Esperanto
Avy amin'i Wikipedia
|
||||
|---|---|---|---|---|
| Fiteny any | NC | |||
| Faritany | NC | |||
| Isan'ny olona miteny azy | — | |||
| Kilasiny arakaran'i fianakavina | ||||
|
— (Avy any aminy fikilasiavan'i SIL)
|
||||
| Staty ofisialy arakarany fianakavinan'ilay teny | ||||
| tenim'pirenenan'i any a |
— | |||
| ISO 639-1 | eo | |||
| ISO 639-2 | epo | |||
| ISO 639-3 | Endrika:Doc ISO3 | |||
| SIL | ESP | |||
| Voir aussi : teny, lista na teny, cody loko | ||||
Ny Esperanto (esperantô) dia teny namboarina vita taminy faran'ny taonjato 19 ary namboarin'i Ludwik Lejzer Zamenhof (tenenina koa hoe Doktoro Esperanto "Dokotera miandry") ; fantatra ny olona tamin'io anarana io avy teo ny teny esperanto.
Ny fitsipi-pitenenan'ny Esperantô dia mifototra aminy foto-didy 16, tsy misy tsy ara-dalàna. Io endrika io manome azy fitsipika ny teny mampitangorona sy fitsipika teny manasaraka.
Votoatiny |
[Ovay] Tantara
Ny Esperantô dia voaforona anelakelan'ny faraparan'ny taona 1870 sy ny fanomboan'ny taona 1880, noforon'i Ludwik Lejzer Zamenhof ; olona mpanao-maso jiosy avy any Polonia anatin'ny tanàna jiosy ny Białystok, tanàna misy mponina efatra : Polonesy, Jiosy, Alemana sy Bielorosy. Ilay izy mora taitra amin'ny ady misy anatiny famperahan'ireo mponina, i Zamenhof tia mba anamboatra teny tsy mirona anelakelan'ireo mponina ireo mety manatsara ny firesahana sy ny fahazona anelanelan'i firenena eran-tany.
Ao arinan'ny 10 taona na fahamasahana, ao anatin'izany ny fandikàna teny maro samiafa sy ny fisoratan'ny fanasoavana hafa kely. I Zamenhof mamoaka ny lananan'ny gramaire voalohany voasoratra taminy teny Rosy ilay teny tamin'ny Jolay 1887, ao amban'ny taratasy voatonta tamin'ny vola-ny. Ny versiôna vita tamin'ny teny afa dia nanaraka anelanelan'ny 1887 sy 1889.
Ny isa ny olona nianatra n'io teny dia nitombo foana nanomboka tamin'ny 1890 ; nanomboka tanatin'ny Empira Rosy dia aveo tany Eoropa ampivoany sy ny Amerika.
Nihiditra tany Japana Ny esperantô nihiditra taminy ady Rosô-Japonezy taminy 1904-1905. Tany Sina, ny fampianarana voalohany dia nomena tany Canton tamin'ny 1908, tamin'ny desenia voalohany iny, ny mpiresaka esperantô dia mifampandre aminy magazina manokana sy miarak'amin'ny mpanoratra.
Izy tsy voalohany noho manaray olona taminy fanamboarana teny miaraka ; faha io dia fanandramana tena nety indrindra satria io no teny namboarina tena manana mpiteny indrina zao ; dia satria io teny io koa niteraka niaraka taminy volapük tany Alemania ; faha ny esperantô dia ny nanasefo eo alohan'i vinavina afa.
Taminy 1905, ny Kaongresa ny esperantô dia nizotra tany any a Frantsa tany Boulogne-Sur-Mer ; ny endrika ny esperanto dia voapetraka taminy olombelona rehetra, sady tsy mila zavatra tokony hofantatra aloan'ny mianatra azy, tamin'io, misy kongresa roa isan'taona, tamin'ny 2005, ny fahanjato-taona ny esperantô dia voafankalaza teo a Boulogne-sur-mer.
Ny fivelaran'ny esperantô dia voafianjady taminy tormenta pôlitika aminy 1900-1950 . Ny diktatora Hitleriana sy staliniana dia nanambany ny militantany tamin'ny famonoana goavana be. taminy ady sivila espaniola taminy 1936, ny fihetsena anarsista dia nanolotenan'ny mpiaro ny teny esperantô, izy koa dia nampiasan'ny sosialista ; kômunista manana alerjika ny Stalina (ao koa George Orwell, nanaingapanahan'y novlangue) dia ny akavanana katôlika koa
[Ovay] Olona firy no miresaka esperantô ?
Sarotra isaina ny mpiteny esperantô ; ny faminavinana miteny alenalelan'i 100.000 hatramin'y 2.000.000 ; ity sifra tia dia alain'i etnolojia
Ankaotran'i teny namboarina ny esperantô dia voahanatra otran'i teny faharoa. Misy olona vitsivitsy mampiasan'i teny esperantô otrany tenindreny.
Ity ambany ity ny eskàlan'i olona miteny esperantô :
- Tenindreny na olona 1.000 ny esperantô
- Olona 10.000 noho miteny esperantô tsara
- Olona 100.000 mampiasa esperantô be mihintsy
- 1.000.000 ny olona mora mahazon'i esperantô
- 10.000.000 no nihanakanatran'i esperantô.
[Ovay] Filamatra ny Esperanto
Ny esperantô dia tsy mifatotra amin'ny fianakavinanten'ny teny velona faha ny ankabiazan'i fitsipi-pitenenana dia avy any amin'y teny Indô-Eoropeanina. Io gropy lingoistika io dia nanomeha hevitra ny Ludwik Lejzer Zamenhof taminy izy "nanao" any teny internasionaly
Ny endri-ten'ny esperantô dia manatahaka ny teny indô-eoropeanina, fa tsy teny fleksionaly izy ; manana môrfema tsy miovaova mipetaka tsy misy tsy mahazo, izany mampitranga endrin'i teny izôlanty. Aminy teny teny esperantô otran'i teny Sinoa ny "mia" (-ko) ; sy ny "unua" (voalohany) avy any amin'y unu (iray).
[Ovay] Endri-piteny
Manana hasimpeo 28 ny esperantô (lahatsoratra 23 sy zanatsoratra 5) izy ireo dia voasoratra aminy litera 22 aminy alfabeta latina, miarak'aminy diakritika roa nambiarin'i Zamenhof : ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ ; andrafi-peo ny tsipelina : Ny litera iray nà gropy nà litera mampiseo rafi-peo iray any. Ilay litera, q, w, x, sy ny y dia litera tsy miasa aminy Esperantô, fa miasa amin'ny fanisàna.
Ilay litera misy tsindri-peo dia nanomeha olana kely, oatra aminy tonta-printy y aminy informatika. Io olana io dia efa voavaha amin'ilay sistema infôrmatika ampiasan'tsika amin'izao tontolo izao.
[Ovay] Feo
[Ovay] Zanatsoratra
| Ambany | Ampivoany | Ambony | |
|---|---|---|---|
| Mihidy | [i] i | [u] u | |
| Ampivoany | [e] e | [o] o | |
| Mivoa | [a] a |
[Ovay] Lahatsoratra
| Bilabiale | Labio-dentale | Labio-vélaire | Dentale | Alvéolaire | Post-alvéolaire | Palatale | Vélaire | Glottale | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Occlusive | p p b b | t t d d | k k g g | ||||||
| Affriquée | ʦ c | ʧ ĉ ʤ ĝ | |||||||
| Fricative | f f v v | s s z z | ʃ ŝ ʒ ĵ | x ĥ | h h | ||||
| Nasale | m m | n n | |||||||
| Latérale | l l | ||||||||
| Roulée | ɾ r | ||||||||
| Approximante | w ŭ | j j |
[Ovay] Gramary
Ny Gramary ny esperanto dia mifototra amin'ilay fototra 16 voadika ao anatin'i Fundamento de esperanto. io boky io dia tsiahy tsy mitongilana taminy Crongres Universel d'Esperanto tany Boulogne-Sur-Mer tamy 1905.
Ny teny dia misy rehefa ampina môrfema tsy miova toetra ny fototeny, manomeha trait grammatical :
- -o hoan'i substantif
- -a hoan'i mpamaritr'anarana
- -e hoan'i taminteny
- -j hoan'i pluraly
- -n hoan'i .
[Ovay] Matoanteny
Ny matoanteny manana marika manomeha fitanisana manafangaro ny sanda-dingana sy ny môdaly
- -i ho an'ny infinitiva
- -as ho an'ny zavatra mitranga
- -is ho an'ny zavatra efa lasa
- -os ho an'ny zavatra ho avy
- -us ho an'ny condisionaly
- -u ho an'ny vôlitiva
Ireo "tovana" ireo dia afaka manavadika teny aminy matoanteny.
- Oatra voalohany : muziko [mu.zi.ko] (mozika hira) → li muzikas [li.mu.zi.kas] (milalao mozika izy)
- Oatra faharoa : ĝoja [ʤo.ja] (ravoravo) → ĝoji [ʤo.ji] (lasa faly)
[Ovay] Teny-fiasàna
[Ovay] Pronom personel sy posesiva
Ny fitononan'ny olona amin'ny gramary dia mi (za), vi (ianao, naro), li,ŝi,ĝi (izy), si (ny tena), ili (izareo), oni (tsika). Misy accusatif daholo izy raha tsy mpanompo.
[Ovay] Mpanoritra
Iray ihany ilay mpanoritra amin'ny teny Esperanto : la. Tsy misy mpanoritra afa miasa.
[Ovay] rafitry ny fifehezanteny
Otran'ny fiteny Rosy sy ny Latina, malalaka ny laharan'ny teny. Ny mpanompo, Ny matoanteny, sy ny fameno (misy ny akozativa) mety voaseho anatin'ny fisehona maro samiafa.
