valin'ny fanehoan'Andriamanitra fitiavana ny finoana.

Ny Soratra Masina irery ihany[hanova | hanova ny fango]

Amin'ny Protestanta dia ny Baiboly no mirakitra ny tenin'Andriamanitra ka izy irery ihany no manana fahefana teolojika sady mpanoro lalana ho an'ny finoana sy ny fiainana. Izany no fintinina amin'ny hoe "ny Soratra Masina irery ihany" (latina: Sola Scriptura). Ny toriteny ataonan'ny mpanao raharaham-piangonana voaofana tamin'izany, indrindra voaofan'ny Fanahy Masina, no manazava azy. Amin'ny alalan'ny fijoroana vavolombelona ampitainy no amaritany fitsipi-piainana izay ahatakarana sy iasan'ny andraikitry ny tsirairay.

I Jesosy irery ihany[hanova | hanova ny fango]

I Jesosy Kristy irery ihany (latina: Solus Christus) no mpanalalana eo amin'Andriamanitra sy ny ombelona, fa tsy ny olo-masina na i Maria na ny anjely.

An'Andriamanitra irery ihany ny voninahitra[hanova | hanova ny fango]

Andriamanitra irery ihany no masina, manana ny fomba maha Andriamanitra azy fara tampony. Noho izany, tsy misy ezaka na asan'olombelona afaka hihambo hanana toetra fara tampony sy tsy azo ovana na sahaza ho an'ny olona sy ny zavatra rehetra, isan'izany ny teolojia. An'Andriamanitra irery ny voninahitra (latina: Soli Deo gloria) Ankoatra izany, ny fanomezan'Andriamanitra fahalalahana ny olombelona dia mahatonga ny Protestanta hankasitraka ny rafi-piarahamonina mandala ny fahasamihafana sy ny fahalalahana.

Tokony hihavao mandrakariva ny Fiangonana[hanova | hanova ny fango]

Ireo andrin'ny Fiangonana (latina: institutio) dia zavatra mifamatotra amin'ny maha olombelona ka tsy atao lohalaharana satria mety ho diso izy ireo, hoy i Lotera. Noho izany ny Fiangonana dia tokony handinika amin-tsaina mitsikera ny fiainany sy ny fampianarana ataony, amin'ny alalan'ny famakiana ny Baiboly tsilovin'ny Fanahy Masina. Ny Katolika anefa mihevitra fa ny Fiangonana no mitarika azy mazava. Ny fiheveran-tena hahita ny marina dia mety hitondra mankany amin'ny fianteherana amin'ny tenim-pinoana (latina: dogma "fahamarinana tsy azo lavina"), izay tapahin'ny fivorian'ny eveka (konsily) na omen'ny Papa noho ny Papa lazaina fa "tsy mety diso". Noho izany dia tokony hihavao mandrakariva ny Fiangonana (latina: Ecclesia semper reformanda).

Mpisorona ny mpino rehetra[hanova | hanova ny fango]

Ainga fototry ny Reformasiona protestanta ny fiekena fa "mpisorona ny mpino rehetra"[3], izay heverin'i Lotera ho foiben-kevitra satria ny olona vita batisa dia "mpaminany sy mpisorona sady mpanjaka" eo ambany fifehezan'i Kristy. Manafoana ny fisian'ny antanantohatra (ambaratonga) ao amin'ny Fiangonana (fahambonian'ny mpitondra sy fahambanianan'ny entina, ohatra) izany fiheverana izany. Ny vita batisa tsirairay dia mitovy lanja, isan'izany ireo manao asa fanompoana masina toy ny mpitondra fiangonana. Satria izy ireo nianatra teolojia sady eken'ny Fiangonana, izy ireo dia miasa ho an'ny mpiray finoana aminy amin'ny alalan'ny fanambaràna ny Tenin'Andriamanitra (amin'ny alalan'ny toriteny sy fanomezana ny sakramenta) sy ny fanatanterahana iraka manokana vokatr'izany. Afaka mananana anjara asa fanompoana masina ao amin'ny Fiangonana protestanta sasany ny vehivavy, ka mitombo miandalana izany arakaraka ny firenena sy ny vanimpotoana.

Ny finoana sy ny fanaon'ny Protestanta[hanova | hanova ny fango]

Ny Baiboly[hanova | hanova ny fango]

Ny fampianarana protestanta dia miorina amin'ny Soratra Masina, dia ny Baiboly izay fitambaran'ny Testamenta Taloha sy Vaovao. Ny soratra apokrifa dia heverin'ny mpanavao fiangonana ho tsara ho fantatra ihany nefa tsy anorenam-pinoana ka tsy natonta intsony ao amin'ny Baiboly protestanta nanomboka tamin'ny taonjato faha-19. Misy Baiboly loterana sasany izay ahitana ny boky apokrifa.

Ny fitsanganan'i Jesosy tamin'ny maty[hanova | hanova ny fango]

Sahala amin'ireo Kristiana hafa dia mino ny fitsanganan'i Jesosy tamin'ny maty sy ny famonjena azo avy amin'izany ny Protestanta ka zava-dehibe indrindra amin'ny finoany izany[4].

Ny fanompoam-pivavahana[hanova | hanova ny fango]

Maro ireo fanao iraisany amin'ny Katolika toy ny vavaka, ny famakiana ny Baiboly ao am-piangonana, ny fivavahana isan'Alahady, ary ny fandraisana ny Fanasan'ny Tompo.

Ny fiarovana ny zavaboary[hanova | hanova ny fango]

Sahala amin'ny Kristiana hafa koa dia mino ny Protestanta fa misy Andriamanitra mpamorona izao rehetra izao ka mandray anjara izy ireo amin'ny fiarovana ny Zavaboarin'Andriamanitra izy samy izy na koa miaraka ao amin'ny fiombonam-piagonana samihafa (ekiomenisma)[5].

Ny sakramenta[hanova | hanova ny fango]

Ny batisa sy ny fanasan'ny Tompo ihany no sakramenta ao amin'ny Protestanta, izay ilazany, araka ny fahazoany ny soratra ao amin'ny Baiboly, fa ireo roa ireo ihany no naorin'i Jesosy Kristy. Ao amin'ny Fiangonana protestanta sasany, indrindra ireo Fiangonaba ara-pilazantsara (Evanjelika), dia tsy atao batisa afa-tsy ny olon-dehibe nefa ny fiangonana protestanta hafa dia afaka manao batisa zazakely.

Ny konfirmasiona (fanamafisana ny fanoloran-tena tao amin'ny batisa) dia mamarana ny fanabeazana ara-pinoana, izay tanterahin'ireo feno 14 na 15 taona. Tsy sakramenta ny konfirmasiona fa dingana atao hahafahana mandray ny Fanasan'ny Tompo sy hidirana amin'ny fiainam-pinoan'ny olon-dehibe[6].

Ny fanamasinam-panambadiana[hanova | hanova ny fango]

Ny fanamasinam-panambadiana dia fitahian'Andriamanitra ny fitiavan'olombelona ary aleon'ny Fiangonana protestanta maro ny fisaraham-panambadiana toy izay ny tonkantrano tsy azo iainana na dia tsy tena amporisihina aza izany. Azo atao ny manambady fanindroany ho an'izay efa nisara-panambadiana.

Ny fandevenana[hanova | hanova ny fango]

Atao hampaherezana ny fianakavian'ny maty sy ny namany ny fanompoam-pivavahana atao amin'ny fandevenana ka aompana amin'ny fanambaràna ny Vaovao Mahafaly sy ny fampanantenana ny fitsanganan'ny tena amin'ny maty. Alevina amin'ny fomba tsotra amim-panjana ny maty: vakina ny andalana iray ao amin'ny Baiboly ary misy vavaka atao ho an'ny fianakaviana. Tsy misy ny fanaovana lamesa fahatsiarovana ny maty. Amin'ny ankapobeny dia azo atao ny fikirakirana ny vatan'ny maty hitadiavana ny marina amin'ny alalan'ny aotopsý.

Fahasamihafan'ny Protestanta amin'ny Katolika[hanova | hanova ny fango]

Na dia eo aza ireo zavatra maro itovian'ny protestantisma amin'ny katolisisma, satria samy avy amin'ny sampana tandrefan'ny kristianisma, ary na dia misy aza ireo fampifanakekezana ny fampianarany vokatry ny fifampiresahana eo amin'ny samy Fiangonana (ekiomenisma) dia maro ny zavatra tsy itovian'ny fanompoam-pivavahana protestanta amin'ny fanompoam-pivavahana katolika.

Ny loharanon'ny fampianarany[hanova | hanova ny fango]

Ny Protestanta dia tsy manana afa-tsy ny Baiboly ho loharanon'ny fampianarany. Laviny ny lovantsofina izay isan'ny loharanon'ny tenim-pinoana (na dogma) eken'ny Katolika. Mino izy fa ny Fanahy Masina dia manampy azy amin'ny fahazoana ny tian'ny Baiboly hambara. Manafintohina azy ireo ny mandre tenim-pinoana vaovao avoakan'ny Fiangonana katolika romana ka ohatra amin'izany ny finoan'ny Katolika ny tsy fahazoan'ny fahotana lovàna (tamin'i Adama sy i Eva) an'i Maria hatrany an-kibon-dreniny (1854) sy ny tsy fetezan-dison'ny Papa (1870) ary ny fampakaram-belona an'i Maria any an-danitra (1950), izay heveriny fa mitovy amin'ny fanambaràna mitohy tsy dia misy fifanarahana firy amin'ny Filazantsara.

Ny mpitondra fiangonana[hanova | hanova ny fango]

Tsy misahana ny andraikitra manokan'ny mpisorona (pretra) ny mpitondra fiangonana protestanta. Mpanolo-tsaina sy manam-pahaizana ny mpitandrina (na pastora) ka mampianatra ny mpivavaka sy manoro lalana azy. Izy ireo no mitarika ny fanompoam-pivavahana sy mampandray ny Fanasan'ny Tompo. Noho ny fandaminana ihany no tsy anaovan'ny mpivavaka tsotra an'izany, izay azony atao koa, ka isan'izany ny fitorian-teny ho an'izay nahazo fiofanana teolojika. Satria ny mpino rehetra dia mpisorona avokoa (araka ny Epistilin'ny Hebreo). Ao amin'ny Fiangonana katolika kosa, mandritra ny fanononany ny famelan-keloka ao am-piangonana, dia manome tokoa ny famelan-kelon'Andriamanitra ny pretra, fa ny pastora kosa dia mampahatsiahy fotsiny mandritra ny litorjia ny fampanantenana ny famelan-keloka azon'izay mibebaka sy mino; ny sisa rehetra dia raharaha mivantana eo amin'ny mpino tsirairay sy Andriamanitra (ny Anglikana ihany no mampiasa ny teny hoe pretra "mpisorona", nefa tsy amin'ny heviny katolika).

Ny pastora protestanta dia manan-jo hanambady ary ny vehivavy dia afaka manao raharaham-pastora. Nampiditra ny fitovoan'ny mpisorona (pretra) ny Fiangonana katolika tamin'ny taonjato faha-11 noho ny antony ara-pratika[7] fa ireo mpitondra fanavaozam-pinoana protestanta tamin'ny taonjato faha-16 kosa dia nanizingizina ny lanja ara-teolojian'ny fanambadian'ny mpitondra fiangonana.

Ny fitondram-piangonana[hanova | hanova ny fango]

Ny Protestanta dia tsy ananan'ny Papa na ny Kardinaly fahefana. Noho ny antony ara-tantara dia misy Fiangonana protestanta maro dia maro izay tsy misy ifandraisany fa samy mahaleo tena. Ny Fiangonana protestanta entina eveka, izay atao hoe indraindray mpanaramasom-piangonana (avy amin'ny dikan'ny teny grika hoe episkopos), ka rafitra episkopaly no misy arak'izany (toy izany ny Loterana maro sy ny Anglikana ary ny Metodista), na entina filan-kevitry ny loholona mahefa, ka ny paroasy dia mitambatra amina fitambaram-piangonana fehezin'ny fivoriam-be atao hoe sinoda, ka atao hoe rafitra sinodaly. Ireo fiombonana ao amin'ny isam-pirenena ireo dia mamondrona fiangonana iray firehana (loterana, nohavaozina, anglikana, batista, metodista, sns.) ao amin'ny fiombonana iraisam-pirenena izay amin'ny ankapobeny mikambana amin'ny Fiombonana Ekiomenikan'ny Fiangonana (frantsay: Conseil œcuménique des Églises).

Ny sakramenta[hanova | hanova ny fango]

Roa ihany ny sakramenta ao amin'ny Protestanta, dia ny batisa sy ny fanasan'ny Tompo, nefa fito ny an'ny Katolika, dia ny batemy, ny eokaristia, ny konfirmasiona, ny fampihavanana, ny fanambadiana, ny fanokanana pretra, ny fanosorana ny marary). Misy ao amin'ny Protestanta ihany ireo fomba ireo nefa tsy isaina ho sakramenta (ohatra, ny konfirmasiona sy ny famboraham-pahotana). Azon'ny Protestanta atao ny misara-panambadiana sady azony atao ny manambady fanindroany rehefa nisara-panambadiana.

Tsy mitovy amin'ny an'ny Katolika ny fiheveran'ny Protestanta ny fanasan'ny Tompo na eokaristia. Tsy mino ny fiovan'ny mofo ho tenan'i Jesosy, na ny divay ho ran'i Jesosy (latina: transsubstantiatio; grika: μετουσίωσις / metousiosis) ny Protestanta. Inoan'ny ankamaroan'ny Protestanta ny maha ao amin'ny fanasan'ny Tompo an'i Jesosy fa ara-panahy ka tsy tandindona (grika: σύμβολον / sumbolon) izany. Niezaka nanakambana zavatra mifanohitra i Lotera ka aminy dia fiombonan'ny mofo amin'ny tenan'i Jesosy sy ny diavay amin'ny ran'i Jesosy (latina: consubstantiatio) no tena izy, izay noraisiny avy amin'ny hevitr'i William of Ockam (frantsay: Guillaume d'Occam) sy i John Duns Scot[8]. Ny fiangonan'i Taizé dia mampiasa ny teny hoe "fahatsiarovana ny sorona" izay noheveriny fa mety hiraisan'ny Protestanta.

Ny amin'ny olona maty[hanova | hanova ny fango]

Tsy misy amin'ny Protestanta ny afo fandiovana sy ny fanandratana ho olo-masina ny olona iray efa maty. Amin'ny Protestanta dia tsy misy olona ho masina mihoatra noho ny mpiara-mivavaka aminy.[9] Amn'ny Katolika ny afo fandiovana dia toeram-pijalian'ny olombelona aorian'ny fahafatesany mba hanonerany ny fahotany sy hidiovany amin'izany ka hahafahany miditra any am-paradisa.

Ny fanapotrahana na fanonganana[hanova | hanova ny fango]

Misy ihany ny fanapotrahana na fanonganana (fanesorana ny mpivavaka iray tsy handray ny sakramenta) izay ampiharin'ny eveka ( na pastora) na ny filankevitry ny loholona nefa tsy dia misy manao firy intsony izany (afa-tsy ao amin'ireo Fiangonana ara-pilazantsara sasany izay mampiasa izany mba hanamafy ny firaisan'ny mpiara-mivavaka ka mandroaka eo no ho eo ilay naongana tsy ho isan'izy ireo).

Ny amin'i Maria[hanova | hanova ny fango]

Ny Protestanta dia manaiky fa natera-birijiny i Jesosy ka apetrany ho vavolombelona azo itokisana sahala amin'ireo mpianatr'i Kristy i Maria. Tsy mino anefa izy ireo fa tsy nandova ota avy any am-bohoka i Maria, satria filazàna tsy mifototra amin'ny Baiboly izany.

Tsy mila mpanelanelana[hanova | hanova ny fango]

Ny Protestanta dia tsy mila mpanelanelana (na i Maria na ny olo-masina na ny anjely) rehefa mivavaka. Ny mpino tsirairay dia tompon'andraikitra eo anatrehan' Andriamanitra ka ny resaka ifanaovany amin'Andriamanitra dia tsy tokony handalo amina mpanelanelana. Tsy ilaina noho izany ny mikonfesy (manambara ny fahotan'ny tena amin'ny mpitondra fivavahana).

Ny sampana sy ny fiitaran'ny protestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ny sampan'ny protestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ny sampana lehiben'ny protestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ireo sampana madiniky ny Protestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ireo sampana sy firehana nivoatra avy amin'ny protestantisma[hanova | hanova ny fango]

Ireo fihetsiketsehana iraisam-pinoana[hanova | hanova ny fango]

Ireo firehan'ny Protestantisma hafa[hanova | hanova ny fango]

Jereo koa:[hanova | hanova ny fango]

Loharano sy tsiahy ary fanamarihana[hanova | hanova ny fango]

  1. "Pewforum: Christianity (2010)" (PDF). Notsidihina tamin'ny 14/05/2014.
  2. (« [Da] … mein Gewissen in den Worten Gottes gefangen ist, ich kann und will nichts widerrufen, weil es gefährlich und unmöglich ist, etwas gegen das Gewissen zu tun. Gott helfe mir. Amen. »)
  3. L. Siegele-Wenschkewitz, "Priesthood of All Believers", ao amin'ny The encyclopedia of Christianity, Eerdmans Publishing, 2005. p. 350-351.
  4. Jereo ny 1Kor. 15.14: "ary raha tsy natsangana Kristy, dia foana ny toriteninay, ary foana koa ny finoanareo".
  5. Le programme "Justice, Paix et Sauvegarde de la Création" du Conseil Œcuménique des Églises: un déclic pour les chrétiens [tahiry].
  6. Pascale Marson, Le guide des religions et de leurs fêtes, Paris, Presses de la Renaissance, 1999, p. 152-153.
  7. Joseph Coppens, Sacerdoce et célibat: études historiques et théologiques, Duculot, 1971, p. 524
  8. Une seule eucharistie, de Frère Max, de Taizé, édité par Les Presses de Taizé, 1973.
  9. "Sainteté et martyre selon la tradition protestante" par Gottfried Hammann, dans Saints, sainteté et martyre: la fabrique de l'exemplarité: actes du colloque tenu à l'université de Neuchatel les 27 et 28 novembre 1997, éditions de la Maison des sciences de l'Homme, Paris.